یازوچی: محمدطارق جامیالاحمدی
کیریش
افغانستان عیاللری و قیزلری سۉنگّی ییللرده تعلیم همده اجتماعي اشتراک ساحهسیده کېنگ چېکلاولرگه دوچ کېلیشماقده. مکتب و بیلیم یورتی اېشیکلرینینگ قیزلرگه یاپیلیشی مملکت اهالیسی نینگ یرمی اوچون اېنگ جدّي معمالردن بیری حسابلنهدی. شوندهی بۉلسه-ده، جمعیتده عیاللرنینگ اۉرنی حقیده بحث-مناظرهلر دوام اېتماقده. حکمران ساختار قتّيق چېکلاولر جاري اېتگنیگه قرهمهی، افغانستان عیاللری و قیزلری تعلیمنی دوام اېتتیریش و اۉزلرینینگ یېتکچیلیک رۉلینی مستحکملش یۉللرینی ایزلهماقدهلر.
بو مسأله فقط ملي درجه بیلن چېکلنیب قالمهیدی. بوگون تعلیم و یېتکچیلیک خلق ارا قیرّهلرگه اېگه بۉلیب، افغان عیاللری خلق ارا امکانیتلردن فایدهلنیش آرقهلی یېتکچیلیک کۉنیکمهلرینی اېگهللشلری و انساني حقوق همده قدریتلریگه اېریشیش یۉلیده فعالیت یوریتیشلری ممکن.
اوشبو مقالهده شونگه جواب ایزلنهدی. بوگونگی شرایطده افغانستان عیاللری قندهی قیلیب تعلیم آلیشی، اۉز آوازینی تیریک سقلشی و کېلهجکده جمعیتده ثمرهلی رۉل اۉینشی ممکن؟ سۉنگّی وقتلرده طالبان افغانستان وطنداشلرینینگ اینتیرنت امکانیتلریگه اېریشیشنی چېکلش اوچون ویرانکار چارهلر کۉردی. بو چېکلاولرنینگ بیر قِسمی تۉغریدن-تۉغری عیاللر و قیزلرنینگ آنلاین تعلیم آلیش امکانیتلریگه تأثیر کۉرسهتماقده.
شونگه قرهمهی، طالبان مملکتنی اېگهلهگندن کېین آنلاین اۉقیش تیزیملرینینگ یوزهگه کېلیشی و عیال-قیزلرنینگ زمانهوي همده سنتی بۉلمهگن اۉقیش اسلوبلری بیلن تنیشگنی شونی کۉرسهتهدیکی، اولر ینگی چېکلاولرنی هم یېنگیب اۉتیش امیدیگه اېگه.
امیدنی اۉقیش آرقلی اسرهب قالیش
رسمي مکتب اېشیکلری آلتینچی صنفدن یوقاری قیزلرگه یاپیلگن بۉلسه-ده، اۉقیشنی دوام اېتتیریش یۉلینی ایزلش تۉختهمهگن. کۉپلب عایلهلر و قیزلر بیلیمنی کېلهجکنی اۉزگرتیریش نینگ یگانه واسطهسی دېب حسابلب، اونی تۉختهتمسلیک کېرهکلیگیگه ایشانهدیلر. شو باعث تورلی تشبثلر پیدا بۉلدی. شخصي اۉقیش و اۉز-اۉزیدن اۉرگنیش، کیچیک شخصي کتبخانهلردن فایدهلنیش همده نارسمي طرزده یاشلر اۉرتهسیده المشیلهدیگن تعلیمي منبعلردن بهرهمند بۉلیش.
بو تجربهلر عادي کۉرینسه هم، افغانستان قیزلری اوچون متانت و امید رمزیگه ایلنگن. بو حرکتلرنینگ اهمیتی فقط درسلیک تعلیمیده اېمس، بلکه اولرگه اۉزلیک حسی، اۉزیگه ایشانچ و کېلهجک بیلن یوزلشیش قابلیتنی هم بېرهدی. بو سعی-حرکتلرنی قدرلی قیلهدیگن نرسه اېسه اجتماعي بیردملیک و بیلیم نینگ ضرورلیگیگه بۉلگن عمومي ایشانچ دیر. جمعیت انیق انگلب یېتگن. اۉقیش چیراغینی اۉچیریش – کېلهجک چیراغینی اۉچیریش دیر. شوندهی اېکن، رسمي تیزیملر ایشدن چیققن شرایطده هم، بیلیمنی ملي میراث صفتیده اسرهشگه بۉلگن خلق نینگ ارادهسی ثابت قالماقده.
ینه بیر یۉل مصافهوي و آنلاین اۉقیش بۉلیب، کۉپلب قیزلر اوچون بیلیم عالمیگه آچیلگن دېرَزهگه ایلنگن. بوگون افغانستان نینگ اَیریم قیزلری اینترنت آرقهلی خلق ارا آنلاین مکتبلر و (University of the People) اۉقیشنی باشلهگن. بو روش اېسه عایلهلرینینگ کۉمهگی بیلن فیزیکی حضورسیز بیلیم یورتلری و عالی تحصیلاتلرگه اېریشه آله دیلر. بو اصول اولرگه یونیورسیتیگه جسماني قتنهشمسدن هم عالي تعلیم آلیش امکانینی بېرهدی.
مثلاً، صوفيه اسملی 22 یاشلی قیز کابلده آنلاین انگلیس تیلی کرسیده اۉقیماقده. او درس دوامیده کۉپ معمالرگه دوچ کېلهدی. بعضاً کامپیوتری کتّه یوکلمه سبب تۉختهب قالهدی، آواز اوزیلیب قالهدی و او تشویش بیلن اۉقیتووچیسیدن تکرار-تکرار سۉرهیدی: «آوازیمنی اېشیتیهپسیزمی؟» بیر نېچه ثانیه جیملیکدن کېین علاقه قَیته تیکلنهدی و درس دوام اېتهدی.
بو کیچیک تجربه اصلیده افغانستاندهگی آنلاین تعلیم نینگ کتّه قیینچیلیکلرینی کۉرسهتهدی. برق تأمیناتی نینگ تېز- تېز اوزیلیشی، پست تېزلیکدهگی اینترنت و تخنیکي واسطهلرگه یېتیشیش نینگ یوقاری خرجتی. شونگه قرهمهی، صوفيه کبی قیزلر بیلیمگه بۉلگن چنقاقلیک سۉنمهگنینی و تعلیم امیدی هنوز تیریک اېکنینی نمایان اېتماقده.
آنلاین تعلیم تۉلیق سنتی مکتب اۉرنینی باسه آلمهسه-ده، حاضرگی شرایطده افغانستان قیزلرینی تشقی دنیا بیلن باغلهیدیگن حیاتي کۉپریک وظیفهسینی بجریب، اولرگه ینگی بیلیم و کۉنیکمهلرنی اېگهللش امکانینی بېرماقده.
اۉز-اۉزیدن باشلنگن تشبثلردن تشقری، خلقارا تشکیلاتلر هم افغانستان قیزلرینینگ تعلیمینی قۉللب-قوّتلش اوچون حرکت قیلماقده. یونیسکو حساباتلریگه کۉره، بوگون افغانستان دنیاده یگانه مملکت بۉلیب، قیزلرنی رسمي روشده اۉرته و عالي تعلیمدن محروم قیلگن. نتیجهده قریب 2،2 میلیون قیز باشلنغیچدن یوقاری مکتبلرده اۉقي آلمهی قالگن.
بو وضعیتگه جوابن، یونیسکو و اونینگ همکارلری قیزلر اوچون مقابل تعلیم دستورلرینی یۉلگه قۉیدی. یونېسکو باش اجرا اېتوچیسینینگ یقینده بېرگن بیاناتیگه کۉره، افغانستان نینگ 2600 دن آرتیق قیشلاغیده قریب 1000 نفر محلي تعلیم تسهیلیده تیارلنگن بۉلیب، اولر 57 مینگ نفر اۉسمیرگه اساسن قیزلرگه سواد اۉرگتماقده.
جماعه اساسیدهگی بو سواد اۉرگهتیش صنفلری، اساسن، تعلیمدن چېتلهتیلگن قیزلر اوچون تشکیل قیلینیب، اولرگه هېچ بۉلمهگنده اۉقیش، یازیش و حسابلش نینگ اساسي کۉنیکمهلرینی اېگهللش امکانینی بېرهدی همده اۉقیش بیلن علاقهنی اوزمسلیککه یاردم بېرهدی.
شو بیلن بیر قطارده، یونېسکو افغانستاندهگی عامهوي اخبارات واسطهلرینی اۉقیش دستورلر ایشلب چیقیش و ترقهتیشده مالیوي همده تخنیکي جهتدن قۉللب-قوّتلهماقده. مثلاً، عیاللر تامانیدن تشکیل اېتیلگن «بېگم» رادیوسی درسلیک دستورلرینی رادیو آرقهلی هوا موجلریگه اوزهتماقده. شونینگدېک، «SOLAx» آنلاین پلاتفورمی همده وتسپ آرقهلی قیزلرگه کونلیک درس محتوالرینی یېتکزیب بېرماقده.
گزارشلرگه کۉره، افغانستان اهالیسی ایچیده قریب 17 میلیون کیشی یونسکو کۉمهگیدهگی رادیو و تلویزیون آرقهلی تعلیمي دستورلرگه اولنیش امکانیگه اېگه بۉلگن. البته، بو مقابل اصوللر هېچ قچان حقیقي مکتب تجربهسینی تۉلیق المشتیره آلمهیدی و اۉزلری هم حکمدارلر تامانیدن یاپیلیش یاکه چېکلنیش خوفی آستیده توریبدی. شونگه قرهمهی، حاضرگی وضعیتده اولر بیلیم چیراغینی اۉچیرمهی تورگن یگانه امید اوچقونی دیر.
بوندن تشقری، انسان حقوقلری تشکیلاتلری و تعلیم حمایهچیلری خلقارا یاردمنی افغانستان تعلیم تیزیمیگه شوندهی یۉنهلتیریشنی طلب قیلماقدهکی، او جنسي کمسیتیشنی کوچهیتیرمسین. مثلاً، مکتبلرنی مالیهلشتیریش یاکه اۉقیتووچیلر معاشینی تۉلهش تۉختهتیلمسلیگی، بلکه بو منابع قیزلرگه هم تېنگ منفعت کېلتیریشیگه قطعي نظارت اۉرنهتیلیشی ضرور.
برچه بو سعی-حرکتلر یانیده اونوتیلمسلیگی کېرهک بۉلگن حقیقت شوکی، افغان خلقینینگ اۉزی قیزلرنینگ تعلیمینی قطعي قۉللب-قوّتلهماقده. بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی نینگ سۉنگّی حساباتیگه کۉره، افغانستان اهالی نینگ 92 فایزی – عیاللر هم، اېرککلر هم – قیزلر اوچون اۉرته مکتبلرنینگ قَیته آچیلیشینی خواهلهیدی و اولرنینگ اۉقیشنی دوام اېتتیریشینی طبيعي حقوقی دېب بیلهدی. تعلیم و تربیه نینگ قدری اطرافیده شکللنگن بو ملي اتفاق، قیزلر تعلیمینی تیکلش یۉلیدهگی سعی-حرکتلرگه کتّه اجتماعي سرمایه بۉلیب خدمت قیلهدی.
البته، بو یۉنهلیشلردهگی هر بیر چارهنی عملگه آشیریش خوف-خطرسیز اېمس. اما شو پیتگچه قیزلر و اولرنینگ عایلهلری کۉرسهتیب کېلدیکی، عقل بیلن ایش توتیش، احتیاطکارلیک و ثابتقدملیک آرقهلی تۉسیقلرنی یېنگیب اۉتیش ممکن. بیر آته نینگ قیزیگه ایتگن سۉزلری بونگه مثال: «سېن اۉقیشینگ کېرهک؛ سېن اۉز مملکتینگ نینگ کېلهجک قورووچیسیسن.»
عیناً شو کېلهجک بنیادکارلیگیگه بۉلگن ایشانچ افغان عایلهلرینی اقتصادي و اجتماعي باسیملرگه قرهمهی، قیزلرینینگ تعلیمیگه سرمایه کیریتیشگه اوندهماقده – بعضیده آنلاین درسلر اوچون تونگی اینترنت بستهلرینی ساتیب آلیش آرقهلی، بعضیده اېسه روحي کمک و الهام بېریش آرقهلی.
یېتکچیلیکنی تربیهلش و آوازنی تیریک سقلش
افغانستان قیزلری و عیاللری فقط تعلیمنی اسرهش بیلنگینه چېکلنیب قالمهی، بلکه سکوت و غایبلیک ایچیده اېرتنگی کون نینگ یېتکچیلیک اوروغلرینی هم پرورش قیلماقدهلر. یېتکچیلیک هر دایم هم رسمي لوازم یاکه دبدبهلی عنوان اېمس؛ یېتکچیلیک اطراف-محیطگه تأثیر کۉرسهتیش و اۉزگریش یرهتیش دېمک دیر، حتا بو اطراف فقط کیچیک بیر اوی صنفی یاکه آنلاین گروه بۉلسه هم.
وگون تېنگداشلریگه درس بېرهیاتگن یاکه دۉستلری اوچون کتابخوانلیک دورهسی تشکیل قیلهیاتگن افغان قیزی اصلیده یېتکچیلیکنی مشق قیلماقده. اولر شونی انگلب یېتدیلرکی، یېتکچی بۉلیش عیناً اۉشه جایدن باشلنهدی؛ مسوولیتنی ذمّهسیگه آلیش و باشقهلرگه الهام بغیشلشدن.
حاضرگی شرایطده عیاللرنینگ آوازی جمعیت نینگ رسمي میدانیده کمراق اېشیتیلهیاتگن بۉلسه-ده، کۉپلب افغان عیاللری و قیزلری اۉز آوازینی باشقه منبرلردن بلند توتیشگه اینتیلماقده. اجتماعي ترماقلر و خلقارا مجازی مجلسلر اولر نینگ فعالیتی اوچون مهم واسطهگه ایلنیب بارماقده.
افغانستان قیزلری آنلاین مکانده فارسي، پشتو و انگلیس تیللریده اۉز تجربهلرینی یازماقدهلر، اۉقوو-معرفي محتوالر نشر اېتماقدهلر و تشقی دنیا بیلن علاقهگه چیقماقدهلر. شو مجازی میدانلر یاردمیده اولر اۉزارا قۉللب-قوّتلش ترماقلرینی یرهتگنلر وتسپ گروهلریدن تارتیب آنلاین تعلیمي اویوشمهلرگچه، بو یېرده اولر یېتکچیلیک کۉنیکمهلری، تیل اۉرگنیش و اۉزینی قوّتلنتیریشنی اۉزلشتیرماقدهلر. بوندهی فعالیت سیاسي بۉلمهگن و خوفسیز یۉل دیر، چونکه قیزلر اویدن چیقمسدن هم، نسبتاً مخفيلیکده اۉز قرهش و ایستکلرینی افاده اېته آلهدیلر.
افغانستاندن تشقریده یشهیاتگن مهاجر افغانلر نینگ رۉلی هم جوده مهم بۉلیب قالگن؛ خارجده موفقیتگه اېریشگن افغان عیاللری اینترنت آرقهلی مملکت ایچیدهگی قیزلر بیلن منتور یاکه نمونه صفتیده باغلنیب، اولرگه یۉل-یۉریق کۉرستماقدهلر. یېتکچیلیک روحینی سقلب قالیش نینگ ینه بیر اصولی – الهام بېرووچی نمونهلرنینگ خاطرهسینی تیریک توتیش و اولرنی اولوغلش دیر. افغانستان تاریخی و جمعیتیده شوندهی جسور و موفقیتلی عیاللر بارکی، اولرنینگ حیاتي حکایهسی یاش اولاد اوچون یۉل کۉرسهتووچی چیراق وظیفهسینی اۉتهیدی. اولر نینگ حیاتی و یوتوقلریگه اعتبار قرهتیش، نهفقط اولرنینگ محنتلرینی قدرلش، بلکه افغان قیزلریگه هم «امکانسیز هم ممکن بۉلیشی ممکن» دېگن ایشانچنی بېرهدی. قوییده (اساسن 2021-ییلدن کېین) افغانستاننینگ بیر نېچه ایلغار عیاللری، هېچ قندهی سیاسي طرفکشلیکسیز، کېلتیریلهدی؛ اولرنینگ هر بیری اۉز ساحهسیده امید و تعلیم منبعی بۉلیب خدمت قیلگن.
روبیناعزیزی: تعلیم ساحهسی فعالی و «قیزلر اۉزگریش یۉلیده» GPC)) حرکتی نینگ اساسچیسی. روبینا اۉزی اۉسمیرلیک چاغیده تعلیمدن محروم بۉلیشنینگ اچّیق تأمینی تهتیب کۉرگن. سۉنگّی ییللرده او آلمانگه هجرت قیلدی و 19 یاشیده آنلاین تشکیلاتگه اساس سالدی، تعلیمدن چېتلهتیلگن افغان قیزلرینینگ آوازی بۉلیش اوچون.
او یرهتگن Girls on the Path of Change (GPC) )افغان قیزلریگه اۉز تجربهلرینی بۉلیشیش، آنلاین اۉقوو کورسلریده قتنهشیش امکانینی بېرهدی. روبینا «جهالت هېچ قچان بیلیم و تعلیم کوچینی یېنگه آلمهیدی» دېیه ایشانهدی. عیناً شو اعتقاد بیلن، وطندن اوزاقده بۉلیشیگه قرهمهی، او مملکتیدهگی قیزلر اولادینی کوچلی قیلیش اوچون ایزچیل محنت قیلماقده.
روبینه عزیزي تشبثی شونی کۉرسهتهدیکی، یاش قیز حتی سورگونده هم یېتکچی و الهام منبعی بۉله آلهدی. او اجتماعي ترماقلر و خلق ارا تشکیلاتلر (خلق ارا عفو حمایتی) یاردمیده افغان قیزلرینینگ تعلیمدن محروم اېتیلیشی معماسیگه اعتبار قرهتیشگه موفق بۉلدی. بوگون روبینا و اونینگ حرکتی افغانستان ایچیدهگی کۉپلب قیزلر اوچون تشقی دنیاگه کۉپریک و آوازلرینینگ اېشیتیلیشیگه ایشانچ منبعی بۉلیب خدمت قیلماقده.
سميه فاروقي: افغان قیزلرینینگ مشهور (Afghan Dreamers). رباتیک جماعهسینینگ سابق رهبری. سميه هرات شههریده توغیلگن و بالهلیگیدن تعلیمگه کتّه قیزیقیش بیلدیرگن. او 14 یاشیده افغان قیزلری نینگ روباتیک جماعهسیگه قۉشیلگن و جنگلر همده چېکلاولر آرهسیده جماعهسی بیلن بیرگه اعتبارگه مالک یوتوقلرنی قۉلگه کیریتگن. اولرنینگ ایشلری آرهسیده کوید 19 یاییلگن بیر پیتده موتر یدکی قِسملریدن صنعي نفس آلیش دستگاهینی یسهش و 2021-ییلده روباتیک بۉییچه خلقارا مسابقهلرده مداللرنی قۉلگه کیریتیش بار اېدی.
افغانستاننینگ کېلهجگی ناانیقلیککه یوز توتگنیده، سميه و اونینگ جماعهسی مملکتنی ترک اېتیشگه مجبور بۉلدی. بیراق او تسلیم بۉلمهدی و ینگی مقصدنی آلدی. افغان قیزلرینینگ آوازیگه دنیا مقیاسیده اېلچیلیک قیلیش. بوگونگی کونده سميه فاروقي تعلیم کوتیب تورالمهیدی) تشکیلاتی نینگ خلق ارا اېلچیسی و قهرمانلریدن بیری حسابلنهدی. او بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی سینگری خلق ارا منبرلرده نطق سۉزلب، دنیا یېتکچیلری نینگ اعتبارینی افغان قیزلرینینگ تعلیمدن محروم اېتیلیشیگه قرهتماقده.
اونینگ قۉشیمچه قیلیشیچه: «بعضاً اۉزیمنی عیبدار حس قیلهمن – مېن امریکاده بیلیم یورتده اېرکین اۉقي آلهمن، اما مېنینگ قدردان دۉستلریم کابلده حتی مکتبگه باریش حقوقیدن هم محروم.» شونگه قرهمهی، او اولرنینگ آوازیگه ایلنگن و جهان همجمعیتینی دایمي روشده آگاهلنتیرهدی: «افغان قیزلرینی هېچ قچان اونوتمسلیک کېرهک.»
فریده رزقي: یازووچی، ژورنالیست و تدقیقاتچی. او هرات بیلیم یورتیده حقوق و سیاستشناشلیک یۉنهلیشینی تماملهگن و اۉزینینگ علمي همده اجتماعي متانتی بیلن کۉپلرگه اۉرنک بۉلگن. 2021-ییلده او فولبرایت دستوری آرقهلی امریکاگه باریب، نیویارک ایالتی بیلیم یورتینینگ (بوفالو) حقوق فاکولتهسیده اطراف-محیط حقوقی بۉییچه ماسترلیکنی توگهتدی. کېینچهلیک اۉشه بیلیم یورتیده مهمان-تدقیقاتچی صفتیده فعالیت یوریتیب، افغانستاندهگی یشش محیط معمالر حقیده مقالهلر چاپ اېتدی.
فریده رزقي هراتدهگی طلبهلیک دوریدن باشلب عیاللر حقوقی و اجتماعي عدالتنینگ فعال حمایهچیسی بۉلیب کېلگن، تورلی آگاهلیک بیریش کمپاینلریده فعال قتنهشگن. اونینگ اکادمیک یوتوقلری هم اعتبارگه مالک. فریده بیر وقت نینگ اۉزیده هاروارد کلمبیا کورنل کبی نفوذلی بیلیم یورتی نینگ دستورلریگه قبول قیلینگن. بو موفقیت شونی اثباتلهیدی، اگر افغان قیزی امکانیت تاپسه، دنیا نینگ اېنگ یوقاری علمي پاغانهلریده هم پارلشی ممکن.
انیسه شهید: تنیلگن ژورنالیست. او اۉن ییلدن آرتیق وقت مابینیده افغانستان عامهوي اخبارات واسطهلریده فعالیت یوریتیب، انسان حقوقلری و فسادگه قرشی کورهش موضوعلریدهگی جسارتلی گزارشلری بیلن شهرت قازانگن. انیسه «طالبان» اولگی دوریده اولغهیگن و بالهلیگیدن گېندېر کمسیتیلیشی نینگ اچّیق تأمینی حس قیلگن. 2001-ییلدن کېین بیلیم یورتگه اۉقیشگه کیریب، ژورنالیزم ساحهسیگه قدم قۉیدی.
او کۉپ ییللر دوامیده طلوع نیوز مخبر بۉلیب ایشلهگن و افغانستاندهگی اوروش، ترورچیلیک هجوملری همده سیاسي جریانلرنی بیرینچی چیزیقده یاریتگن کم سانلی عیال ژورنالیستلردن بیری اېدی. کۉپلب مراتهبه حیاتیگه خوف توغیلگنیگه قرهمهی، او «خلقیم نینگ آوازی بۉلیش مېنینگ بورچیم اېدی» دېیه فعالیتیدن واز کېچمهگن. بوگون اېسه انیسه شهید امریکاده خبرچی صفتیده سورگونده یشب، افغانستاندهگی واقعهلرنی خلقارا سطح گه یېتکزیشده دوام اېتماقده.
مژده اکبر: (Code Green Afghanistan)تشبثی نینگ اساسچیسی. او بالهلیگیده تعلیمدهگی کمسیتیشلرگه دوچ کېلگن بۉلسه-ده، اتیگی 19 یاشیده قیزلر اوچون نوآورانه تعلیم حرکتینی یۉلگه قۉیدی. مژده یاش کۉنگیللیلر جماعهسی بیلن بیرگه، افغانستان قیزلریگه برنامه نویسی و کامپیوتر کۉنیکمهلرینی اۉرگهتیشگه قرهتیلگن لایحهنی باشلب بېردی. اوشبو تشبث بوتونلهی آنلاین طرزده آلیب باریلهدی. کود یازیش بۉییچه و مهارت درسلرینی توزیع ایتیش، اۉقوو قۉللنمهلر و کتابلر ترقهتیش، آگاهلیک بیریش کمپاینلری اۉتکزیلهدی. بوگونگی کونگه اوشبو لایحه آرقهلی 1500 دن آرتیق قیزلر زمانهوي بیلیملریگه اېگه بۉلیش امکانیتینی تاپگن. مژده اکبر اۉز فعالیتی بیلن افغانستان قیزلریگه شونی کۉرسهتماقده دیجیتالی دنیا اولر نینگ کېلهجگینی اۉزگرتیریش قدرتیگه اېگه.
خلاصه
افغانستان قیزلرینینگ تعلیم و یېتکچیلیک تقدیری، گرچه بو تاریخي دورده ظلمت و قیینچیلیکلر بیلن چنبرچس باغلیق بۉلسه-ده، حکمران روایت امید و متانت روایتی دیر. وضعیتنی کوزهتیش شونی کۉرسهتهدیکی؛ قهیېرده بیر اېشیک یاپیلگن بۉلسه، افغانستان قیزلری اۉز عایلهسی و جمعیتی نینگ یاردمی بیلن ینگی بیر دېرَزه آچگن؛ رسمي یۉل تۉسیلیب قالگن جایده، اولر ینگی بیر یۉل تاپگن. اولر اۉرگندیلرکی، امید فقط کوتیش اېمس، بلکه عملي استراتیژي دیر. بو امید فعال و ایجادکار، هر کونلیک
کیچیک خانهلرده اۉقیتیلیشدن تارتیب، اینترنت و رادیو تۉلقینلری آرقهلی دنیا بیلن بغلنیشگچه، بۉش صنفلرنینگ مجبوري سکونتیدن تارتیب، اجتماعي ترماقلردهگی مجازی هَیقیریقلرگچه بولرنینگ برچهسی بو یورت نینگ قیزلری تسلیم بۉلمهگنینی کۉرسهتهدی. البته، آغیر معمالرنی انکار قیلیب بۉلمهیدی. میلیونلب قیزلرنینگ تعلیم حقوقیدن محروم بۉلیشی افغانستان نینگ اجتماعي و اقتصادي ترقیاتیگه سلبي تأثیر کۉرسهتماقده. تدقیقاتلر کۉرسهتهدیکی، قیزلرنینگ اۉقیشگه قۉییلمسلیگی قشّاقلیکنی ینهده چوقورلشتیرگن و یاش قیزلرنینگ مجبوري نکاحگه تارتیلیش خوفینی آشیرگن. شونگه قرهمهی، کۉپلب امید نوری نینگ اېشیکلری هم آچیلماقده.
محلي سواد اۉرگهتیش دستورلری، خلقارا تعلیم تشبثلری، قیزلرنینگ اۉقیش حقوقینی کېنگ قۉللب-قوّتلش همده افغان عیاللرینینگ جهان میدانیدهگی الهاملنتیرووچی اشتراکی بیزگه کېلهجک حلی هم اۉزگریشی ممکنلیگینی کۉرسهتهدی. یاریتیلگن کېلهجکنی قوریش اوچون جماعهوي حرکت و خلقارا امکانیتلردن فایدهلنیش حل قیلووچی رۉل اۉینهیدی. خلقارا تشکیلاتلر و قۉشنی دولتلر افغان قیزلری اوچون ینهده خوفسیزراق تعلیم یۉللرینی تأمینلشلری لازم؛ مثلاً، اۉقیش اوچون تحصیلی بورسیه لر، کوچهیتیریلگن آنلاین مکتبلر و مصافهوي تعلیم لایحهلرینی قۉللب-قوّتلش. افغانستان ایچیده اېسه کیچیک قدم بۉلسه هم بیر قیزنینگ تعلیم یۉلیده تشلنگن هر بیر قدم کېلهجک اولادلرگه قیلینگن سرمایه حسابلنهدی. عایلهلر، فدایی اۉقیتووچیلر، معرفتپرور علمالر و محلي آقسقاللر علم چیراغینی اسرهش اوچون یازیلمهگن بیر اتفاق توزیشلری ممکن، تاکه بو میراث کېینگی اولادلرگه یېتیب بارسین.
آخر-عاقبت، افغان قیزلرینینگ صلاحیتی بۉلگن ایشانچ اېنگ کتّه سرمایهدیر. بوگون بېرک اېشیکلر آرتیده صبر مشق قیلهیاتگن شو قیزلر، اگر امکانیت تاپسهلر، اېرتنگی افغانستاننینگ رهبرلریگه ایلنیشلری ممکن: شفاکارلر، مهندسلر، اۉقیتووچیلر، ژورنالیستلر و معرفتلی آنهلر بۉلیب، جمعیتنی ینه-ده یوکسهلتیرهدیلر. افغانستان قیزلری نینگ تعلیم و رهبرلیک کېلهجگی انه شو امید بیلن تیریک دیر؛ قۉلیده کتابنی محکم قوچاقلهگن قیزچهنینگ کۉزلریده جلوهلنهیاتگن، اوییده فداییلیک بیلن درس بېرهیاتگن اۉقیتووچینینگ آوازیده ینگرهیاتگن، دنیا نینگ بیر بورچهگیده خلقارا قۉللب-قوّتلشنی جلب اېتیشگه اورینهیاتگن یاش عیال نینگ محنتیده مجسم بۉلگن امید. اگر بو امید دایمي سعی-حرکت و خلقارا کمک بیلن بیرلشسه، شبههسیز بیر کون مکتب اېشیکلری ینه آچیلهدی و ینگی اولاد یېتوک، قدرتلی عیاللر یارقین کېلهجک سری قدم قۉیهدیلر.
منبعلر:
- Akbari 2025
- Amnesty 2025
- UNESCO 2025
- HRW 2022
- ICFJ 2022
- ۸am Media 2023
- UNICEF 2023
- Devpolicy 2025
- Reuters 2023
- The New Humanitarian 2023
- UN Women 2025
منبعلرنینگ تشقی یاداشتلری
The New Humanitarian 2023
تعلیم یۉلی آرقهلی امیدنی سقلب قالیش قِسمیده عایلهلر نینگ نارسمي تعلیم یۉللرینی تاپیش بارهسیدهگی تشبثلری کۉرسهتیب اۉتیلگن.
Reuters 2023
تعلیم یۉلی آرقهلی امیدنی سهقلب قالیش قِسمیده برق و اینترنت معمالریگه قرهمهی انگلیس تیلی آنلاین کورسیده قتنهشهیاتگن 22 یاشلی قیز صوفيه نینگ حکایهسی کېلتیریلگن.
UNESCO 2025
خلقارا تشکیلاتلر قۉللب-قوّتلشی قِسمیده تعلیمدن محروم بۉلگن 2،2 میلیون قیز حقیدهگی محلي همده عامهوي اخبارات واسطهلری آرقهلی عملگه آشیریلهیاتگن سواد اۉرگهتیش دستورلری بیان اېتیلگن.
UN Women 2025
اۉشه بۉلیمده افغانستان خلقی نینگ 92 فایزی قیزلر مکتبلری نینگ قَیته آچیلیشینی قۉللب-قوّتلهیاتگنی هم قید اېتیلگن.
Amu TV 2025
بو قِسمده خلق نینگ قیزلر تعلیم آلیش حقوقیگه مناسبتی حقیده اۉتکزیلگن ملي سۉراو نتیجهلری شرحلنگن.
Global Solutions 2025
(مژده اکبری) یېتکچیلیکنی رواجلنتیریش و آوازنی تیریک سقلش قِسمیده تنیشتیریش اوچون ایشلهتیلگن.
Amnesty 2025
اۉشه بۉلیمده روبیناعزیزي نینگ فعالیتی و تعلیم نینگ اجتماعي اۉزگریشدهگی اۉرنی تنیشتیریش اوچون کېلتیریلگن.
HRW 2022
قیزلر تعلیمینی قۉللب-قوّتلش یۉللری بحثیده خلقارا تشکیلاتلر نقطهٔ نظریدن فایدهلنیلگن.
ICFJ 2022
شخصیتلرنی تنیشتیریش بۉلیمیده افغان ژورنالیستی انیسه شهید نینگ فعالیت یۉلی بیان اېتیلگن.
۸am Media 2023
فریده رزقي و اونینگ امریکا بیلیم یورتلریدهگی علمي یوتوقلرینی تنیشتیریشده فایدهلنیلگن.
UNICEF USA 2023
قیزلر تعلیمی و چېکلاولرگه قرشی کورهش بارهسیدهگی خلقارا قۉللب-قوّتلش محاکمهسیده فایدهلنیلگن.
Devpolicy 2025
مقاله نینگ خلاصهسیده قیزلرنینگ تعلیمدن چېتلهتیلیشی دوام اېتیشی نینگ اجتماعي و اقتصادي عاقبتلرینی تحلیل قیلیش اوچون فایدهلنیلگن.
