کوننینگ اېسلتمهسی
افغانستان، منطقه و دنیادهگی وضعیتنی کوزهتهیاتگنلر یخشی بیلهدیلرکی، مجاهد رهبرلری دېیرلی برچه ییریک اۉزگریشلر قرشیسیده جیم قالماقدهلر. امریکا قۉشمه ایالتلری تشقی سیاستیدهگی یۉنهلیشینی اۉزگرتیرگنده، مجاهد رهبرلریده ایتهدیگن گپی یۉق؛ طالباننینگ رقیب قناتلری آرهسیدهگی تفاوت چوقورلشگنده، بو رهبرلردن هېچ قندهی آواز چیقمهیدی؛ پاکستان بوگونگی افغانستان حکمدارلری بیلن خوفسیزلیک مسألهلریده تارتیشگنده هم، بو رهبرلر هېچ قندهی مناسبت بیلدیرمهیدیلر و آغیز آچمهیدیلر؛ ایران تشقی ایشلر وزیری کتّه مصلحتچیلر جماعهسی بیلن افغانستانگه کېلیب، طالباننینگ یوقاری مرتبهلی عملدارلری بیلن صحبتلشیب، افغانستاننینگ «ترقیاتی» حقیده گپیرگنده هم، بو رهبرلر بوتونلهی سکوت سهقلهیدیلر. کېکسهیگن یاکه قریلیک یاقهسیگه کېلگن مجاهد رهبرلری قهیېردهلر؟ اولر (دنیا، منطقه و افغانستان مقیاسیدهگی) اۉزگریشلر حقیده نیمه دېب اۉیلهیدیلر؟ افغانستان خلقی بیلن اۉز مناسبتلری حقیده قندهی تصورگه اېگهلر؟
خدا بېرگن بیر دورهنینگ یکونی
قیرق ییل مقّدم «مجاهدلر» سۉزی کېنگ معناگه اېگه اېدی. بو اتَمه سابق شوروی کوچلریگه و کابلدهگی کمونیستیک حکومتگه قرشی حربي فعالیت آلیب بارگنلرگه نسبتاً قۉللنردی. اۉشه قانلی حربي فعالیتنینگ نامی «جهاد» اېدی. اۉشه دورده «مجاهدلر» سۉزی حلی عمومي بیر معناگه اېگه بۉلیب، فقطگینه اسلامي حزبلرگه خاص توشونچه اېمسدی. اما بو حالت اوزاققه چۉزیلمهدی و تورلی مجاهد گروهلری انیق تشکیلي دایرهلر ایچیده باشقهلردن اجرهلیب چیققن حزبی اۉزلیککه اېگه بۉلدیلر. بیراق بو حزبلرنینگ هېچ بیریده اۉزینی باشقه حزبلردن فرقلهی آلهدیگن، چوقور و پُخته ایشلب چیقیلگن دستور یاکه مفکوروي حجت موجود اېمس اېدی. باشقهچه ایتگنده، بیر حزبی نینگ باشقه پارتیهلردن قَی درجهده اوزاق یاکه قنچهلیک یقینلیگینی بېلگیلب بېرهدیگن اېنگ کتّه کۉرسهتکیچ اۉشه حزب نینگ دستوری اېمس اېدی. بیر اسلامي حزبنی باشقهسیدن اجرهتیب تورهدیگن نرسه، اونینگ یېتکچیسی کیملیگی بۉلگن. فقطگینه حزبنینگ فلان یېتکچیگه منسوبلیگی اساسیده اونینگ قندهی حزب اېکنینی انگلش ممکن اېدی. اصلیده حزبنینگ اۉزلیگی رهبری نینگ خصوصیتلری، فکرلری و منسوبلیکلری بیلن بېلگیلنردی. باشقهچه ایتگنده، بیر حزبنینگ باشقه حزبلردن قنچهلیک اوزاق یاکه اولرگه قنچهلیک یقینلیگینی کۉرسهتهدیگن اساسي مېزان اونینگ دستوری اېمس اېدی. بیر اسلامي حزبنی باشقهسیدن اجرهتیب تورهدیگن نرسه، اونینگ یېتکچیسی کیم بۉلیشی اېدی. فقطگینه حزبنینگ فلان رهبرگه منسوبلیگی آرقهلی اونینگ قندهی حزب اېکنینی بیلیش ممکن اېدی. اصلیده حزبنینگ اۉزلیگی رهبری نینگ شخصي صفتلری، قرهشلری و مایللیکلریده مجسم اېدی.
شو طریقه، «مجاهیدلر» سۉزینینگ معناسی اوّل بیر حربي گروه (معلوم بیر شخص رهبرلیگیده) ترکیبیده فعالیت یوریتگن کیشیلرگهگینه نسبتاً قۉللنهدیگن بۉلدی. کېینچهلیک «مجاهدلر» اتَمهسینینگ معناسی بوندن هم تارهییب کېتدی. یعنی، بو سۉز فقط مجاهد رهبرلریگه خاص صفت صفتیده ایشلهتیله باشلهدی. شو سببدن، قچانکی «مجاهدلر» دېییلسه، نظرده توتیلگنی اصلیده اۉشه مجاهد رهبرلری اېدی. مثلاً، کیمدیر «مجاهدلر دولتده اولوشدار بۉلیشی کېرهک» یاکه «فلان بیر ایچکی یاکه تشقی مذاکرهده قتنهشیشی لازم» دېسه، بونده نظرده توتیلگن نرسه اۉشه اولوش یاکه اشتراک مجاهد رهبرلریگه بېریلیشی اېدی. عادي مجاهدلر (یعنی، خارجي باسقینگه قرشی عسکر صفتیده جنگ قیلگنلر) اېسه ینگی رۉلده عسکر صفتیده اېتنیک نزاعلر فعاللشگچ، اولر اۉزلرینی «مجاهد» صفتیدهگی عنوانیدن محروم بۉلدیلر. اما بو حادثه اېتنیک اوروشلرنی باشقره باشلهگن مجاهد رهبرلریگه تطبیق بۉلمهدی. بو رهبرلر بو باسقیچده هم اۉزلرینینگ «مجاهد» صفتیدهگی موقعینی سقلب قالدیلر. شو سببدن، جمهوریت تیزیمی برقرار بۉلگن ییگیرمه ییل دوامیده بو رهبرلر سیاسي حاکمیت توزیلمهسیده دایم اۉز اولوشینی طلب قیلووچی انیق بیر طایفه صفتیده اشتراک اېتدیلر. بعضیده اېسه، اعتباردن چېتده قالمسلیک اوچون، «مجاهدلر نینگ» فکری انابتگه آلینمسه یاکه اولرگه کېرهکلی اولوش بېریلمسه، مجاهدلر اۉز خلق آرهسیدهگی تیهنچیدن فایدهلنیب، تیزیمگه قرشی چیقیشلری ممکنلیگینی تهدید قیلیب تورردیلر.
2021-ییلده طالبان حاکمیتگه قَیتگچ، کۉپینچه کېکسهییب قالگن یاکه قریلیک یاشیگه یېتگن مجاهد رهبرلری مملکتنی ترک اېتدیلر یاکه مملکت ایچکریسیده چېتگه چیقیب، تنهالیککه یوز توتدیلر. بو رهبرلر اۉز «آبرونی میراث قیلیب اۉتکزیش» جریانینی فرزندلریگه تۉلیق عملگه آشیریشگه اولگورمهدیلر. شو سببدن، اۉزلری قیرق ییللیک سیاست و حاکمیت صحنهسیدهگی فعالیتدن چېتلشتیریلهیاتگن بیر وقتده، اۉرینباسر هم یۉق. گۉیا اۉزلری هم تن آلگندېک، اېندی اولرنینگ یۉق بۉلیش وقتی یېتیب کېلگن و اۉشه سِحرلی «مجاهد» صفتی اېندی اولر اوچون آبرو کېلتیرمهیپتی.
اچینرلیسی شوندهکی، بیر مملکت خلقی قریب یریم عصردن کېین اېندیگینه «جهاد» نینگ بیر نسخهسینینگ طبيعي یېمیریلیشینی کۉرهیپتی و عینِ پیتده ینه بیر جهاد نسخهسینی (یعنی، طالبانچه جهاد) باشدن کېچیریشگه بېل باغلشی کېرهک بۉلماقده. «طالبانیزم» هم اۉز ایچکی خطالری آغیرلیگی آستیده یېمیریلیش جریانیگه قولهشی انیق؛ اما اۉشهنگچه ینه بیر نسل برباد بۉلهدی.
