طالبلر قیزیل آییدهگی کمسیتیش
فرزاد شریف
محمد حلیگچه اۉیین و کولگی دنیاسیگه اېریشمهگن. او نه یوریشنی بیلهدی، نه گپیریشنی. اما شو کیچکینه قامتی بیلن هم اونینگ وجودیده بیر جنگ کېچماقده – شوندهی جنگکی، کتّهلر هم برداش بېرالمهیدی. او اتیگی تۉقّیز آیلیک، لېکن یورهگیده 12 ملیمترلی تېشیک بار؛ بو آچیق یره اونینگ یورهک موشهگیده جایلشگن. یورهک اېسه حیاتنی تنهسینینگ هر بیر حجرهسیگه یېتکزیشی کېرهک اېدی، اما اېندی اۉزی نفسدن قالگن. محمد توغیلگنیده، عایلهسی قووانچدن بیرهم قیلدی، رقص و شادلیک اولرنینگ اویینی تۉلدیردی. اما آرهدن بیر نېچه هفته اۉتگچ، تشویشلی علامتلر پیدا بۉلدی. محمدنینگ لبلری بعضاً کۉکریب قالردی، نفس آلیشی تېز و یوزهکی اېدی؛ او تېز-تېز نفسدن قالیب قالردی. داکترلر تېکشیروودن سۉنگ، محمد توغمه یورهک خستهلیگیگه چهلینگن؛ یورهک قارینچهلری آرهسیدهگی دېوارده بیر تېشیک بار اېدی، او پیتده اۉلچمی یېتّی ملیمترلیگینی ایتیشدی.
داکترلر، «حاضرچه نظارت قیلیش ممکن، اما اگر تېزراق دوالنمسه، تېزده آغیرلشهدی.» محمدنینگ عایلهسی بو گپنی اېشیتگچ، درحال هلال احمرگه ( قیزیل یریم آی جمعیتی) گه مراجعت قیلدی؛ اولر امید قیلیشدیکی، بو تشکیلات ییللر دوامیده بالهلر اوچون انسانپرورلیک یاردمی و مخصوص دوالش ایشلری بیلن شغللنیب کېلهیاتگنی سببلی، محمدنی مملکت ایچیدهگی یاکه تشقریسیدهگی اختصاصلشگن شفاخانهلردن بیریگه یوباریلیشینی بیلدیردی.
اما اېندی، قریب بیر ییل اۉتگچ، اۉشه امید استه-سېکین امیدسیزلیککه اَیلنماقده. بو بیر ییل دوامیده محمدنینگ عایلهسی قیته-قیته هلال احمر (قیزیل آی) اېشیکلریگه باردی؛ اما هر سفر قۉللری بۉش قَیتیشدی. نه ایچکی شفاخانهلرگه یۉللنمه بېریلدی، نه چېت اېلگه یوباریلیش امیدی پیدا بۉلدی. بو آرهده اېسه، کون سیین محمد ینه-ده ضعیفلشیب بارماقده. حاضرگی وزنینینگ بار-یۉغی بېش یریم کیلوگرام، حالبوکه اۉن آیلیک بالهنینگ نارمل وزنی هېچ بۉلمهگنده سکّیز-تۉقّیز کیلوگرام بۉلیشی کېرهک.
محمدنینگ دردیدن تشقری، قشّاقلیک هم بو عایلهنینگ حیاتینی ایاوسیز چنگللب آلگن. محمدنینگ آتهسی ایلگری کیچیک بیر موزائک ایشلب چیقریش کارخانهسیده ایشلردی، اما مملکتدهگی اقتصادي احوال سببلی او یاپیلگچ، ایشسیز قالدی. آنهسی اوی بېکهسی و اېندیلیکده بو عایله فرزندی اوچون ضرور بۉلگن دارو-درمانلرنی هم ساتیب آلیشگه قُربی یېتمهیپتی.
ایچکی داکترلر یقینده محمدنینگ احوالی شو قدَر آغیرلشگن-کی، اېندی افغانستان ایچیده دوالش نینگ امکانی قالمهگن دېب ایتیشدی. یورهک بۉییچه مخصوص جراحلیک عملیاتینی ایران یاکه پاکستان کبی خارجي کسلخانهلرده ضرور، چونکه او یېرده انچه رواجلنگن امکانیتلر بار و داکترلر 12 ملیمترلی تېشیکنی انیقلیک بیلن یاپیشلری ممکن. اما قشّاقلیک و مبلغسیزلیک سببلی اولر هلال احمر تامانیدن بېریلهدیگن ویزهگه یۉللنمنی کوتیشگه مجبور بۉلیشماقده. محمدنینگ قرینداشلریدن بیری شوندهی دېیدی: «اگر بیر دانه یۉللنمه بۉلسه، احتمال خلق ارا تشکیلاتلردن بیری یاردم بېرهدی. لېکن حاضر بیز حتی یۉللنمه آلیش اوچون هم نوبت کوتیب توریبمیز».
محمد تاباره ضعیفلشیب بارماقده. هر سفر ییغلسه، یوزی کۉکریب کېتهدی. داکترلرنینگ ایتیشیچه، اونینگ یورهگی تنهگه یېترلی اکسیجن بېره آلمهیپتی. او اۉینهمهیدی، کولمهیدی و کۉپینچه آنهسینینگ بغریده جیمجیت، حالدن تایگن حالده یاتهدی. افغانستانده توغمه یورهک کسللیگی بیلن یشهیاتگن بالهلر کۉپ، بیراق موسسهلر یا –ده مالیوي یاردم بۉلمهسه، اولر نینگ کۉپی قربان بۉلیب کېتهدی.
حیاتنینگ سۉنگّی ثانیهلری بیلن یوزمه-یوز
ینه بیر حالتده، احسانگه هم شونگه اۉخشش معما یوزهگه کېلگن. احسان حاضر قریب ایکّی یاشگه تۉلگن، اما ایکّی یاشلی باله بۉله توریب، حتی بیر نېچه قدم یوگوره آلمهیدی. او کولگنیده هم هنسیرهب قالهدی. او کیچکینه آدمچه، اما چرچهگن یورهک اېگهسی. یورهگی نینگ اۉرتهسیدهگی 15 ملیمترلیک تېشیک اونی هر کونی بالهلیکدن اوزاقلشتیرماقده. تخمیناً بیر ییل اوّل داکترلر یورهکدهگی تېشیک اتیگی آلتی ملیمتر اېکنینی ایتیشگن اېدی. اۉشه پیتده عایلهسی، احتمال دارولر و پرورش بیلن احوالی یخشیلنر، دېب امید قیلگن. اما اۉتگن قیش ساووق تأثیریده کسللیک کوچهیدی و بوگون تېشیک نینگ کتّهلیگی ایکّی یریم برابر آشیب کېتگن. کابلدهگی داکترلر عایلهسیگه احساننینگ حالتی مملکت ایچکریسیدهگی دوالش امکانیتیدن تشقریده اېکنینی ایتیشگن. اونگه جراحلیک ضرور، و بو هم افغانستان تشقریسیدهگی یوقاری اختصاصلشگن مرکزلردن بیریده عملگه آشیریلیشی کېرهک.
لېکن سیاحت احسانگه و آغیر مالیوي احوالده یشهیاتگن اونینگ عایلهسیگه قۉل یېتمس آرزودېکدیر. بازارده بیر دوکانده ساتووچی صفتیده ایشلهیاتگن آتهسی اېندی آزگینه و بېقرار درآمدی بیلن عایلهنینگ کوندهلیک خرجتلرینی هم قاپلهی آلمهیدی. احساننینگ عایلهسی هم قریب بیر ییلدن بېری افغان قیزیل یریم آیی جمعیتیگه مراجعت قیلیب کېلماقده. هر سفر اولرگه ایش «کۉریب چیقیلهدی» دېب ایتیلگن، بیراق هېچ قندهی چاره کۉریلمهگن. حالبوکه، قیزیل یریم آیی جمعیتینینگ تنیشتیروو خطی هندستان، پاکستان، اېران یاکه اروپا مملکتلریدن بیریده تېزکار دوالنیش اوچون یۉل آچیب بېریشی ممکن اېدی.
اېندی احساننینگ یورهگی هر اوریشده آوازسیز فریاد قیلماقده. بو فریاد – نجات اوچون، دوالنیش اوچون. اونینگ وزنی معیاریدن کم، اتیگی 8 کیلوگرام، حالبوکه ایکّی یاشلی باله هېچ بۉلمهگنده 10–12 کیلو اطرافیده بۉلیشی کېرهک. او کۉپ کونلرینی اویقوچن حالده اۉتکزهدی، قوّتی یۉق، اۉینشنی باشلهسه هم تېزده چرچب قالهدی. آنهسی دېیدی: «مېن اېندی فقط اونگه قرهب تورهمن. اېرتهگه او بیز بیلن بۉلهدیمی-یۉقمی، بیلمهیمن.» قیزیل یریم آیی جمعیتی مسووللری بعضیده عامهوي اخبارات واسطهلریده بالهلر بېمارلرگه یاردم بېریش حقیده گپیریشهدی، اما عملده، احساننینگ عایلهسیدېک کۉپلب عایلهلر آیلر دوامیده فقط تینگلاوچی بۉلیب قالیشگن. اولرنینگ امیدلری نجات وعده قیلگن تشکیلاتلرگه باغلیق اېدی، بیراق اېندی هر کون اۉتیشی بیلن نهفقط امیدلری کمیماقده، بلکه فرزندلرینینگ ساغلیغی هم.
داکترلرنینگ ایتیشیچه، یورهکدهگی تېشیک توغمه نقصان بۉلیب، یورهک دېوارلریده پیدا بۉلهدی. بو تېشیک آرقهلی آکسجن گه بای قان چپ قارینچه آرقهلی اۉنگ قارینچهگه اۉتهدی و ینه اۉپکهلرگه قَیتیب بارهدی. کیچیک حالتلرده بو تېشیک یاپیلیب کېتیشی یاکه هېچ قندهی علامتلرسیز قالیشی ممکن، بوندهی پیتده فقط دارو-درمان بیلن دوالش یېترلی بۉلهدی. اما اگر تېشیک اۉرتهچه یاکه کتّه بۉلسه، یعنی 10 ملیمتردن آرتیق بۉلسه، جدّي بېلگیلر یوزهگه کېلهدی – آغیر چرچش، طعاملنیشده نفس قیسیشی و وزننینگ آشمسلیگی. بوندهی وضعیتده جراحلیک عملیاتی ضرور بۉلهدی. لېکن اگر بېمار کېچ مراجعت قیلسه و اۉپکه قان باسیمی کۉتریلیب کېتسه یاکه دایمي تامیر قرشیلیگی پیدا بۉلسه، جراحلیک دواسی خوفلی یاکه حتا امکانسیز بۉلیب قالهدی.
عایلهلرنینگ کوتیشی قیزیل آی جیملیگی
احسان اوچون نفس آلیش کوندن کونگه قیینلشماقده. اونینگ یورهگی اونگه کوچ بېریشی کېرهک اېدی، اما اېندی فقط چرچاق و آغریق کېلتیرماقده. آنهسی کېچهلری اونینگ باشیده اۉتیریب، نفس آلهیاتگنینی اېشیتیش اوچون قولاق سالهدی. او قۉرقهدی یریم کېچهده، آوازسیز اونی یۉقاتیب قۉییشیدن. احسان و محمد اېسه افغانستاننینگ شفقتسیز ساغلیقنی سقلش تیزیمی زنجیریگه ایلینیب قالیشگن: رسمي تشکیلاتدن تنیشتیروو خطی بۉلمهسه، نه اېلچیخانهلر ویزه بېرهدی، نه چېت اېلدهگی خیریه تشکیلاتلری کسلنی قبول قیلهدی.
میداني کوزهتوولرگه کۉره، بوگونگی افغانستانده حتی بالهلر یورهک کسللیکلری بۉییچه متخصص شفاکاردن مصلحت آلیش هم کۉپلب عایلهلر اوچون امکانسیز بۉلیب قالگن. خصوصي کلینیکلر آسمان و فلک نرخلر بېلگیلشگن، دولت شفاخانهلری اېسه دارو-درمان، داکتر و طبی اسکونهلر نینگ یېتیشماوچیلیگی بیلن قیینهلماقده. بالهلر یورهک کسللیکلری بۉییچه اختصاصلشگن خدمتلر فقط بیر نېچته مرکزدهگینه موجود. اما بو مرکزلرنینگ اکثریتی احسان و محمدنینگ عایلهسیگه، «اېندی کېچ بۉلگن. عملیات قیلینیشی کېرهک دېگن. بو اېسه فقط افغانستاندن تشقریده ممکن.»
احساننینگ آنهسی، «خدا حققی، اگر قۉلیمیزدن بیرار نرسه کېلگنیده اېدی، اونی بو قدَر عذاب چېکیشیگه یۉل قۉیمس اېدیک دېب نالیدی. لېکن قۉلیمیز باغلیق. نه پولیمیز بار، نه تنیش-بیلیشیمیز، نه گپیمیزنی اېشیتهدیگن بیرار آدم.»
قیزیل آیدهگی تبعیض
قشّاقلیک، شفّافلیکنینگ یۉقلیگی و افغانستان بیلن خلق ارا همکارلیکنینگ کمهییشی سبب احسان و محمدنینگ عایلهسیدېک عایلهلر اۉزلرینی گۉیا یاردم تشکیلاتلریدن بلند دېوار بیلن اجرهتیلگندېک حس قیلماقده. بو دېوارنینگ نامی اېسه «طالبان قانونی». طالبان باشقروویدهگی افغانستانده یورهگیده تېشیک بیلن تیریک قالیش اوچون بېمارنینگ اۉزی یاکه عایله-یقینلریدن بیری «علاقه»گه اېگه بۉلیشی کېرهک؛ یعنی واسطهچی تاپیشی، قیزیل یریم آی ادارهسیگه باریشی، کیمنیدیر تنیشی، کسلنینگ حجتینی آلدینگه سوریشی و بلکه اونینگ نامینی اېرتهگه دوالنیش اوچون چېت اېلگه یوباریلهدیگنلر رۉیخطیگه کیریتیشی لازم. بو حقیقتنی هم محمدنینگ، هم احساننینگ عایلهلری تصدیقلشماقده.
محمدنینگ آتهسی دېیدی: «بیز هر هفته بارهمیز، ینه اۉشه گپنی اېشیتهمیز: نوبت یېتمهگن، حجتینگیز کۉریب چیقیلهدی. لېکن کېین بیلهمیزکی، باشقه بیراو – اۉزی طالب بۉلگن آدم شو هفتهنینگ اۉزیدهیاق تنیشتیریلگن و اېرتهسی کونی چېت اېلگه یوباریلگن. چونکه او واسطهچیگه اېگه. چونکه کیمنیدیر تنيدی.»
احساننینگ آنهسی هم شونگه اۉخشش واقعهنی سۉزلهیدی: «اۉزیم کۉردیم، ننگرهار ولایتیدن بیر عایله کېلگندی، اۉشه بالهنینگ آتهسی طالب اېدی. آرهدن حتی بیر هفته هم اۉتمهی، اولرنی تنیشتیریشدی. بیز اېسه قریب بیر ییلدیر قتنهب یوریبمیز – فقط نوبت، نوبت، نوبت… اگر آدمنینگ واسطهچیسی بۉلمهسه، فرزندینگ یشش حقوقیگه اېگه اېمس.»
کۉپلب عایلهلر آیلر دوامیده قیزیل یریم آینینگ اېشیکلری آلدیده سرسان بۉلیب یورگنینی ایتیب، بو ادارهدهگی کېنگ کۉلملی کمسیتیشلر سببلی دوالنیش یاردمیگه اېگه بۉلیش فقط «تۉغری» علاقهسی و «تۉغری» قومي منسوبلیگی بۉلگن اَیریم کیشیلرگهگینه بېریلهدیگن امتیازگه ایلنگنینی تأکیدلهیدی. غزنیلیک کېکسه خوجه محمد شوندهی دېدی: «بیز مجاهد (طالب) اېمسمیز. قَیسی ادارهده قَیسی مجاهد (طالب) بار یاکه قیزیل یریم آیده کیمنینگ قرینداشی ایشلشینی بیلمهیمیز. اما کۉریب توریبمیزکی، امیرلیک (طالبان) بیلن علاقهسی بار آدملر عموماً نوبت کوتمهیدی. تۉغری کیریب بارهدی، تنیشتیروو خطینی آلهدی و کېینگی هفته دوالنیش اوچون کېتهدی.»
موجود حاکمیت توزیلمهسیده، طالبان نظارتی آستیده، کۉپلب دولت و یریم دولت ادارهلری جملهدن قیزیل یریم آی عملده نه متخصصلیگی، نه مسوولیت حسی بۉلگن آدملر قۉلیده باشقریلماقده. قرارلر یاپیق اېشیکلر آرتیده، شخصي تنیش-بیلیش و قومي منسوبلیک اساسیده قبول قیلینهدی، حقیقي احتیاج یاکه انساني معیارلر اساسیده اېمس.
قیزیل یریم آینینگ اېشیگی آلدیده کوتیب تورگن و اسمینی آشکار اېتیشنی ایستهمهگن بیر کیشی شوندهی دېگنینی اېشیتگن: «اصل کسللر رۉیخطی هېچ قچان طبي اوستوارلیک اساسیده توزیلمهیدی. توصیهلر جوده کۉپ. کیمکه تأثیرلی آدملر یاکه طالب عملدارلری بیلن علاقهده بۉلسه، اونینگ اسمی تېزراق کۉتریلهدی. کیمنینگ واسطهچیسی بۉلمهسه، حتی فرزندی آغیر احوالده بۉلسه هم، آیلر دوامیده نوبت کوتهدی یاکه هېچ قچان نوبتی کېلمهیدی. بو یېرده امید یۉق.»
بو کمسیتیش، اینیقسه بالهلر کسللیگی بیلن باغلنگنده، شفقتسیز و غیرِ انساني توس آلهدی. بیر عایلهنینگ کمبغل فرزندی واسطهچیسیز حیاتدن کۉز یومسه، تأثیرلی عایلهنینگ فرزندی اېسه دوالنسه، جمعیتده عدالتسیزلیک عادي اجتماعي جراحتدن اخلاقي بحران درجهسیگه کۉتریلهدی.
طالبان حکمرانلیگی آستیدهگی کوزهتوولرگه کۉره، افغانستاننینگ ساغلیقنی سقلش تیزیمی اوّلگیدن هم کۉره کۉپراق قومي، سیاسي و فرقهوي توس آلگن. سیاست یوریتیش اوّلگیدن هم کمراق شفّافلیککه اساسلنگن و کۉپراق نارهسمي علاقهلر همده شخصي باغلیقلیکلرگه بۉیسونگن. بوندهی توزیلمهده بالهلر اوچون یورهک دواسی کبی حیاتي خدمتلر عملده تأثیرلی آزچیلیک اوچون مخصوص امتیازگه ایلنهدی. طالبان عادتده عامهوي اخبارات واسطهلریگه جواب بېرمهیدی، رسمي معلوماتلرگه اېریشیش اېسه چېکلنگن و دېیرلی امکانسیز بۉلیب قالگن. بیزنینگ قیزیل یریم آیدن تنیشتیروو خطلرینی ترقهتیش ترتیبی حقیده بېرگن سوالیمیز هم جوابسیز قالدی.
افغانستان قیزیل یریم آی جمعیتی مسووللرینینگ معلوماتلریگه کۉره، حاضر افغانستانده یورهگیده تېشیک بۉلگن 13 مینگدن آرتیق باله دوالنیشنی کوتماقده. سۉنگّی حالتده، اۉتگن ییلی اوشبو اداره 169 نفر بالهنی دوالش اوچون قطرگه یوبارگن. سۉنگّی آیلر ایچیده اېسه یورهگیده تېشیک بۉلگن بالهلرنی ایچکی شفاخانهلرگه یۉنهلتیرگنینی اعلان قیلگن. بیراق 2021-ییل اگستیده طالبان حاکمیتگه قَیتگنیدن کېین افغانستان قیزیل یریم آی بېواسطه طالبان باشقروویگه اۉتدی و گواهلرنینگ همده عایلهلرنینگ سۉزلریگه کۉره، اوشبو ادارهده اوستوارلیک بېریش اسلوبلری و شفّافلیکده کتّه اۉزگریشلر رۉی بېردی. اساسي مسأله و عایلهلرنینگ هم تأکیدلشیچه شوندهکی، طالبان حاکمیتگه کېلگچ، بو اداره، خصوصاً بالهلرنی یورهک تېشیگی بیلن چېت اېلگه یوباریش مسألهسیده، ضرور شفّافلیک و خدمت کۉرستیشده عاجز بۉلیب قالدی. اېندی عایلهلرنینگ سوالی: محمد و احسان ینه قنچه کوتیشی کېرهک دېدی؟ ینگی توغیلگن و آغیر احوالده بۉلگن بالهلر قچانگچه ساغلیقنی سقلش ادارهلرینینگ پرده آرتیدهگی اۉیینلریگه قربان بۉلهدی؟ اولرنینگ احتمالي اۉلیمی اوچون کیم جوابگر بۉلهدی؟
