اطلاعات روز اېسلتمهسی: اطلاعات روز افغانستان جمعیتیگه عاید تورلی مسألهلر یوزهسیدن بیلدیریلگن طرفه قرهشلرنی یاریتهدی. اوشبو قرهشلر البته اطلاعات روز و اونینگ محررلری نقطهٔ نظری یاکه رسمي موضع سینی عکس اېتتیرمهیدی. اطلاعات روز فقط فکر بیلدیریش اوچون میدان یرهتهدی و تقدیم اېتیلگن قرهشلرگه نسبتاً نه انکار، نه تصدیق شکلیده موضع بیلدیرهدی. مقاله و اېسلتمهلرده بیان اېتیلگن برچه فکرلر همده ایلگری سوریلگن دعوالر نینگ تۉغریلیگی و اساسلنگنلیگی یازووچیلر نینگ اۉز ذمّهسیدهدیر. اطلاعات روز مقالهلر بۉلیمیده چاپ اېتیلگن قرهشلر نینگ تنقیدي محاکمهسینی هم ممنونیت بیلن قبول قیلهدی.
یازووچی: آتیلا نویان
سۉنگگی پیتلرده هالندده جناب فرهاد دریا نینگ کنسرتی اطرافیده یوزهگه کېلگن بحث-مناظرهلر، اجتماعي ترماقلردهگی عادي و اۉتکینچی تارتیشوودن کۉره کېنگراق معناگه اېگه بۉلیب، سورگوندهگی افغانستان مدني اۉزلیگی نینگ موجودلیک بحرانینی عکس اېتتیرهدی. بو واقعه ینه بیر بار بیز نینگ آلدیمیزگه اساسي بیر سوالنی قۉیدی: بیر خلق تیزیملی روشده یۉق قیلینیشگه یوز توتگن بیر دورده، موسیقی صحنهسی سیاستدن قاچیش اوچون پناهمی، یۉقسه قرشیلیک و متانت کۉرسهتیش نینگ سۉنگگی استحکامیمی؟
مطبوعات محیطیده مملکتیمیزده داکتر احمد سرمست کبی اکادمیک شخصلر تامانیدن موسیقی تاریخی و جمعیت اۉرتهسیدهگی باغلیقلیک حقیده قیمتلی مناظرهلر ایلگری سوریلگن. اما بو جریانده ینه-ده انیقراق تحلیلنی طلب قیلهدیگن مسأله عمومي باغلیقلیکدن هم نریده «اخلاقي انیقلیک» مسألهسی، یعنی استعآره تیلی بیلن آچیق و بېواسطه بیان اۉرتهسیده تنلاو قیلیشدیر. اصلیده، حاضرگی «استثنا حالت» شرایطیده سوال شوندن عبارت: سکوتنی بوزیش و ظلمنی ناملشده صنعتکارنینگ اولوشی و مسوولیتی نیمهدن عبارت؟
بیرینچی مهم نقطه شوکی، افغانستان صنعتکاری و موسیقهسی تاریخا هر دایم تورلی شکللرده «سیاسي» بۉلیب کېلگن. اوشبو متنده «سیاسي» سۉزی حاکمیتنی قۉلگه کیریتیش، حزب توزیش یاکه سیاسي رقابت معناسیده اېمس، بلکه موجود ظلمنی ناملش، اونگه نسبتاً اخلاقي موضعنی بېلگیلش و اونی عادتي حالگه ایلنیشیدن سقلش معناسیده ایشلهتیلماقده. بو اخلاقي موضع آچیق و بېواسطه طرزده هم، بالواسطه و رمزي شکلده هم نمایان بۉلیشی ممکن.
بالواسطه حالتده، صنعتکار قرهمه-قرشی تامانگه تۉغریدن-تۉغری یوزلنمسدن یاکه جدّي خرجت و خوفنی ذمّهسیگه آلمهسدن اخلاقي موضعنی اېگهلهیدی. بونگه قرهمه-قرشی روشده، آچیق و بېواسطه موضع یۉنهلیشنی انیق و روشن اعلان قیلهدی، قرهمه-قرشی تامان و صادر اېتیلگن ظلمنی ناممه-نام تیلگه آلهدی، هېچ قندهی موهوملیک قالدیرمهیدی و اونینگ عاقبتلرینی هم آنگلی روشده قبول قیلهدی.
افغانستان صنعتی و صنعتکاری هم آچیق، هم بالواسطه طرزده موضع اېگهللب کېلگن. داوود سرخوش نینگ تورلی جماعهلرده افغانستان عیاللری نینگ حقوقلرینی حمایه قیلیب ایتگن سۉزلری، همده مژده جمالزاده نینگ افغانستان قیزلری اوچون و طالبانگه قرشی نمایشچیلر آرهسیده، جمهوریت دوری نینگ اوچ رنگلی بیراغی قرشیسیده کویلهگنی، بولر افغانستان صنعتی و صنعتکاری نینگ آچیق موضع توتگنیگه اتیگی ایکّی مثالدیر.
بالواسطه جهتدن اېسه، افغانستان صنعتکاری نینگ موسیقه صحنهسی نینگ اۉزی طالبانگه قرشی موضع نمونهسی دیر. موسیقی حکمران گروه تامانیدن حرام دېب اعلان قیلینگن بیر مملکت اهالیسی اوچون کنسرت اۉتکزیش نینگ اۉزیاق بو حکمگه قرشی چیقیش دېمک دیر. حتا اۉشه کنسرتده عیاللر حقوقی حقیده شعارلر ینگرهمسه یاکه جمهوریت دوری نینگ اوچ رنگلی بیراغی نمایش اېتیلمسه هم.
سوال شوندن عبارت: اگر موسیقی صحنهسی اۉزی نینگ موجودلیگی بیلن موسیقینی حرام دېب بیلهدیگن بیر گروهگه قرشی توریشی سببلی آلدیندن سیاسي بۉلسه، معین بیر پلّهده اونی «ناسياسي» دېب اتش نیمهگه «یۉق» دېییشدیر؟ اچّیق جواب شوکی: بو «یۉق» دېییش، مسوولیتنی، یعنی ظلمنی «ناملش» مسوولیتینی رد اېتیش دیر.
اېنگ یوقاری باسیم شرایطیده بالواسطه موضع اۉز ثمرهدارلیگینی یۉقاتهدی. بوندهی موضع ناانیقلیک و کۉپ معنالیلیککه تهیهنهدی. ناانیقلیک اېسه ظلمنی عادتي حالگه ایلنتیریش اوچون مکان آچیب بېرهدی. عاديلشتیریش اېسه اۉز نوبتیده جمعیت نینگ عمومي حقیقتینی یېمیرهدی. شو نینگ اوچون، تۉلیق باستیریش حکم سورگن شرایطده ناانیقلیک کوچ فایدهسیگه ایشلهیدی و ظلمنی عادتيلشتیریشگه خدمت قیلهدی قرشیلیک و عدالت طلبی فایدهسیگه اېمس.
مدني مکانلر اۉزلریگه ایشانهدیگن و اولرنی تلقین قیلهدیگن آدملرگه نسبتاً مسوولیتگه اېگه. صنعتکار نینگ گپیریش یاکه سکوت سقلش حقیدهگی قراری بېواسطه عدالتسیزلیک و ظلمنی عادتي حالگه ایلنتیریش بیلن باغلیق. اوشبو استثناي شرایطده سکوت عاقبتسیز اېمس؛ عکسینچه، سۉزلش جماعهوي وجدان و خاطره نینگ سهقلنیب قالیشیگه خدمت قیلهدی.
بو دلیل فقط بیرته صحنه یاکه بیرته صنعتکار بیلن چېکلنمهیدی، بلکه افغانستان نینگ برچه مدني مکانلریگه تعلقلیدیر. بو یېرده صنعت مضمونینی سیاسيلشتیریش حقیده گپ کېتمهیپتی؛ گپ بحرانلی وضعیتده اخلاقي انیقلیکنی تأمینلش و ظلمنی عادتيلشتیریش نینگ آلدینی آلیش حقیده بارماقده اینیقسه، مملکت ایچیدهگی افغانستان اهالیسی اۉز آوازینی کۉتریش اوچون هېچ قندهی منبرگه اېگه بۉلمهگن بیر پیتده. آچیق-آیدین ظلم قرشیسیده مدني مکانلر مقرر روشده تنلاو حالتیگه کېلیب قالهدی، حتا بو تنلاو سکوت تیلی بیلن افادهلنگن تقدیرده هم.
شبههسیز، هېچ کیم نینگ باشقهسینی گپیریشگه، خوف آلیشگه یاکه معین موضعنی تنلشگه مجبورلشگه حققی یۉق؛ بوندهی منطق نینگ اۉزی طالبانچه استبداد نینگ اېسلتمهسیدیر. اما اخلاقي تنقید مجبورلش بیلن بیر خیل اېمس. اوشبو یازوو نینگ مقصدی حکم چیقریش یاکه قهرمان یسهشنی طلب قیلیش اېمس، بلکه ملاحظهگه چارلاودیر: عیناً شو تاریخي لحظهده مدني سکوت نیمهنی انگلهتهدی و قندهی عاقبتلرگه آلیب کېلهدی، دېگن سوال اوستیده اۉیلشگه چقیریشدیر. تاریخ و جماعهوي خاطره نهفقط ایتیلگنلرنی، بلکه ایتیلمهی قالگنلرنی هم قید اېتهدی. سوال شوکی، افغانستان نینگ مدني مکانلری اوشبو خاطرهده قندهی اېسلب قالینیشنی ایستهیدی.
