یازووچی: میرحسین مبارز
4 جدي، استاد عبدالوهاب مددی تولد تاپگن کونی دیر. بیز کۉپلب شوندهی سۉزلر و شعرلرنی اېشیتگن و اۉقیگنمیز: «آینه نینگ قدرینی اونینگ بارلیگیده بیلهیلیک» یاکه «یشهیاتگن آدمگه حیاتی دوامیده یېتیب باریش لازم، عکس حالده قبرستان تاشیگه سوو قوییش نیمه فایده؟». شو مناسبت بیلن بیز استاد عبدالوهاب مددی نینگ علمي و مدني فعالیتیگه اعتبار قرهتدیک. اونینگ اولکن علمي اثری «افغانستان نینگ زمانهوي موسیقهسی تاریخی» کتابی نهفقط استاد نینگ خدمتلرینی قدرلش، بلکه موسیقي اخلاصمندلرگه اوشبو کتابنی تنیشتیریش و اۉقیشنی توصیه اېتیش امکانینی بېرهدی. البته، اوشبو یازوو اولکن انسان نینگ حیاتی و علمي میراثی نینگ کیچیک بیر اېسلتمهسی صفتیده قبول قیلینهدی. مؤلف، اۉزی عادي موسیقهسېور صفتیده و مذکور کتابگه تهیهنگن حالده، افغانستان موسیقهسی نینگ آخرگی 20 ییلیدهگی حالتینی تنقیدي بهالهگن. بو تنقید، اۉقووچیگه کتاب و موسیقي جریانلرنی یخشیراق توشونیشگه یاردم بېریش مقصدیده کېلتیریلگن: «شو بیلن کیم قبول قیلسه، قبول قیلسین؛ کیم اعتبار بېرسه، قرهسین».
عبدالوهاب مددی 4 جدی 1318 قویاش ییلی هرات ولایتی، انجیل اولسواللیگیگه قرهشلی «تورکان سلفی» قیشلاغیده تولد تاپگن. او موسیقهده اۉزینی استاد غلام حسین شاگردی دېب بیلهدی. عبدالوهاب مددی بیز نینگ موسیقي صنعتکارلریمیز آرهسیده نایابدیر، چونکه او نهفقط قۉشیقچی، بستهکار، اجراچیسی و شرحلاوچی بۉلگن، بلکه موسیقي تدقیقاتچی و ترجمان صفتیده هم فعالیت یوریتگن. اونینگ صنعت اثرلری، قۉشیقلری، اینتېرویولری همده «افغانستان نینگ زمانهوي موسیقهسی تاریخی» و «مېنینگ خاطرهلریم» کتابلری بونی یقّال تصدیقلهیدی. احتمال، افغانستانده اونینگ نامی و آوازیدن بېخبر بۉلگن آدم کم دیر.
استاد مددی آرشیفده رادیو و تلویزیونده 250 دن آرتیق قۉشیق و اشوله بیلن قید اېتیلگن. اولرنینگ سانی کۉرینیشیدن کم بۉلیشی، اساسن، استاد مددی نینگ کتّه قِسمی وقتی و انرژیسینی باشقه قۉشیقچیلر اوچون موسیقهلر بستهلش و صنعتکارلر بیلن مصاحبهلر اۉتکزیشگه صرفلهگنی بیلن ایضاحلنهدی. او کۉپلب قۉشیقچیلر اوچون موسیقهلر یرهتگن، جملهدن: خانم پروین، خانم مهوش، خانم رخشانه، خانم ژیلا، ساربان، احمد ظاهر و ینه بیر قطار صنعتکارلر. عبدالوهاب مددی اساسن فولکلور و وطنپرورلیک روحیدهگی قۉشیقلرنی کویلهگن. « وطن عشق تو افتخارم » قۉشیغی دېیرلی برچه وطنداشلریمیز تامانیدن کۉپ مراتهبه تینگلنگن. استاد نینگ باشقه بیر قۉشیغی « وطن عشق تو افتخارم» اېسه ینه بیر بار اونینگ وطنپرورلیگی، ملي استقلالگه بۉلگن صداقتی و یورتگه مِهرینی یقّال افادهلهیدی.
بوندن تشقری، استاد مددی نینگ ابدي و وطنپرور قۉشیقلریدن تشقری، «افغانستان نینگ زمانهوي موسیقهسی تاریخی» کتابی هم اولکن و بېبها اثردیر. اوشبو کتاب عبدالوهاب مددی نینگ افغانستان موسیقهسی ساحهسیدهگی 20 ییللیک تدقیقات، تجربه و ایزلنیشلری نینگ نتیجهسیدیر. کتاب بیرینچی مرته 1375 شمسي ییلده ایران نینگ اسلامي تشویقات تشکیلاتی صنعت ساحه بیرلیگی تامانیدن نشر اېتیلگن بۉلیب، افغانستان موسیقهسی نینگ تاریخینی 1370 ییلگچه قمرب آلهدی. اثر دستلب 18 بابدن عبارت بۉلگن، سۉنگگی باب «افغانستان نینگ محلي رقصلری و ملي اېتنیک عنعنهلری» دېب ناملنگن، بیراق ایران نشریاتی اوشبو فصلنی چاپ اوچون ماس دېب تاپمهگن و کتاب 17 باب بیلن نشر اېتیلگن. تورلی سببلر، جملهدن مملکتیمیزدهگی اوروش و اۉزگریشلر، استاد مددی نینگ آلمان کۉچیشی و صنعت ساحه نشریاتیدهگی باشقروو اۉزگریشلری طفیلی کتاب نینگ ایکّینچی نشری کېچیکیب، نسبتاً کمیاب و نایاب حالگه کېلگن. نهایت، 1390 شمسي ییلده «عرفان» نشریاتی بیرینچی نشریاتدن رخصت آلگن حالده اوشبو بېبها اثر نینگ ایکّینچی نشرینی عملگه آشیردی. «افغانستان نینگ زمانهوي موسیقهسی تاریخی» کتابی اصلیده افغانستان موسیقهسی نینگ منبعی و تاریخینی بیان اېتهدی. مثلاً، کتابده شوندهی واقعه قید اېتیلگن: 1248 شمسي ییلده امیر شیرعلی خان هندستانگه سفر قیلگنیده، بیر گروه صنعتکارلر اونینگ همراهلیگی یاکه ایزیدن افغانستانگه کېلگن. اوشبو صنعتکارلر « کوچه خواجهخُردک»ده جایلشیب، دایمي یشهشگن و شو نینگ نتیجهسیده بو کۉچه کېینچهلیک « کوچه خرابات» دېب اتهلگن.
«امیر شیرعلی خان نینگ هندگه سفریدن کېین مذکور صنعتچیلر او مملکت دن کابل کېلدیلر: (استاد نتونینگ بوبهسی) میا سمندرخان، استاد سائین گوندکلی خان، میا مهتاب خان، (استاد سرآهنگ آنه تاماندن بوبهسی) استاد گاموخان، نته خان (آوازخوانلر)؛ برپورخان، طالعمند، استاد کریم بخش و استاد خدابخش (استاد رحیم بخش نینگ آته تامان بوبهسی) (طبلهچیلر) رنگ علی (ربابچی)، راجی، استاد محمداکبر (استاد رحیم بخش نینگ آنه تامانی بوبهسی) و قندو (سارانگواز) و خانم مینا (آوازخوان) اېدیلر»(مددی، صص 31 و 32).
شونینگدېک، اوشبو کتابنی اۉقیش آرقهلی بیز نهفقط افغانستاندهگی تورلی موسیقي ژانرلر، اسلوبلر و چالغولر بیلن تنیشهمیز، بلکه مشهور و یېتوک موسیقي استاذلر، قۉشیقچیلر و چالغو اجراچیلری نینگ حیاتي تاریخلری بیلن هم تنیشهمیز بو معلوماتلر 1370 ییلگچه قمرهب آلینگن. بوندن تشقری، کتابنی دقّت بیلن اۉقیگن کیشی فایدهلی و قیزیقرلی معلوماتلرگه اېگه بۉلهدی. مثلاً، کتابده کابل رادیوسی نینگ تشکیل تاپگن ییلی 1320 شمسي صفتیده قید اېتیلگن و موسیقي عنوانلر همده چالغو اسبابلری توشونتیریلگن. شو پیتگچه عبدالوهاب مددی حقیده نېچه بار «استاذ» سۉزی ایشلهتیلگن بۉلسه، بو اونینگ موسیقهده حقیقي استاذلیک درجهسیگه یېتگنینی کۉرسهتهدی. اۉشه دور آدملری نینگ حاضردهگیلردن فرقلی روشده (هر بیر کسبگه حرمت بیلن قرهلسه هم) « موتروان»، «مستری»، «نیمچه ملا» کبی سۉزلر بیلن استاذ دېب اتَمهگنینی هم تأکیدلش جایز. مؤلف کتابده اۉشه دور موسیقي مکتبلریده شاگردلیک عادتی، استاد آلدیده «شکر قۉییش» و «گر قۉییش» کبی عنعنهلرنی هم باتفصیل توشونتیرهدی. بوندن تشقری، کتابدهگی صنعتکارلرنینگ حیاتي تاریخلرینی اۉرگنیش آرقهلی ینه بیر جهتنی کۉرهمیز: اولر نینگ سېزیلرلی قِسمی بیر نېچته مراتهبه تورموش قورگن. بو یېرده تورموش نینگ بیر نېچته بۉلیشی یخشی یاکه یامان، یاکه اۉشه دورده کېنگ ترقهلگن اېدی-یۉقلیگینی محاکمه قیلمهیمیز؛ لېکن شونی ایتیش جایزکی، کتابده کۉپلب مشهور موسیقي استاذ و صنعتکارلر نینگ بیر نېچته مراتهبه تورموش قیلگنی قید اېتیلگن.
کتاب نینگ بیر بۉلیمیده استاد مددی «استاد محمدحسین سرآهنگ» حقیده باتفصیل معلومات بېرگن و اۉزی نینگ سرآهنگ بیلن قیلگن مصاحبهسینی هم کېلتیرگن. مددی اوشبو کتابده استاد سرآهنگنی افغانستان موسیقهسی نینگ تۉرت تهیهنچ اوستونیدن بیری دېب حسابلهیدی. مددی نینگ کتابیدهگی حکایهگه کۉره، استاد سرآهنگ کۉپلب صنعت عنوانلریگه اېگه بۉلگن، جملهدن: «سرآهنگ، استاد، موسیقه نینگ بلند تاغی، ماستر، دوکتور، پروفیسور، موسیقه نینگ سرکشتی، موسیقه نینگ آتهسی و موسیقه نینگ شېر» کبی عنوانلر. استاد سرآهنگ اوشبو عنوانلر و ییغیلگن ییگیرمه آرتیق آلتین مدال و بیلن صنعت عالمیده یېتکچی حسابلنهدی. استاد سرآهنگدن تخمیناً 400 ته قۉشیق افغانستان رادیوسی آرشیفیده سقلنیب قالگن، و دېیرلی برچهسی استاد مددی نینگ یاردم، قۉللب-قوّتلش و موافقلشتیریشیگه کۉره قید اېتیلگن. چونکه مدددی افغانستان رادیوسی خادیمی بۉلیب، سرآهنگنی تدبیرلرگه تکلیف قیلگن، کنسرتلر و مصاحبهلر تشکیل قیلگن. مددی کتاب نینگ بیر جاییده استاد سرآهنگ نینگ سۉزلریدن شوندهی کېلتیرهدی:
«دایم اطراف-محیط و آدملر حقیده شکایت قیلیب، ‘محیط بیزنی قبول قیلمهگن یاکه آدملر بیزنی رغبتلنتیرمهگن دېیمیز بو تۉغری اېمس. اوّلا، صنعتیمیزنی شوندهی درجهگه یېتکزیشیمیز کېرهککی، او اعتراف و مقتاوگه لایق بۉلسین؛ شوندن سۉنگ آدملر بیز حقیمیزده اۉز حکمینی بېرهدی. بیز نینگ آدملریمیز نهایتده منّتدار و عدالتلی، شوندهی اېکن اولردن مامقبول کوتیش یاکه اولر نینگ یخشی نگاهیدن ناتۉغری فایدهلنگنیمیز ناتۉغری بۉلهدی… مېن برچه صنعتکارلرنی، جمعیتده یخشی صنعت موقعیگه اېگه بۉلمهگن و حیاتدن شکایت قیلهدیگنلرنی، شو جملهدن اکه-اوکهلریمنی، اساسي عیبدار دېب بیلهمن، اطراف-محیط و آدملرنی اېمس…» (شو منبع، صحیفه 60).
استاد سرآهنگ اۉشه دور موسیقهسی حقیده شوندهی فکر بیلدیرگن:
«مملکتیمیزدهگی موسیقه اساسن دید بیلن رواجلنگن، علمي اساسگه اېگه اېمس. اولادلر کېتیب، اولر نینگ اۉرنی بۉش قالگن. حاضرگی صنعتکارلر، اساسن یاشی کتّهلر و اقتصادي معمالر طفیلی، دېیرلی ایشدن چرچهگن و ثمرهلی علمي فعالیت آلیب بارمهیدی. ینگی کېلگن یاشلر اېسه یۉلینی یۉقاتگن و نیمه کویلشنی، نیمه چهلیشنی بیلمهیدی. بعضاً اولر هند موسیقهسیگه مایل بۉلیب قالهدی، بعضاً اېسه اروپا موسیقهسیگه اۉتهدی. وقتی-وقتی بیلن اېسه اېران موسیقهسیگه مراجعت قیلیشهدی. هر بیر یۉنهلیشنی اۉرگنیش و تقلید قیلیش اوچون یېترلی وقت و یۉریقنامه کېرهک، و البته، یورتیمیزده موسیقه مکتبی تیزیملی و اساسلی ایشلهمسه، بالهلرنی کیچیک یاشدن مکتبگه جلب قیلمسه، مملکتیمیز موسیقهسی نینگ کېلهجگیدن امیدوار بۉلیش قیین… اۉز موسیقهسیده یوقاری درجهگه یېتگن و ایشلری علمي اساسگه اېگه بۉلگنلر طبيعي روشده یارقین کېلهجککه اېگه بۉلهدی. شو گروهدن مېن فقط مشهور طبلهچی استاد محمد هاشمنی مثال کېلتیرهمن؛ او حقیقتاً هم یارقین استعداد اېگهسی و صنعت ساحهسیده شونچهلیک یوکسهلگنکی، مملکت ایچیده و تشقریسیده صنعت انجمنلریده بېملال چیقیش قیلیشی ممکن.
باشقه صنعتکارلر، خصوصاً، بوگونگی یاش قۉشیقچیلر حقیده ایتهدیگن بۉلسهم، اولر نینگ کېلهجگیگه امیدیم کم؛ اولر حاضر بیر بهار شمالی یاکه موسمي یامغیر بیلن اۉسدیگن یاووایی گُللر سینگری، اېرتهگه بیر کوز شمعی اولرنی ایلدیزدن سۉکیش ممکن. شاگردلر نینگ کېلهجگیگه اېسه امیدوارمن، اگر اولر نینگ استاذلری معلوم، مکتبلری انیق و صنعت اسلوبی بېلگیلنگن بۉلسه…» (شو منبع، صحیفهلر 60–61).
استاد سرآهنگ، سپورت و باشقه ساحهلردهگی استادلر کبی، موسیقی اساسلری و تخنیکسینی کیچیک یاشدن باشلش لازم، دېگن فکرده بۉلگن. خودّی شوندهی، او مشهور موسیقي استاذلردن بیری بۉلگن استاد غلام حسین نینگ فرزندی بۉلیشیگه قرهمهی، آتهسی نینگ دانا قراریگه بناءً، بالهلیگیده هندستانگه کېتیب، اۉن آلتی ییل دوامیده استاد عاشق علی خان شاگردی بۉلگن. شوندهی بۉلسه-ده، استاد سرآهنگ اۉشه دورده یاش صنعتکارلردن ناراضی و امیدسیز بۉلگن. اما، افسوسکی، بیز 20 ییل دوامیده «صنعتکار» و قۉشیقچیلریمیزدن نیمه کۉرمهدیک و اېشیتمهدیک! شعرنی ناتۉغری کویلشدن تارتیب، قۉشیقلر و شعرلر نینگ پست صفتلی یاکه موهوم بۉلیشی، موسیقی الفباسینی بیلمسلیکگچه بۉلگن حالتلر بیزگه کۉپ اوچرهگن. بعضاً بو حالتلرنی مجبوريت، سیناو یاکه تصادف طریقهسیده، حتا کۉچه، بازارده و تکسیده هم اېشیتگنمیز. مثلاً: کیمدیر شوندهی کویلهگن: « او موتروان، موتر کجا میره؟»؛ باشقهسی کویلهگن: « سبزه به ناز میایه/مرهمراز (محرمراز) میایه»؛ یاکه ینه باشقهلر شعرنی خطا اۉقیگن: « کمر باریک من/شام تاریک من/بیا به نزدیک من/صلح (صبح) و صفا کن).».
مملکتیمیزدهگی کۉپلب یاش و نام آرتیریشنی ایستهگن قۉشیقچیلر یېترلیچه سوادگه اېگه اېمسلر و حتا شعري متنگه مراجعت قیلیشگه هم وقت اجرهتمهیدیلر. اولر اېشیتگنلرینی هېچ اۉیلهمسدن، تفکر قیلمسدن کویلشهدی. مثلاً، «س سبزه به ناز » قۉشیغیده «محرمراز»نی دېب کویلشهدی؛ «کمرباریک» قۉشیغیده اېسه « صلح و صفا کن » بۉلیشی کېرهک بۉلگن جایده « صبح و صفا کن » دېییشهدی. اصل شعر ابو قاسیم لاهوتي تامانیدن یازیلگن بۉلیب، «صبح» سۉزی «شمع»گه قرشی کېلیب، معنا حاصل قیلهدی. شونینگدېک، شو شعر نینگ باشقه مصرعیده: « تو تا زلف پریشان شانه کردی» دېییلگن بۉلسه، دېیرلی برچه وطنداش قۉشیقچیلریمیز ظاهر هویدادن آۀیب نسیم هاشمیگچه و…«توتا» را «دوتا» اۉقیگنلر و «صبح« را «صلح». بوندن تشقری، بیز منه شو مملکتیمیزده مشهور بۉلگن، اما پست صفتلی، یاشلر آرهسیده عامهباپ بۉلگن قۉشیقلر و شعرلر حقیده بو یېرده یازمهیمیز؛ شونینگدېک، صنعي ذهن آرقهلی یرهتیلگن قۉشیقلردن هم سۉز آچمهیمیز. البته، بو دېگنی اېمسکی، آخرگی ییگیرمه ییل دوامیده بیزده یخشی، استعدادلی، بیلیملی و پرافېسسینل قۉشیقچیلر بۉلمهگن. عکسینچه، کېلهجکده موفقیتگه اېریشیش امکانیتیگه اېگه کۉپلب یاش و استقباللی قۉشیقچیلر موجود؛ اولر یورهکدن مشق قیلسه، موسیقه ساحهسیده بلند چۉقّیلرنی ضبط اېتیشلری ممکن.
