سارا عنان
شفاخانهنینگ رسمي ایش وقتی حلی تۉلیق باشلنمسدن توریب، داکتر فریبانینگ تیلفونی جیرینگلهیدی. قۉشنیسی بۉلگن بیر عیال تیتراق آواز بیلن کوچلی قان کېتهیاتگنینی ایتهدی. او یالغیز کېلگن، شفاخانه دروازهسیگه یېتیب بارگن، اېری اېسه سفرده اېکن. فریبا شاشیلینچ طرزده بۉلیمدن تشقریگه چیقهدی. او یېرده طالبان قۉریقچیسی عیالنی ایچکریگه کیریتمهیاتگنینی کۉرهدی. رنگی آقریب کېتگن عیال دروازه آلدیده توریب، آغریقدن عذاب چېکهدی و التجا قیلهدی. اما طالبان قاعدهسی بېپروا تکرارلنهدی:«محرمینگیزسیز ایچکریگه کیریشگه رخصت یۉق.» فریبا بیلهدیکی، هر بیر دقیقه کېچیکیش بیر آنه نینگ جانیگه ضامن بۉلیشی ممکن. اما اېندی قرار اونینگ قۉلیده اېمس اېدی.
طالبلر حاکمیتگه قَیتگنیدن تۉرت ییل اۉتیب، بوندهی منظرهلر افغانستاندهگی عیال داکتر، نرسلر و دایهلر حیاتینینگ کوندهلیک بیر قِسمیگه ایلندی. بیر پیتلر مملکت ساغلیقنی سقلش تیزیمی نینگ تیهنچی بۉلگن بو عیاللر بوگون چېکلاولر، قۉرقوو و اقتصادي بحران سایهسیده، بېمارلر حیاتینی سقلب قالیش یۉلیده قطعي قاعدهلر بیلن اۉز کسبي وجدانی اۉرتهسیده قالیب کېتیشماقده. اولر نینگ کۉپچیلیگی ایشیدن اَیریلدی، باشقهلری اېسه نهایتده آغیر شرایطلرده و جوده کم معاش عوضیگه ایشلشده دوام اېتماقده، ینه بیر قِسمی اېسه مملکتنی ترک اېتیشگه مجبور بۉلدی. نتیجهده، افغانستان عیاللری ساغلیقنی سقلش خدمتلریگه کیریش امکانیدن تاباره کۉپراق محروم بۉلماقده و مملکت نینگ ساغلیقنی سقلش تیزیمی کوندن-کونگه ینه-ده ضعیفلشیب بارماقده.
قۉرقوو و قطعي فرمانلر سایهسیده طبابت
عیال طبیات خادملری اوچون اېنگ کتّه معما طالبان نینگ «امر به معروف» وزیرلیگی و ساغلیقنی سقلش وزیرلیگی کبی ادارهلری تامانیدن چیقریلهیاتگن قطعي فرمان و قاعدهلردیر. بو کۉرسهتمهلر کېنگ کۉلملی تضییق، قۉرقیتیش و روحي باسیم محیطینی یوزهگه کېلتیرگن. اېنگ فلجلاوچی چېکلاولردن بیری سفرگه چیقیش، حتا ایش جاییگه باریش اوچون هم اېرکک همراه (محرم) بۉلیشی شرطلیگی طلبی. جَنوبي ولایتلرده بو کۉرسهتمهلر ینهده قطعيراق. عیال طبیات خادملری ایش وقتی باشیدن آخریگچه یانیده شرعي محرم بۉلیشیگه مجبور اېتیلگن. اونینگ شخصی «امر به معروف» ادارهسی تامانیدن رۉیخطگه آلینیب، تصدیقلنیشی شرط.
غزنی ولایتیده قیش نینگ ساووق کونلریدن بیری نینگ تانگیده داکتر فریبا شفاخانهگه باریشگه حاضرلنهدی. اونی محرم صفتیده اکهسی کوزهتیب بارهدی. فریبا نینگ ایتیشیچه، طالبان حاکمیتگه کېلگنیدن بېری او محرمسیز اوییدن تشقریگه چیقه آلمهیدی، حتا اوییدن اتیگی ییگیرمه دقیقه مصافهده جایلشگن شفاخانهگه باریش اوچون هم. او توشونتیرهدیکی، اکهسی بوتون کون دوامیده شفاخانهده کوتیب توریشی یاکه اویگه قَیتیب، ایشی توگهگچ ینه کېلیب اونی آلیب کېتیشی کېرهک. «اکهم مېنینگ ایشیم سببلی باشقه جایده ایشلهی آلمهیدی. مېن آلهیاتگن معاش اېسه حیاتیمیز خرجتلرینی تأمینلشگه یېتمهیدی»، دېیدی او.
شبنم نرس دیر. او بیر مدت قندهارده ایشلهگن و عیناً شو ولایتدن ینه-ده آغیر، اچّیق خاطرهلرنی اېسلهیدی. او شوندهی دېیدی:
«عایلهلر تونده قۉنغیراق قیلیب، بیر عیال نینگ توغروق آغریغی باشلنگنینی، اما اونی شفاخانهگه آلیب باره آلمهیاتگنینی ایتیشردی. بیز، نرسلر، اوّلا اکه-اوکه یاکه عایله نینگ بیر اېرکک اعضاسینی خبردار قیلیشیمیز کېرهک اېدی. سۉنگ محرم بیلن بېمارنینگ اوییگه بارردیک. بو کېلیشوو و یۉلگه چیقیش کۉپینچه وقت طلب قیلردی. بوندهی حالتلرده بیز یېتیب بارگونیمیزچه یاکه باله توغیلیب بۉلردی، یاکه بېمار جوده خوفلی احوالگه توشیب قالردی. بیر سفر اېسه بېمارگه جوده کېچ یېتیب باردیک، آنهسی هم، ینگی توغیلگن چقهلاق هم حیاتدن کۉز یومگن اېدی. اۉشه عیال نینگ ایکّی فرزندی آنهسیز قالگن اېدی. عایله نینگ ییغی-سیغی و فغانی نهایتده الملی اېدی».
بوندن تشقری، طالبان شفاخانهلرده جنسیت اساسیده قطعي اجرهتیش سیاستینی جاري اېتیب، کۉپلب معمالرنی یوزهگه کېلتیردی. «امر به معروف و نهی از منکر» وزیرلیگی رسمي مکتوب بیلن اېرکک شفاکارلرنینگ عیال داکترلر و نرسلر بیلن گپلشیشیگه رخصت یۉقلیگینی بویورگن. عیال نرسلر هېچ قندهی ملاقاتسیز، فقط اېرکک داکترلر یازیب بېرگن نسخهلرگه عمل قیلیشی شرط. شونینگدېک، اېرکک خادملرنینگ عیاللر بۉلیمیگه کیریشی منع قیلینگن، ضرورت توغیلگنده اېسه اولر بیلن عیاللر اۉرتهسیگه پرده تارتیلیشی لازم.
اقتصادي بحران و ایشگه بۉلگن رغبتنینگ سۉنیشی
بو معمالرگه قۉشیمچه روشده، اجتماعي و اقتصادي باسیملر هم عیال طبیات خادملری یېلکهسیگه آغیر یوک بۉلیب توشماقده. طالبان حاکمیتگه کېلگنیدن سۉنگ خلق ارا رواجلنیش یاردملری تۉختهتیلگنی ساغلیقنی سقلش تیزیمینی جدّي اقتصادي معمالر بیلن یوزمه-یوز قالدیردی. کۉپلب عیال داکترلر و نرسلر آیلر دوامیده معاش آلالمهی کېلماقده. بو باسیم، اینیقسه، عایلهسی نینگ یگانه باقووچیسی بۉلگن عیاللر اوچون ایکّی برابر آغیر.
داکتر فریبا داکترلر و خادملر ایشگه قندهی کۉنگیلسیزلیک بیلن کېلهیاتگنینی، معاش یۉقلیگی اېسه یۉل حقی و حیات نینگ اېنگ ضرور احتیاجلرینی تأمینلشده اولرنی قنچهلیک قیینهیاتگنینی ایتهدی. او شوندهی دېیدی: «دستلبکی کونلرده طالبان نینگ کېلیشیدن قۉرقیشگن اېدی، اما وقت اۉتیب وضعیت «عاديلشگچ»، تۉرت ییلدن بویان اولرنی اېنگ کۉپ قیینهیاتگن نرسه، معاشلرنینگ کېچیکیب بېریلیشی دیر. شفاکارلر و طبیات خادملری بعضاً مجبور بۉلیب، ایش جاییده توشلیک طعامینی آلیش اوچون بیر-بیریدن پول ییغیشگه مجبور بۉلیشماقده». او ینه قۉشیمچه قیلهدی: «مېن شوندهی بیر عیال خادمنی بیلهمن، او یۉل-ترانسپورت حادثهسیده اېریدن اَیریلگن. اوچ نفر فرزندی بار، کتّهسی 12 یاشده. آلهیاتگن جوده کم معاشی هم بعضاً اوچ-تۉرت آی کېچیکیب بېریلهدی. اولر اوچون حیات نهایتده آغیرلشیب کېتگن».
امیدسیزلیک، خواطر و دایمي قۉرقوو
بو باسیملر نینگ برچهسی دایمي قۉرقوو، تاباره کوچهییب بارهیاتگن چېکلاولر، اقتصادي بحران و ناانیق کېلهجک عیال طبیات خادملری نینگ روحي سلامتلیگیگه ویرانکار تأثیر کۉرسهتدی. بو حالتنی انسان حقوقلری تشکیلاتلری هم دنیا مقیاسیده «عیاللر حقوقلری بۉییچه اېنگ جدّي بحران» صفتیده تعریفلهماقده. ایشدن اَیریلیش، اویده قالیشگه مجبور بۉلیش و سۉنگگی ییگیرمه ییلده اېریشیلگن یوتوقلر نینگ برباد بۉلیشی مملکت عیاللرینی، اینیقسه بیلیملی قتلمنی، آغیر روحي سلامتلیک بحرانیگه دچار قیلدی.
زهره، کابلدهگی خصوصي یونیورسیتیلردن بیریده نرسلیک فاکولتهسی نینگ سابق باشلیغی اۉز وظیفهسینی ترک اېتیشگه مجبور بۉلگن کوننی الم بیلن اېسلهیدی. او شوندهی دېیدی: «ایشگه باریشیم تعقیقلنگنده، یورهگیم قان ییغلردی. قیزلریم نینگ کېلهجگیدن خواطرده اېدیم. اولر افغانستاندهگی کۉپلب قیزلر کبی کتّه محنت بیلن اۉقیشگن اېدی. اۉز آلدیلریگه مقصد و آرزولر قۉییشگن اېدی. طالبان نهفقط مېنینگ ایش جاییمنی تارتیب آلدی، بلکه قیزلریمنی هم تعلیم آلیشدن محروم قیلدی». او قیزلری اۉزی کبی داکتر بۉلیشنی آرزو قیلگنینی قۉشیمچه قیلهدی. بوندهی احوالگه توشگن فقط زهره اېمس. طالبان مملکت اوستیدن ینه نظارتنی قۉلگه آلگنیدن بویان کۉپلب ایشلهیاتگن عیاللر آرهسیده امیدسیزلیک و خواطر تویغوسی کېنگ ترقهلدی. عیال طبیات خادملریگه قۉییلگن چېکلاولر افغانستان ساغلیقنی سقلش تیزیمینی چوقور و تیزیملی بحران یوز توتتیرگن.
کېلهجک نینگ قارانغیلیگی و کېلهجکدهگی عیال داکترلر نسلی نینگ یۉق قیلینیشی
طالبان سیاستی نینگ اېنگ ویرانکار اوزاق مدتلی عاقبتلریدن بیری، قیزلر نینگ 6-صنفدن یوقاری درجهلرده تعلیم آلیشینی تعقیقلش و اینیقسه برچه طبیات و اۉرته مخصوص اۉقوو مرکزلریده اولرنینگ اۉقیشینی تۉختهتیش دیر.
شو سببلی، فاطمه نرسلیک فاکولتهسینینگ سۉنگگی کورس طلبهسی، 2024 ییل دسامبریده، یوز مینگلب باشقه قیزلر کبی، ساغلیقنی سقلش انستیتوتیگه باریشی تعقیقلنگنی حقیده شوندهی دېیدی: «بیتیریشیمگه فقط ایکّی آی قالگن اېدی. مېن جوده قیین شرایطلرده اۉقیگن اېدیم. اېنگ کم حیاتي امکانیتلر بیلن تعلیم تۉلاولریمنی تۉلهب کېلردیم. «امر به معروف» خادملریدن قۉرقیب، درسگه بارردیم. برچه امتحانلریمنی اېنگ یوقاری بهالر بیلن تاپشیردیم. شونگه قرهمهی، مېن دایهلیک یۉنهلیشینی تماملشگه امید قیلردیم، اما درسلریمنی دوام اېتتیریشگه رخصت بېریلمسلیگینی اېشیتگنیمده، همه نرسهدن امیدیم اوزیلدی. شو کوندن باشلب، مېن طالبان و اولرنینگ حکومتیدن نفرتلنهمن».
قیزلرنینگ یونیورسیتیلر و طبیات انستیتوتلریگه کیریش یۉللری یاپیلیشی بیلن، کېلهجکدهگی عیال داکترلر، نرسلر و دایهلرنینگ تیارلنیش یۉلی عملده تۉسیلیب قالگن. بو وضعیت دوام اېتسه، یقین ییللرده هېچ قندهی ملَکهلی عیال کادرلر، نهفقط تقاعدگه چیقهیاتگن یاکه مملکتنی ترک اېتهیاتگن نسل اۉرنینی تۉلدیره آلمهیدی. طالبان بیر تاماندن جنسی اجرهتیش و عیاللر نینگ فقط عیال شفاکارلرگه مراجعت قیلیشینی تأکیدلهیدی، اما باشقه تاماندن، قیزلرنینگ طبیات یۉنهلیشیده اۉقیشینی تعقیقلب، عیناً شو مقصدگه یېتیش یۉلینی اۉزلری یاپیب قۉیگن. اوشبو قرهمه-قرشی و ویرانکار سیاست کېلهجکنی شوندهی تصویرلهیدیکی: مملکت عیاللری نه اېرکک داکترلر تامانیدن دوالنیش حقوقیگه اېگه بۉلهدی، نه عیال داکترلرگه اېریشیش امیدی قالهدی.
