خالد محمدی
طالبان تامانیدن آریانا سینماسی نینگ بوزیب تشلنیشی، افغانستان جمهوریتی دوریده جمهور رئیس اۉرین باسری بۉلگن امرالله صالح بویروغی بیلن پارک سینماسینینگ ویران قیلینیشینی یادگه سالهدی. بېش ییل ایچیده کابل شهری نینگ مدني خریطهسیدن ایکّی سینما سالونی اۉچیریب تشلندی. افغانستان یشاوچیلرینینگ جماعهوي خاطرهسینینگ بیر قِسمی بۉلگن بو ایکّی مسکن بیری مدني و دموکراتیک قدریتلرگه صادقلیکنی دعوا قیلگن حکومت دوریده، ایکّینچیسی اېسه سینما گه مطلقا قرشی بۉلگن طالبان امیرلیگی دوریده هېچ قندهی انیق و شفّاف ایضاح بېریلمسدن یۉق قیلیندی.
باشقه کۉپلب مملکتلرده، حتا سینماسالونلریدن فایدهلنیش کمهییب کېتسه یاکه جماعتچیلیک نینگ سینماگه باریشگه قیزیقیشی سوسهیسه هم، بو بنالر جمعیت نینگ مدني خاطرهسیدهگی اۉرنی سببلی سقلب قالینهدی. بوندهی مسکنلر منتظم روشده ترمیملنهدی و مستحکملنهدی، حتا اگر اولر اۉزینینگ دستلبکی وظیفهسینی یۉقاتسه هم، معماري توزیلمهسی و اۉزیگه خاص قیافهسی اسرهب قالینگن حالده موزیم، مدني مرکز یاکه باشقه مقصدلرده فایدهلنیلهدیگن جایلرگه ایلنتیریلهدی. اېنگ مهمی، بولرنینگ برچهسی اولر نینگ تاریخي و مدني ماهیتینی یۉق قیلمسدن عملگه آشیریلهدی.
کابل شهردارلیگی سۉزلاوچیسی نعمتالله بارکزینینگ بیبیسیگه بېرگن بیاناتیده پارک سینماسی جایلشگن یېر میدانی کابل شهردارلیگینینگ ملکی اېکنینی ایتگن. اونینگ تأکیدلشیچه، درآمدلرنی آشیریش مقصدیده اوشبو حدودده خصوصي بیر شرکت بیلن همکارلیکده «کېنگ کۉلملی» سرمایه کیریتیش رېجهلشتیریلگن.
اوروشدن کېینگی قَیته قوریلیشدن تا تۉلیق ویرانهگرچیلیککهچه
آریانا سینماسی 60-ییللرده قوریلگن بۉلیب، ایچکی اوروشلر و طالبان نینگ ایلک حکمرانلیگی دوریده جدّي زیان کۉرگن و کېنگ مقیاسده ویران بۉلگن. شو دورده سینماگه تېگیشلی بعضی مال-ملکلر هم تالان-تاراج قیلینگن. شونگه قرهمهی، آریانا سینماسینی قَیته تیکلش جریانی فرانسهنینگ بیر مؤسسهسی بیلن همکارلیکده و ایکّی فرانسهوی معمار ژان-مارک لالو و فردریک نامور، نظارتی آستیده آلیب باریلیب، 2004 ییلده یکونلنگن.
فرانسهلیک معمار ژان-مارک لالو ، آریانا سینماسی نینگ بوزیب تشلنیشیگه مناسبت بیلدیرر اېکن، شوندهی دېدی: «گۉیا بولدوزر یورهگیمنی ویران قیلگندېک بۉلدی.» او اۉزی نینگ اینستاگرام صحیفهسیده یازیشیچه، «آخر-عاقبت، آریانا سینماسی طالبان تامانیدن بوزیب تشلندی و اونینگ اۉرنیده تجارت مرکزی قوریلیشی رېجهلشتیریلماقده. بوقندهی قیغو…» شونینگدېک، افغانستانلیک–فرانسهلیک یازووچی و سینماچی عتیق رحیمی هم بو واقعهگه مناسبت بیلدیردی. اونینگ ایلک فلمی 2004 ییلده عیناً آریانا سینماسیده نمایش اېتیلگن اېدی. رحیمی اینستاگرامدهگی صحیفهسیده آریانا سینماسی بوزیلیشی لازم بۉلگن خرابه اېمسلیگینی تأکیدلهدی: بو سینما ایچکی اوروشلر دوریده بیر مرته الّهقچان ویران قیلینگن اېدی. اما بو سفر ینه-ده یامانراق. او اۉزی نینگ بیرینچی فلمی آریانا سینماسیده نمایش اېتیلگنینی اېسلب، اۉشه پیتده مدنیت «وحشيلیک»دن امان قالیشیگه ایشانگنینی یازدی و سینمانی بوزیش کېلهجکنی قوریش اېمسلیگینی قطعي تأکیدلهدی.
کابل شهری نینگ بیر اهالیسی بیر یوتوبر بیلن صحبتده ایتیشیچه، آریانا سینماسینینگ دېوارلری یشیل متاعلر بیلن یاپیب قۉییلگنینی کۉرگنیده، بو تاریخي مسکن بولدوزر بیلن بوتونلهی بوزیب تشلنیشینی هېچ تصور هم قیلمهگن. اونینگ تأکیدلشیچه، آریانا سینماسینی بوزیش اۉرنیگه، بلند بنا یاکه تجارت مرکزی قوریش اوچون باشقه جای تنلش ممکن اېدی، شونده بو سینما خودّی بالهلیک خاطرهلری بیلن باغلیق بۉلگن پارک سینماسی کبی سهقلنیب قالردی. او شوندهی دېیدی: «آریانا سینماسی بوزیلهیاتگنینی کۉریب، جوده قتّيق تأثیرلندیم. سینما تورلی خلقلرنینگ مدنیتینی عکس اېتتیرهدیگن صنعت تورلریدن بیری دیر. مېن آریانا سینماسی نینگ بوزیلیشینی ضرور دېب بیلمهیمن. افغانستانده سینما صنعتی تۉختهب قالمسلیگی کېرهک. مېن اۉزیم بو یېرده فلملر تماشا قیلگنمن؛ سینماده فلم کۉریش نینگ اۉزیگه خاص هیجانی و ذوقی بۉلهدی.»
سینما اۉرنیگه تجارت مرکزی
پارک و آریانا سینمالری نینگ ایکّی سالونی شوندهی بیر پیتده بوزیب تشلندیکی، اوندن آلدین سابق شوروی اتفاقی نینگ حربي اشتراکی و اوندن کېینگی ایچکی اوروشلر دوریده کابل شهرینینگ کتّه قِسمی همده اونینگ مدني مسکنلری ویران بۉلگن، فقط کم سانلی بنالرگینه تاریخي یادگارلیک صفتیده سقلنیب قالگن اېدی. بو مسکنلر افغانستان خوفسیزلیک و برقرارلیک سری حرکت قیلگن دورده سیاحلر اوچون دقّتگه سزاوار جایلرگه ایلنیشی ممکن اېدی. اما افغانستانده حکمران بۉلگن حکومتلر بو مدني میراثنی اسرهش مسألهسینی اوستوار دېب بیلمهگن. اوّل پارک سینماسی نینگ، کېین اېسه آریانا سینماسی نینگ بوزیب تشلنیشی عیناً شو حالتنی ینه بیر بار تصدیقلهیدی.
کابل شهریده اۉنلب تجارت مرکزلری و بلند تورر جای بنالری قوریلگن، ینه یوزلب قوریلیش لایحهلری عملگه آشیریلماقده؛ بو قوریلیشلر شهرنینگ سیغیمیدن انچه آرتیق دېب بهالنماقده. کۉپلب تجارت مرکزلری، اینیقسه یوقاری قبتلری، فعالیتدن قالگن، دوکان و دفترلری یاپیق حالده توریبدی. شوندهی وضعیتگه قرهمهی، طالبان آریانا سینماسی اۉرنیده ینگی تجارت مرکزی قوریشگه رخصت بېرگن. بو قرار مدنیت اهلی آرهسیده جدّي سواللرنی کېلتیریب چیقردی. طالبان حکومتی نینگ حسابات بېریش مجبوريتنی یۉق و او جماعتچیلیک طلبلریگه اعتبار بېرمهیدی، اما شوندهی سوال اۉرتهگه چیقهدی: قندهی قیلیب بیرتجار یاکه تجارلر گروهی پایتخت نینگ قاق مرکزیدهگی تاریخي و مدني بیر مسکننی بوزیب، اونینگ اۉرنیگه مارکیت قوریشی ممکن؟ طالبان حکمرانلیگی دوریده بو گروه نینگ هر قندهی حرکتلریگه قرشی ناراضیلیک بیلدیریش، ییغیلیش اۉتکزیش و نمایشلر اویوشتیریش قطعیاً تعقیقلنگن. شو سببلی، افغانستان ایچیدهگی آدملر آریانا سینماسی نینگ بوزیلیشیگه قرشی آچیق ناراضیلیک بیلدیره آلمهدیلر. طالبان اجتماعي ترماقلرده ناراضیلیک مضمونیدهگی پُستلر جایلهگنلیک عیبی بیلن هم اَیریم شخصلرنی حبسگه آلماقده
صنعتگه قرشی تاریخي تکراري حرکت
افغانستانده سینما سالونلری بوزیشنینگ اوزاق تاریخي تجربهسی موجود. طالبان 1996–2001 ییللر آرهسیدهگی ایلک حکمرانلیک دوریده فقط هرات شهریدهگی مرکزي سینما سالونینی ویران قیلگن و اونینگ بعضی قِسملرینی یانغین آرقهلی یۉق قیلگن اېدی. اۉشه پیتده طالبان رسمیلری اعلان قیلگن اېدیکی، سینما سالونی اۉرنیگه مسجد قوریلهدی؛ اما مسجد قوریلیشی شو دورده یکونلنمهگن و طالبان نینگ ایلک حکومتی نینگ قولهشیدن کېین، جمهوریت دوریده توگللنگن. اوشبو حرکت انیق بیر خبرنی اۉزیده عکس اېتتیرگن اېدی: سینما سالونی اۉرنیگه مسجد قوریش و آدملرنی صنعت و مدنیتدن آلیب، طالبان ایدیولوژیسیگه اساسلنگن دیني ترغیباتگه یۉنهلتیریش.
مدنیتشناسلر فکریچه، افغانستان نینگ تورلی دورلریده سینما سالونلرینینگ بوزیلیشیگه عاید حکایهلر و یازوولر مهمدیر، چونکه اولر تاریخنی سقلشگه یاردم بېرهدی و ینگی اولادنی بو مسکنلرنینگ تقدیریدن خبردار قیلهدی. مثلاً، هرات شهریدهگی کۉپلب یاشلر فقط «چوک سینما» نامینی اېشیتگن، اما اوشبو شهر سینما سالونی طالبان نینگ بیرینچی حکمرانلیگی دوریده بوزیلگنینی بیلمهیدی.
طالبان نینگ ایکّینچی حکمرانلیک دوریده (ایلک دوردهگیدېک) سینما و فلم تۉلیق تعقیقلندی. اولر فلم و تلویزیونکۉرستوولر ایشلب چیقریش اوچون رخصت بېرمهیدی و فلم همده سریاللر افغانستان ایچکی عاموی اخبارات واسطهلریده اېفیرگه اوزهتیلمهیدی. اوّل اولر اریانا سینماسیده بیر نېچه فلم فستیواللرینی اۉتکزگن و بعضی قیسقه متراژلی و حجتلی فلملرده پارتلش و انتحار هجوملرینی تازهلش مسألهسیگه مراجعت قیلگن اېدی. اما بیر مدتدن سۉنگ سینما سالونی نینگ اېشیگی یاپیلدی، فلم و حجتلی کۉرسهتوولر نمایشی تۉختهتیلدی، و حاضر بو زل بوتونلهی بوزیب تشلنگن. جمهوریت دوریده فلم ایشلب چیقریش و حجتلی فلم یرهتیش صناعت صفتیده رواجلنمهگن بۉلسه-ده، کۉپلب فلم نمایشلری، اساسن بالیوود و هالیوود محصوللری، شهرلیکلر اوچون خورسندچیلیک لحظهلرینی یرهتیشگه امکان بېرگن. حاضر اېسه، طالبان دوریده فلم یرهتیش تۉلیق تۉختهتیلگن و بو تعقیق نینگ قچان توگهشیگه عاید هېچ قندهی بېلگی یۉق.
