طالبلر جزا تیزیمیده زۉرآورلیک و باستیریشنی عادتلنتیریش
عادله سنگلاخی
طالبلر تامانیدن جزا چارهلرینی عامه آلدیده قۉللش حادثهسی ینگی اېمس البته. بو گروهنینگ بیرینچی حاکمیت دوریده (یېتمیشینچی ییللرده) هم سپورت میدانلری و عامهوي جایلر «شرعي حدودلرنی اجرا اېتیش» اوچون صحنهگه ایلنتیریلگن اېدی. افغانستان یشاوچیلری اۉشه دوردن بېری بوندهی منظرهلرگه کۉنیکیب قالیشگن. درهلش، قصاص (اعضا کېسیش) و حتی که قتل حکملری یوزلب آدملر، جملهدن یاشلر، کتّهلر و حتا بالهلر کۉز اۉنگیده عملگه آشیریلهدی. طالبلر آدملرنی مخصوص بو میدانلرگه اشتراکچی و تماشابین صفتیده جلب قیلهدی. نتیجهده، جزانی اجرا اېتیش جریانی فقط حقوقي یاکه دیني عملیات اېمس، بلکه اجتماعي مراسملر تماشا توسینی آلهدی. تدقیقاتچیلر فکریچه، بو یاندشوو آرقهلی طالبلر جمعیتده فرهنگی تفکرینی زۉرآورلیک اساسیدهگی دنیاقرهش بیلن المشتیریش نیتیده. اولرنینگ نظریده، اینیقسه حاضرگی اولاد، بوندهی زۉرآورلیک منظرهلرینی استه-سېکین اجتماعي حیات نینگ اجرهلمس قِسمی صفتیده قبول قیلیش خوفی آستیده قالماقده.
سۉنگّی حالتده، 2025-ییل 26-اگوست کونی، طالبان گروهینینگ عالي محکمه سی پروان و پکتیا ولایتلریده 10 اېرکک و 2 عیالنی «اۉغریلیک» و «گیاهوند مادّهلر سوداسی» عیبی بیلن خلق کۉز اۉنگیده جزالهدی.
شاعر و تدقیقاتچی هادی میران، طالبلر عامهوي جزا اجراسیدن بیر نېچته مقصدلرنی کۉزلهماقدهلر دېب تاکیدلهیدی:
قۉرقیتیش و «اخلاقي تربیه»: اینیقسه یاشلر آرهسیده زۉرآورلیکنی نمایش قیلیب، قۉرقوونی آنگگه سینگدیریش و «حدود»نی عمومي مراسم صفتیده اۉرگهتیش.
پستدن یوقاریگه مشروعیتسازلیک: آدملرنینگ میداندهگی اشتراکی، اولرنینگ خطی-حرکتلری طالبان سیاستینی «خلق تامانیدن قبول قیلینگن» کۉرسهتیشگه خدمت قیلهدی.
همکارلیک و مسوولیتنی تقسیملش: تماشا و قرسکلر آرقهلی آدملرنی بېواسطه جریانگه شریک قیلیش، نتیجهده، سیاستلرگه قرشی چیقیش نرخینی آشیریش.
هویت چېگرهسینی چیزیش: طالبان «اسلامي شرعي نظام» دېب اتهگن توزوم بیلن اولر «کافر» دېب بیلگن جمهوریت دوریدهگی تیزیملر اۉرتهسیده کېسکین فرق یرهتیش.
میراننینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، بو جریان نینگ دوام اېتیشیده فرهنگی و سنتی عامللر هم رۉل اۉینهیدی. افغانستان نینگ جَنوبي و اساسا پشتونلر یشهیدیگن حدودلریده، یعنی طالبان نینگ اساسي تهیهنچ جایلریده، پشتون والي عنعنهسیدهگی ناموس مرکزچیلیگی و قطعي جماعهوي ترتیب کبی عنصرلر طالبان نینگ «عفت و ترتیبنی سقلش» حقیدهگی قرهشلری بیلن اویغونلشهدی. بو تفکر یاشلرگه الّهقچان سینگدیریلگن. هر قنچه پشتون والي بیلن شریعت بیر خیل بۉلمهسه-ده، اجتماعي نظارت مسألهسیده اولر بیر یۉلدن حرکت قیلهدیلر. میران جنابینینگ ایتیشیچه، طالبان نینگ اجتماعي و علاقه توزیلمهسی تۉلیق اېرککلرگه اساسلنگن و بو یاشلرنی جزانی عملگه آشیریش میدانیده بیرینچی صفگه چیقرهدی. او قۉشیمچه قیلهدی: خلق بیلن علاقه مسجدلردهگی اماملر و آقسقاللر آرقهلی عملگه آشهدی، اولرنینگ اساسي تینگلاوچیلری اېسه یاشلر بۉلیب، عیاللر بوندهی محکمهلرده آچیق اشتراک اېتیشدن منع قیلینهدی. طالبان قرهشیده اېرکک عایله و قبیله نینگ سۉزلاوچیسی بۉلیب، تشقی ایشلرنی او نمایندهلیک قیلهدی.
میراننینگ فکریچه، یاشلرنینگ بوندهی صحنهلرده قتنهشووی اوّلا زۉرآورلیکنی عادتيلشتیرهدی و اخلاقي بېفرقلیکنی کوچهیتیرهدی. تکرار- تکرار جسماني جزالر و آچیق قتل جریانلرینی کۉریش، قۉرقوو، دهشت و روحي ضربه درجهسینی آشیرهدی همده زۉرآورلیکنی عادي حادثهگه ایلنتیریب قۉیهدی. اونینگ تأکیدلشیچه، بو حالت «کوزهتیش آرقهلی اۉرگنیش» نینگ بیر کۉرینیشی دیر. یاشلر زۉرآورلیک صحنهلریدن کېلیب چیقیب، ماجرالرنی حل قیلیش فقط کوچ ایشلهتیش بیلن بۉلیشی کېرهک دېگن توشونچهنی سینگدیرهدیلر. بو اېسه، عدالتلی ملاقات و زمانهوي محکمه عملیاتلری اسلامي قدریتلرگه ضد، دېگن قرهشنی مستحکملهیدی. میران ینه ایتهدیکی، بوندهی تماشالرنینگ نتیجهسی صفتیده جمعی ترومای و «اۉرگهتیلگن عاجزلیک» کوچهیهدی. بو اېسه تشویش، سیاسي سکوت، مدنی و فرهنگی اشتراکنی کمهیتیرهدی. طالباننینگ اېنگ مهم مقصدی – «یومشاق خوفسیزلیک»، یعنی اېرکینلیک بیلن باغلیق خاطرجمعلیک حسسینی قۉرقوو بیلن المشتیریش دیر. اولرنینگ نظریده خلق دایما قۉرقوو و خواطر ایچیده یشهشی کېرهک. تدقیقاتچی نینگ فکریچه، بو یاندشوو نخبهلرنینگ مملکتنی ترک اېتیشیگه و اجتماعي و سرمایهنینگ یۉقالیشیگه آلیب کېلهدی. امیدسیزلیک و ایجابي استقبال نینگ یۉقلیگی پسیکولوژیگ باسیم طفیلی مهاجرت جریانینی تېزلشتیرهدی و آرتده قالیش جریانی ینه قَیته ایشلب چیقریلهدی.
اۉتیز ایکّی یاشلی محمد (نام مستعار)، بغلان ولایتی نینگ اهالیسی، اۉز قرهشلریده معلوم معناده طالبان نینگ خطی-حرکتلرینی قبول قیلیشنی عکس اېتتیرهدی. او شوندهی دېیدی: «مېن اۉزیم هېچ قچان طالبان نینگ جزا میدانلریگه بارمهگنمن، لېکن راستینی ایتسهم، مېنینگ فکریمچه، بو ایش طالبان تامانیدن تۉغری و عدالتلی بجریلهدی. قچانکی بیر اۉغری یاکه گیاهوندلیک مادّهلرینی ساتووچی همهگه کۉرسهتیب جزالنسه، مېن عدالت قرار تاپگندېک حس قیلهمن.»
محمد دوام اېتهدی: «بیز ییللر دوامیده قانونسیزلیک و فساد نینگ گواهی بۉلدیک. کیم نینگ کوچی بۉلسه، خواهلهگن ایشینی قیلردی. هېچ کیم اۉز جانیدن هم، مال و ناموسیدن هم خاطرجمع اېمس اېدی. اېندی طالبان جزالرنی آشکارا قیلگنده، آدملر قۉرقهدی و کمراق جنایت قیلیشنی اۉیلهیدی.»
اونینگ فکریچه، بو قۉرقوو یامان اېمس، چونکه جمعیتنی تینچراق قیلهدی. «اگر کیمدیر بیلسه، اۉغیرلیک یاکه فسادی اوچون یوزلب آدملرنینگ کۉزی آلدیده جزالنیشینی، البته قۉلینی تارتهدی. بو خودّی دینیمیز ایتگنیدېک: کیم جنایت قیلسه، شریعت قانونی اساسیده جزاگه تارتیلیشی کېرهک.»
محمدنینگ نظریده، بو اصول آدملرنی اسلامي قانونلرگه حرمت بیلن قرهشگه و تۉغری یۉلدن چیقمسلیککه مجبور قیلهدی. «بعضی آدملر تنقید قیلیشهدی، اما مېن ایشانهمنکی، حدودي جزالرنینگ اجراسی بیزگه خوفسیزلیک و ترتیب آلیب کېلهدی.»
بیراق، انسان حقوقلری تشکیلاتلری و خلق ارا همجمعيت بو طالبان یاندشووینی کۉپ بار تنقید قیلیب، اولردن درحال آشکارا محکمه جریانلرینی تۉختهتیشنی طلب قیلگن.
شاعر و تدقیقاتچی محمدحسین فیاض، طالبان شریعتنی اۉزلری نینگ تلقینلری اساسیده تطبیق اېتماقده دېت تیلگه آلهدی. طالبان رهبری هبت الله آخوندزاده بیر نېچه بار چیقیشلریده خلق و گروه اعضالریگه اسلامي شریعتنی عملگه آشیریشنی تأکیدلب، آدملر شریعتدن ییراق قالگنینی و بو گروهنینگ وظیفهسی افغانستان جمعیتینی گمراه بۉلیشدن قوتقریب، شریعت یۉلیگه یۉنهلتیریشدن عبارت اېکنینی ایتگن.
فیاضنینگ فکریچه، طالبان آدملرنی آشکارا محکمه میدانلریگه چقیریش آرقهلی اولردن «زهر کۉرستماقچی» و بونی آلدینی آلیش چارهسی صفتیده قۉلهماقده. یاش اولاد روحي جهتدن بوزغونلیککه یوز توتمسین، بلکه طالبان بېلگیلهگن نارملرگه بۉیسونسین. اگر جمعیت بو یۉلدن چېکسه، اونینگ تقدیری انه شوندهی بۉلهدی. اونینگ سۉزلریگه کۉره، بو قیلیچ و نیزه کوچیگه تهیهنهدیگن حکومت دیر.
فیاض نینگ تأکیدلشیچه، طالبان آدملر آرهسیده زۉرآورلیکنی عادتيلشتیریش میکانیزمینی موفقیتلی ترغیب قیلدی، بو اېسه یاش نس نینگ کېلهجک حیاتیگه نهایتده خوفلی عاقبتلر آلیب کېلهدی. اونینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، بو شرایط اوزاق دوام اېتسه، مملکت مدنیتی و خلقینی زۉرآورلیک و زۉرآورلیکنی کۉپهیتیریشگه تامان یۉنهلتیرهدی.
او میگوید که حضور جوانان در چنین محلها آنان را ناخودآگاه برای خشونت علیه دیگران آماده میسازد و از سوی دیگر، این محاکمهها حس همگرایی را در اجتماع از بین برده و ارزش جان و خون انسان را نیز نابود میکند.
هادی میران به وجه دیگری از مسألهی اجرای مجازاتهای علنی و سنگین نیز اشاره میکند. به نظر او، طالبان خود را مجری شریعت اسلامی میدانند و مشروعیت خویش را نه از معیارهای حقوق بشری بلکه به نظر خودشان، از قرآن و سنت (با قرائت خود) میگیرند. او با اشاره به سرپیچی طالبان از فشار جهانی میافزاید که برای این گروه عدم پابندی به قوانین حقوق بشری بیشتر به معنای حفظ انسجام داخلی است. طالبان تجربهی دور اول حکومت خود را به یاد دارند و باور دارند که عقبنشینی در مسائل نمادین مانند مجازات علنی، حجاب یا آموزش دختران، شکاف درونجریانی ایجاد میکند. از اینرو، مقاومت در برابر فشار جهانی، ابزاری برای انسجام و بقای درونی و در عین حال وسیلهای برای چانهزنی سیاسی است.
اونینگ ایتیشیچه، یاشلرنینگ بوندهی جایلرده بۉلیشی اولرنی بې اختيار باشقهلرگه نسبتاً زۉرآورلیککه تیارلب قۉیهدی. شو بیلن بیرگه، بوندهی محکمهلر جمعیتدهگی همجهتلیک تویغوسینی یۉق قیلهدی و انسان جانی همده قانی قدرسیزلنهدی.
هادي میران مسألهنینگ باشقه بیر جهتیگه هم تۉختهلهدی. اونینگ فکریچه، طالبان اۉزلرینی اسلامي شریعت نینگ اجراچیسی دېب بیلهدیلر و اۉزلرینینگ قانونيلیگینی انسان حقوقلری مېزانلریدن اېمس، بلکه قرآن و سنتدن (اۉز تلقینلری اساسیده) آلیشهدی. او طالباننینگ خلق ارا باسیملرگه بۉیسونمسلیگینی تیلگه آلیب، بو گروه اوچون انسان حقوقلری قانونلریگه رعایه قیلمسلیک ایچکی بیرلیگینی سقلشنی انگلهتهدی، دېیدی.
طالبان اۉزلرینینگ بیرینچی حکمرانلیک دورینی یادده توتهدی و اولر ایشانهدیکی، رمزي مسألهلرده مثلاً، آشکارا جزا، حجاب یاکه قیزلرنینگ تعلیم آلیشی آرقهگه چېکینیش گروه ایچیده بۉلینیش کېلتیریب چیقرهدی. شو سببلی، خلق ارا باسیملرگه قرشیلیک کۉرسهتیش اولرنینگ نظریده ایچکی اویغونلیک و یشب قالیشنینگ واسطهسی بۉلیب، بیر وقتنینگ اۉزیده سیاسي سودالشوو واسطهسی صفتیده هم خدمت قیلهدی.
