بسمالله تابان
طالباننینگ افغانستانده قَیته حاکمیتگه کېلیشی و جمهوریت تیزیمینینگ قولهشیدن سۉنگ منطقوي خوفسیزلیک موازنتلری توبدن اۉزگردی. گرچه طالبان باشقروونینگ دستلبکی کونلریدن باشلب «عمومي خوفسیزلیکنی تأمینلش» و «باشقه دولتلر اوچون تهدید یۉق» شعاری بیلن خواطرلرنی یومشهتیشگه حرکت قیلگن بۉلسه-ده، عملدهگی واقعهلر شونی کۉرسهتهدیکی، بو گروه نینگ موجودلیگی افغانستانگه برقرارلیکنی قَیترمهگن، بلکه قۉشنی و منطقه دولتلری اوچون خوفسیزلیک خرجتلرینی سېزیلرلی درجهده آشیرگن. بوگونگی کونده طالبان حاکمیتی آستیدهگی افغانستان جَنوبي و مرکزي آسیاده خوفسیزلیککه عاید اېنگ کتّه تشویش مرکزلریدن بیریگه ایلنگن.
طالبان حاکمیتگه کېلیشی بیلن افغانستان و اونینگ اطراف-محیطیده کۉپ قبتلی سلبي عاقبتلر یوزهگه کېلدی. ایچکی سیاستده، حرفهای خوفسیزلیک نهادلرنینگ قولهشی، چېگره نظارت تیزیملری نینگ یۉق قیلینیشی و افغانستان نینگ اېکسترېمیستیک گروهلر اوچون خوفسیز باشپناهگه ایلنیشی، مملکتده بېقرارلیک نینگ قَیته توغیلیشیگه زمین یرهتدی. منطقه درجهسیده اېسه قۉشنی دولتلر، طالبان بیلن مینیمال سیاسي و اقتصادي علاقهلر اۉرنهتگنیگه قرهمهی، بیر نېچه بار اېکسترېمیزم نینگ ترقهلیشی، ترانسمیللي تروریزم و نرکوتیک مادّهلر قاچاق اېتیلیشیدن چوقور خواطر بیلدیریشگن. بو ایکّی تامانلهمه حالت، بیر تاماندن اقتصادي همکارلیک، باشقه تاماندن خوفسیزلیک تهدیدی، طالباننینگ منطقوي خوفسیزلیک ایشانچینی قازانیشده موفقیتسیزلیگینی یقّال کۉرسهتهدی.
اوشبو حالت طالبان نینگ دوحهدهگی کېلیشوودهگی مجبوريتلری بیلن آچیق ضدیتده تورهدی. مذکور کېلیشووده گروه افغانستان توپراغیدن باشقه دولتلرگه قرشی خوفسیزلیک تهدیدی یرهتمسلیک و هېچ قندهی ترورچی گروهلرنی قۉللب-قوّتلهمسلیکنی وعده قیلگن اېدی. بیراق، کۉپلب گزارشلر و تحلیللر شونی کۉرسهتهدیکی، القاعده، خراسان بۉلیمی بۉلگن داعش، پاکستان طالبان حرکتی (تیتیپی)، شرقي تورکستان اسلامي حرکتی، جیش العدل، اۉزبېکستان اسلامي حرکتی، اتحاد المجاهدین، امام بخاري کَتیبهسی، حافظ گُل بهادر گروهی، تاجیکستان انصارالله (طالبان تاجیکستانی دېب اتلهدی)، بلوچستان آزادلیک اوردوسی و باشقه اوّلگی ترورچیلیک فعالیتیگه اېگه اېکسترېمیستیک ترماقلر افغانستانده فعالیت یوریتماقده. بو اېسه طالبان نینگ مجبوريتلرینی عملي جهتدن بېکار قیلگنینی کۉرسهتهدی.
نتیجهده، قۉشنی دولتلر اوچون حربي، خوفسیزلیک و استخبارات خرجتلری کېسکین آشدی. بو دولتلر اۉز چېگرهلرینی کۉپراق کوچ بیلن مستحکملش، خوفسیزلیک پُستلرینی قوریش و تۉلیق نظارت اۉرنهتیشگه مجبور بۉلدی، شونینگدېک، افغانستاندن کېلووچی خوفلرنی برطرف اېتیش اوچون کتّه مالیوي منبعلرنی صرفلشگه تۉغری کېلدی.
اوشبو مقالهده مېن طالبان حاکمیتگه کېلگنیدن سۉنگ قۉشنی دولتلر اوچون خوفسیزلیک خرجتلری نینگ آشیش سببلرینی تحلیل قیلیشگه حرکت قیلهمن، شونینگدېک، طالبان نینگ اۉزیگه یقین ترورچی گروهلرنی منطقهده باسیم و مالیوي طلبلر واسطهسیگه ایلنتیریش اصوللرینی یاریتهمن.
الف: پاکستان
پاکستان طالبان نینگ قَیته حاکمیتگه کېلیشینی کابلگه رسمي وکیللر، جملهدن، اوشبو مملکت نینگ حربي استخباراتی باشقرمهسی رهبری جنرال فیض حمید اشتراکیده آچیق کۉرینیشده کوتیب آلگن بیرینچی دولت بۉلدی و اۉز مشهور کوفی گیلاسلری بیلن مهمانلیک قیلگن. اولر طالبان باشقرووگه کېلیشی بیلن غربي چېگرهلرده بېقرارلیک کمهیهدی دېب امید قیلگن. اما کوتیلگن عکسینچه، پاکستان طالبان حرکتی (تیتیپی) فعالیتی افغانستانده طالبان قَیته حاکمیتگه کېلگنیدن سۉنگ مثلی کۉریلمهگن درجهده آشدی. خیبر-پختونخوا و بلوچستاندهگی قانلی هجوملر اسلام آبادنی حربي خرجتلرنی آشیریشگه، چېگره عملیاتلرینی کوچهیتیریشگه و حتا افغانستان توپراغیگه، جملهدن کابلگه قیسقه مدتلی هوا هجوملری عملگه آشیریشگه مجبور قیلگن. عملده، افغانستاندهگی طالبان تیتیپی فعالیتینی تۉختهتمهگن، عکسینچه، بو گروهنی پاکستانگه قرشی سیاسي باسیم واسطهسی صفتیده ایشلهتگن. نتیجهده، اسلام آباد اوچون خوفسیزلیک خرجتلری آشیشی و ایچکی بېقرارلیک کوچهیگن.
ایشانچلی گزارشلر و تحلیللرگه کۉره، تیتیپی اعضالری طالبان افغانستان تامانیدن قۉللب-قوّتلنیب، کۉپلب قوراللرگه اېگه بۉلگن و افغانستاننی اۉزی نینگ مهم بازهسی، باشقروو و رهبرلیک مرکزیگه ایلنتیرگن. پاکستان حکومتی بیر نېچه بار بو مسألهدن ناراضی بۉلگن و طالباندن اۉز حدودیدهگی قرشی گروهلر فعالیتینی تۉختهتیشنی طلب قیلگن؛ اما طالبان بو طلبلرنی انکار قیلگن و رد جوابینی بېرگن. پاکستان اۉز خوفسیزلیک وضعیتینی یخشیلش مقصدیده کتّه حربي و سیاسي خرجتلرنی عملگه آشیرگن. بو حالت مملکت نینگ نازک اقتصادیگه ینه-ده ضرر یېتکزگن و حکومتنی سیاسي جهتدن قۉللب-قوّتلش اوچون اېتنیک گروهلر و مذهبی مدرسهلر بیلن علاقهگه کیریشگه مجبور قیلگن.
بوندن تشقری، مملکت بۉیلب، اینیقسه خیبر‑پختونخوا و بلوچستان ایالتلریده کېنگ کۉلملی حربي عملیاتلرنینگ یۉلگه قۉییلیشی پاکستان حکومتینی اۉزینینگ خوفسیزلیک و مدافعه آبعکتلرینی حمایهلش چارهلرینی کوچهیتیریشگه مجبور قیلدی. بو چارهلر قطاریگه قۉشیمچه کوچلرنی جلب اېتیش، خوفسیزلیک تۉسیقلرینی برپا اېتیش، اۉق اۉتمس زرهلی تخنیک، اۉق اۉتکزمهیدیگن حمایه واسکتلر، مصافهدن باشقریلهدیگن ماینلر و خودکوش درانلر سیگنالینی اوزووچی جیمرلر خرید قیلیش کیرهدی. اوشبو تدبیرلرنینگ هر بیری پاکستان دولتی اوچون میلیونلب روپي خرجتنی انگلهتهدی. شو بیلن بیرگه، مذکور حدودلرده اقتصادي لایحهلرنی عملگه آشیریش اوچون هم قۉشیمچه قۉریقلاوچی کوچلر و ینه-ده کۉپراق خوفسیزلیک اسکونهلرینی جلب اېتیشگه تۉغری کېلماقده. بو حالت اېسه، عملده، اقتصادي ساحهده هم خوفسیزلیک خرجتلری نینگ آشیب بارهیاتگنینی کۉرسهتهدی.
ب: ایران
اېران حکومتی طالبان بیلن احتیاطکارانه علاقهلر اۉرنهتگن بۉلسه-ده، اونینگ خوفسیزلیک بۉییچه خواطرلری سېزیلرلی درجهده آشگن. شرقي افغانستان ولایتلریده داعش فعالیتی، نرکوتیک مادّهلر قاچاقی، چېگره بېقرارلیگی و مهاجرلر بحرانی تهراننی افغانستان بیلن اوزون چېگرهلرنی نظارت قیلیشگه کتّه منبعلر اجرهتیشگه مجبور قیلگن. طالبان و اېران چېگرهچیلری اۉرتهسیده یوزهگه کېلهیاتگن پراکنده چېگره تۉقنهشوولری خوفسیزلیک وضعیتی نینگ ضعیفلیگینی کۉرسهتهدی. شونینگدېک، طالبان نینگ اېکسترېمیستیک گروهلرنی واسطه صفتیده ایشلهتیشی اېراننی دایمي خوفسیزلیک تیارگرلیگیده توریشگه مجبور قیلماقده.
موجود آمار و ایشانچلی منبعلرگه اساسلنگن حساباتلر شونی کۉرسهتهدیکی، سۉنگگی تۉرت ییل ایچیده اېران نینگ چېگره و خوفسیزلیک کوچلری، اینیقسه سیستان و بلوچستان ولایتلریدهگی حدودلرده، افغانستان حدودیده طالبان تامانیدن قۉللب-قوّتلنهیاتگن گروهلر تامانیدن تېز-تېز نشانگه آلینگن. بوندهی گروهلر قطاریگه جیش العدل و تشکیلاتلنگن جنایتچیلیک گروهلری کیرهدی، اولر مخدر مادّهلر و مهاجرلر قاچاقی بیلن شغللنهدی و افغانستان ایچیده مستحکم پایدېواریگه اېگه. اوشبو گروهلر دېیرلی هر بیر نېچه کونده بیر مرته اېران خوفسیزلیک کوچلری بیلن تۉقنهشووگه کیرهدی و نتیجهده کتّه یۉقاتیشلر و ضررلر یوزهگه کېلهدی.
طالبان حاکمیتگه کېلگنیدن سۉنگ، اېران تاریخده ایلک بار افغانستان بیلن چېگره حدودیدهگی خوفسیزلیک چارهلرینی جدّي کوچهیتیریشگه قرار قیلدی و بو اوچون کتّه مالیوي خرجتلرنی قبول قیلیب، 921 کیلومتر اوزونلیکدهگی شرقي چېگره بۉیلب دېوار قوریشنی رېجهلشتیردی. رسمي منبعلرگه کۉره، اوشبو دېوار قوریلیشی اېران اوچون کمیده 3 میلیارد دالر خرجتنی طلب قیلهدی. اېران ایلک بار سیستان و بلوچستان ولایتیده خوفسیزلیک دېوارینی قوریش لایحهسینی 2000 ییلده، طالبان نینگ بیرینچی حاکمیتی دوریده تکلیف قیلگن اېدی؛ اما طالبان نینگ قولهشیدن سۉنگ ینگی حکومت اوشبو لایحهنی عملگه آشیرمهدی. طالبان نینگ قَیته حاکمیتگه کېلیشی بیلن لایحه بوتون شرقي چېگره بۉیلب کېنگهیتیریلدی و قوریلیش تېزلیگینی آشیریشگه علیحده اعتبار قرهتیلدی.
2022 ییلدن بویان اېران شرقي چېگرهسی بۉیلب بیر نېچه ینگی خوفسیزلیک پُستهلرینی تشکیل قیلگن و چېگره گیزمهلرنی بیر نېچه برابر کۉپهیتیرگن. اوشبو چارهلر بوتونلهی طالبان نظارتیدهگی افغانستاندن کېلهیاتگن دایمي خوفسیزلیک تهدیدلری سببلی قبول قیلینگن. سۉنگگی تۉرت ییل ایچیده یوزهگه کېلگن بو خوفسیزلیک دینامیکهسی ایکّی دولت اۉرتهسیدهگی وضعیتنی کېسکین اۉزگرتیردی و نتیجهده اېران اوچون دایمي خواطر منبعیگه ایلندی.
طالبان نینگ حاکمیتده بۉلیشی اېران اوچون فقط خوفسیزلیک خرجتلرینی آشیریبگینه قالمهگن، بلکه سیاسي جهتدن هم کتّه خرجتلرنی کېلتیریب چیقرگن. طالبان اېران نینگ ایکّی مهم تشقی سیاست واسطهسینی فارس تیلینی و شیعه مذهبینی چېکلب قۉیگن، نتیجهده اېران افغانستان ایچیده سیاسي منېور امکانیتلرینی دېیرلی یۉقاتگن. افغانستان، فارس تیلی نینگ منبعی و بویوک شاعرلر، مثلاً مولانا، سنایی، رابعه بلخی و باشقه مشهور شخصلر اویی صفتیده قدرلنیب، ایکّی دولت (افغانستان و اېران) اۉرتهسیدهگی اېنگ مهم سیاسي و مدني باغلنیش نقطهسی سنهلگن اېدی. اېندیلیکده اېسه طالبان رژیمی یوقاری لوازملی وکیللری اېران سفرلریده اېران حکومت وکیللری بیلن ملاقات قیلیش اوچون ترجمانلردن فایدهلنیشگه مجبور بۉلماقده.
شو خواطرلرگه قرهمهی، اېران طالبان موجودلیگینی باشقه وریانتلرگه قرهگنده اۉز چېگرهسیده قانون اوستوارلیگی، دموکراسی و مدنی اېرکینلیکلریدن اوستون قۉیگن کۉرینهدی. اېران نظریده، بو حدودده غربي قدریتلرنینگ ترغیب قیلینیشی اېران ایچیده تیزیمنی اۉزگرتیریش ایستهگینی اویغاتیشی و غرب تأثیری نینگ چېگرهگه کیریب کېلیشی خوفینی توغدیریشی ممکن. بیراق، اوشبو خوشبینلیک یقین کېلهجکده اېران اوچون حاضرگیدن هم جدّيراق معماگه ایلنیشی احتمالی یوقاری.
ج: چین
چین، طالبان بیلن اېلچی درجهسیده سیاسي علاقهلرنی اۉرنهتگن بیرینچی دولت صفتیده، تشقی کۉرینیشده اقتصادي و سیاسي علاقهلرنی کېنگهیتیرگن بۉلسه-ده، خوفسیزلیک مسألهلریده چوقور خواطرگه اېگه. پېکین قۉرقووده؛ افغانستان شرقي تورکستان اسلامي حرکتی اوچون پایگاهگه ایلنیشی ممکن؛ بو گروه شمالي-غربي چیندهگی اساسن مسلمان یشاوچی (تورکستان شرقی) ولایتی خوفسیزلیگیگه بېواسطه تهدید حسابلنهدی. شو سببلی، چین مرکزي آسیادهگی خوفسیزلیک سرمایه یاتقیزیشنی، اینیقسه تاجیکستانده، آشیرگن و منطقوي دولتلر بیلن استخبارات همکارلیگینی کېنگهیتیرگن. اوشبو چارهلر شونی کۉرسهتهدیکی، طالبان نینگ «باشقهلر اوچون تهدید یۉق» دېگن دعواسی چین اوچون قانیقرلی بۉلمهگن.
چین اۉز اوردوسی ترکیبیدهگی سۉنگگی اۉزگریشلر دایرهسیده، چین خلق آزادلیک اوردوسی نینگ اېنگ مهم قوماندانلیک مرکزلریدن بیرینی سینکیانگ ولایتیده، افغانستان و تاجیکستان چېگرهسیگه یقین حدودده جایلشتیردی. شونینگدېک، چین افغانستان چېگرهسیگه یقین، تاجیکستان حدودیده بیر قۉشمه حربي مرکز تشکیل قیلگن. بو مرکز آرقهلی چین، تاجیکستان اوردوسی بیلن همکارلیکده، چېگره خوفسیزلیگی چارهلرینی مستحکملشگه کیریشگن؛ اوشبو حدود افغانستان چېگرهسیدن اتیگی 12 کیلومتر اوزاقلیکده، واخان واديسیده جایلشگن.
چین نهفقط افغانستان بیلن چېگرهدهگی حدودلرینی عملده بو مملکت نینگ باشقه دولت بیلن اېنگ قیسقه، تخمیناً 90 کیلومترلی واخان کوریدوریدهگی قوروقلیک چېگرهسی، خوفسیزلیک نقطهی نظریدن مستحکملهدی، بلکه بیر نېچته ینگی چېگره خوفسیزلیک پُستهلرینی قوریشده تاجیکستانگه هم یاردم کۉرسهتدی. سۉنگگی حرکتلرگه قرهمهی، یقینده کمیده بېش چین فقراسی افغانستان توپراغیدن، تاجیکستان بیلن چېگره زونسی یقینیده نشانگه آلینگن و هلاک بۉلگن. بو واقعه چیننی مجبور قیلدی، برچه فقرالرینی تاجیکستان و افغانستان چېگره حدودلریدن آلیب چیقیشگه، بو اېسه چین-تاجیکستان قۉشمه اقتصادي لایحهلری و کان قزیب آلیش ایشلرینی عملگه آشیریشده کتّه معمالرنی یوزهگه کېلتیردی. شونینگدېک، طالبان نینگ عمومي خوفسیزلیک کفالتی حقیدهگی دعوالریگه قرهمهی، افغانستان توپراغیده ینه بیر نېچته چین فقرالریگه قرشی هجوملر صادر بۉلگن.
جَنوبي تاجیکستاندهگی مهم یۉل قوریلیشی و کان قزیب آلیش لایحهلری نینگ تۉختهب قالیشی بیلن، بو چین نینگ ایکّینچی مهم اقتصادي دستوری حسابلنهدی؛ بیرینچیسی پاکستان و چین اقتصادي کوریدوری (سیپک)، اوشبو لایحه عملده افغانستان حدودیدن کېلهیاتگن خوفسیزلیک تهدیدلری سببلی جدّي معماگه دوچ کېلگن و شو بیلن بیرگه، لایحه خوفسیزلیک خرجتلرینی آشیرگن. چین حکومتی (سیپک)، دهگی فقرالرینی حمایه قیلیش مقصدیده، بیر نېچته زرهلی موترلر و اۉق اۉتکزمهیدیگن جیلېتلرنی خیبر-پختونخوا پولیسسیگه تقدیم قیلگن؛ بو هم اصلیده چین نینگ اقتصادي دستورینی عملگه آشیریش بۉییچه قۉشیمچه خرجت حسابلنهدی. شونگه قرهمهی، لایحه کۉپلب حدودلرده جدّي خوفسیزلیک تهدیدی آستیده بۉلیب، اونینگ عملگه آشیشی بیر نېچه ییلگه کېچیکگن.
د: تاجیکستان
تاجیکستان طالبان نینگ اېنگ تنقیدي دولتلریدن بیری حسابلنهدی. دوشنبه کونی، افغانستانده طالبان بیلن باغلیق تاجیک اېکسترېمیستیک گروهلر، خصوصاً انصارالله (طالبان-تاجیکستان) فعالیتی و بېقرارلیک احتمالی سببلی، چېگره حدودلرینی جدّي حربي نظارت آستیگه آلگن و چین، روسيه همده باشقه بیر قنچه دولتلر بیلن خوفسیزلیک همکارلیگینی کېنگهیتیرگن. حربي مشقلر سانی نینگ کۉپهییشی و چېگره حدودیگه آغیر تخنیک جایلشتیریلیشی طالبان نینگ بو مملکتگه کېلتیرهیاتگن یوقاری خوفسیزلیک خرجتلرینی کۉرسهتهدی.
تحلیللریم شونی کۉرسهتهدیکی، تاجیکستان افغانستان بیلن چېگره بۉیلب کمیده 172 ته خوفسیزلیک پُسته و قۉللب-قوّتلاوچی پایگاه برپا قیلگن، اولر نینگ کۉپچیلیگی طالبان حاکمیتگه کېلگنیدن سۉنگ تشکیل اېتیلگن. چېگره حدودلری اساسن تاغلی و کیریب باریش قیین بۉلگنلیگی سببلی، تاجیکستان اوشبو پُستهلرگه و چېگره گزمه لریگه یېتیب باریش اوچون کیلومترلر بۉیلب یۉللر قوریشگه مجبور بۉلگن، بو اېسه قۉشیمچه خوفسیزلیک خرجتلرینی کېلتیریب چیقرگن.
قیزیل وکتور چیزیغی: اوشبو پُستهگه کیریش اوچون قوریلگن یۉل؛ ختلان ولایتی، شمسالدین اولسواللیگی، شاهین، تاجیکستان (افغانستان نینگ بدخشان ولایتی، شهر بزرگ اولسواللیگیگه مقابل).
تاجیکستان سۉنگی تۉرت ییل دوامیده بیر نېچه بار مستقل تمرین خوفسیزلیک شرطنامهسی تشکیلاتی اعضالری بیلن، شونینگدېک علیحده طرزده روسيه، اۉزبېکستان و چین بیلن افغانستان بیلن چېگرهداش حدودلریده مستقل و قۉشمه حربي مشغلاتلر اۉتکزدی. اوشبو حربي مانورلر هم تاجیکستان حکومتی ذمّهسیگه کتّه مالي خرجتلر یوکلهدی.
سۉنگگی تۉرت ییل ایچیده افغانستان حدودیدن تاجیکستان چېگرهچیلریگه قرشی بیر نېچه قوراللی هجوم و تۉقنهشوولر صادر بۉلگن. خصوصاً، سۉنگگی هفتهلرده افغانستان توپراغیدن اوچووچیسیز اپاراتلر (درانلر) و تۉغریدن-تۉغری اۉق اوزیش آرقهلی تاجیکستان ایچکریسیده کمیده ایکّی مرته قوراللی هجوم عملگه آشیریلگن بۉلیب، نتیجهده بېش نفر چین وطنداشی هلاک بۉلگن.
شو بیلن بیرگه، تاجیکستان خوفسیزلیک کوچلری افغانستاندن اوشبو مملکتگه گیاهوند مادّهلر قاچاقی، حتا درانلر آرقهلی آلیب اۉتیلهیاتگنی حقیده هم بیر نېچه بار معلومات بېرگن.
دولت تاجیکستان اوشبو خوفسیزلیک واقعهلریدن سۉنگ افغانستان بیلن چېگرهلرینی حمایه قیلیش مسألهسیده اۉزیگه همفکر دولتلر، جملهدن خوفسیزلیک شرطنامهسی تشکیلاتی (جمعمی خوفسیزلیک پیمان ) اعضالریدن حربي یاردم و قۉللب-قوّتلش سۉرهشگه مجبور بۉلدی.
ه: اۉزبېکستان و مرکزي آسیا نینگ باشقه مملکتلری
اۉزبېکستان، تورکمنستان، قازاقستان و قیرغیزستان هم طالبان بیلن مناسبتلرده ایکّی یاقلمه یاندشوونی تنلهگن. بیر تاماندن اقتصادي همکارلیک و سوداگه قیزیقیش بیلدیرسه، ایکّینچی تاماندن خوفسیزلیک چارهلرینی کوچهیتیرماقده. اېکسترېمیستیک گروهلر نینگ کیریب کېلیشی، گیاهوند مادّهلر کانتربندهسی و منطقوي بېقرارلیکدن خواطر اوشبو دولتلرنی خوفسیزلیک بودجهلرینی آشیریشگه همده تروریزمگه قرشی کورهش ساحهسیده منطقوي و خلقارا همکارلیکنی کېنگهیتیریشگه مجبور قیلگن.
اۉزبېکستان نینگ افغانستان بیلن چېگرهسیده کمیده 70 ته چېگره پُسته و قۉللب-قوّتلاوچی حربي تهیهنچ پونکتی موجود بۉلیب، اولر نینگ اکثریتی سۉنگگی تۉرت ییل ایچیده خوفسیزلیک تهدیدلری سببلی ینگیدن تشکیل اېتیلگن یاکه کوچهیتیریلگن. بو چارهلر دولت بودجهسیگه کتّه مالي یوک بۉلیب توشگن.
شو بیلن بیرگه، طالبان حاکمیتگه کېلگنیدن سۉنگ افغانستان توپراغیدن اۉزبېکستانگه قرهتیلگن بیر نېچته هجوملر، اساسن داعش تامانیدن عملگه آشیریلگنی حقیده خبرلر ترقهلگن. اۉزبېکستان خوفسیزلیک کوچلری اېسه بیر نېچه بار افغانستاندن کېلیب چیققن گیاهوند مادّهلر یوکلرینی مملکت ایچیده انیقلب، مصادره قیلگنینی معلوم قیلگن.
سۉنگگی اوچ ییل دوامیده خوفسیزلیک حادثهلری یوزهسیدن آلیب باریلگن تحلیللر شونی کۉرسهتهدیکی، اۉزبېکستان حقوقنی محافظه قیلووچی اۉرگانلری رادیکال قرهشلرگه اېگه و ترورچی گروهلرگه علاقهدار بۉلگن بیر قطار شخصلرنی انیقلب، حبسگه آلگن. اولر آرهسیده داعش خراسان، اۉزبېکستان اسلامي حرکتی، امام بخاري کَتیبهسی همده توحید و جهاد کَتیبهسی بیلن باغلیق شخصلر بار.
اېنگ جدّي حالتلردن بیریده، خوفسیزلیک کوچلری 19 یاشلی قیز یېتکچیلیک قیلگن کتّه گروهنی فاش قیلگنینی اعلان قیلگن. مذکور گروه داعش خراسانگه بیععت بېرگن و بوزغونچیلیک حرکتلرینی رېجهلشتیرگن. بو واقعه اۉزبېکستان اوچون افغانستاندهگی وضعیت نینگ بېواسطه و رئال خوفسیزلیک تهدیدی اېکنینی ینه بیر بار کۉرسهتگن.
شو بیلن بیرگه، اۉزبېکستان حکومتی بالهلر و اۉسمیرلرگه رادیکال تعلیم بېریلگن بیر نېچته یشیرین مدرسهلر انیقلنگنی حقیده معلوم قیلدی و بو شخصلر دیني اېکسترېمیزمنی ترغیب قیلیشگه اورینگنینی تأکیدلهدی.
موجود معلوماتلر همده افغانستان–اۉزبېکستان قۉشمه «ترمیز» بازاریده فعالیت یوریتووچی دوکان اېگهلردن بیری بیلن بۉلگن صحبتیمگه کۉره، او شوندهی دېدی: اۉزبېکستان خوفسیزلیک کوچلری دولت سیاستیگه موافق بازارنی قۉللب-قوّتلهیاتگن بۉلسه-ده، برچه افغانلرگه شبهه بیلن قرهیدی و دېیرلی هر بیر بازار تشریف بویورووچیسینی کیرگن پیتیدن چیقیب کېتگونیگه قدَر نظارت آستیده اوشلب تورهدی. اونینگ ایتیشیچه، دوکانلر ایستهلگن وقتده تینتوو قیلینهدی، افغانستاندن کېلتیریلهدیگن تاورلر اېسه بیر نېچه بار تېکشیریلیب، سکنېرلنهدی.
تاجیکستان حدودیده صادر بۉلگن ترورچیلیک هجوملریدن سۉنگ، مرکزي آسیا بۉیلب خوفسیزلیککه عاید خواطرلر ینه-ده کوچهیدی. قیرغیزستان، افغانستان بیلن تۉغریدن-تۉغری چېگرهگه اېگه بۉلمهسه-ده، کتّه مالی خرجتلر عوضیگه اۉزبېکستان و تاجیکستان بیلن بۉلگن جَنوبي چېگرهلریده پنجرهلی دېوارلر قوریشنی باشلب یوباردی.
ایکّی کون اوّل، قیرغیزستان دولت خوفسیزلیک کمیتهسی رهبری و باش وزیر اۉرینباسری دگرجنرال کامچیبیگ تاشیف، چېگرهنی یاپیش ایشلری جریانی بیلن تنیشیب، بو جریاننی تېزلشتیریش بۉییچه تاپشیریق بېردی. رېجهگه کۉره، 2026 ییلگه قدَر مملکت نینگ برچه جَنوبي چېگرهلری تۉلیق یاپیلهدی. بو قرار منطقهدهگی خوفسیزلیک تهدیدلری کوچهیگنی سبب قبول قیلینگن بۉلیب، مرکزي آسیادهگی بو کیچیک دولت اوچون کتّه مالی یوکنی انگلهتهدی.
قیرغیزستان هم دیني اېکسترېمیزم نینگ کوچهییشینی جدّي خوف صفتیده بهالهیدی. ایشانچلی منبعلرگه تهیهنگن حالده ایتیش ممکنکی، سۉنگگی ییللرده بو مملکتده ترورچیلیک گروهلریگه اعضالیک و اېکسترېمیزمنی ترغیب قیلیش عیبلاولری بیلن بیر قنچه شخصلر حبسگه آلینیب، محکمه قیلینگن. قیرغیزستان خوفسیزلیک کوچلری وقتی-وقتی بیلن، خودّی اۉزبېکستاندهگی کبی، یشیرین دیني مدرسهلر تشکیل اېتیب، رادیکال مضمون آرقهلی اېکسترېمیزمنی یاییشگه اورینگن شخصلر انیقلنیب قۉلگه آلینگنی حقیده خبر بېریب کېلماقده.
شو بیلن بیرگه، قیرغیزستان سۉنگگی پیتلرده طالبان بیلن اقتصادي علاقهلر اۉرنهتیش آرقهلی خوفسیزلیک ساحهسیده اخبارات المشیش امکانیتلرینی هم یرهتیشگه اورینماقده. بو یاندشوو، معلوم معناده، آلدینی آلووچی خوفسیزلیک چارهلرینی عملگه آشیریشگه قرهتیلگن.
تورکمنستان اېسه افغانستان نینگ ینه بیر مرکزي آسیادهگی قۉشنیسی بۉلیب، اخبارات تیزیمی یاپیق بۉلگنی سببلی تشقی تاماندن جدّي خواطر بیلدیرمهیاتگندېک کۉرینهدی و چېگرهلرده کتّه اۉزگریشلر آچیق منبعلرده دېیرلی عکس اېتمهیدی. بیراق صنعي یۉلداش تصویرلری اساسیده آلینگن معلوماتلر چېگره بۉیلب اَیریم ینگی خوفسیزلیک انشااتلری برپا اېتیلگنینی کۉرسهتماقده. شونینگدېک، تورکمنستان منطقوي قۉشمه ییغیلیشلرده افغانستاندهگی وضعیتنی بوتون منطقه خوفسیزلیگی اوچون تهدید صفتیده بهالهگنینی بیلدیرگن.
عموماً آلگنده، طالبان نینگ افغانستانده حاکمیتده بۉلیشی دوحه کېلیشوویدهگی دعوالری و مجبوريتلریگه ضد روشده نهفقط بو مملکت خوفسیزلیگینی تأمینلهی آلمهدی، بلکه منطقه مقیاسیده خوفسیزلیک خرجتلری نینگ آشیشیگه سبب بۉلدی. طالبان ترورچی گروهلرنی جلولشدهگی عاجزلیگی یاکه بونگه بۉلگن اراده نینگ یۉقلیگی نتیجهسیده افغانستاننی عملده ژئوپولیتیک باسیم واسطهسیگه ایلنتیردی؛ بو واسطه آرقهلی اولر قۉشنی دولتلردن سیاسي و اقتصادي باسیم اۉتکزماقده. بو حالت دوام اېتر اېکن، طالبان نینگ منطقوي خوفسیزلیکنی تأمینلش حقیدهگی دعوالری بۉش شعار بۉلیب قالهوېرهدی و قۉشنی دولتلر اونینگ آغیر بهاسینی تۉلهشگه مجبور بۉلهدیلر.
جهان تجربهسی، جملهدن پاکستان نینگ چېگرهلرنی تۉسیش و دېوارلر قوریش بارهسیدهگی عملیاتی شونی کۉرسهتهدیکی، بوندهی چارهلر اېکسترېمیزم نینگ باشقه مملکتلرگه کیریب باریشینی آلدینی آلیشده مطلقا ثمره بېرمهگن و فقط اَیریم حاللرده شخصلر نینگ جسماني اۉتیشینی قسماً چېکلشی ممکن، خلاص. بیراق پاکستان تجربهسی شونی هم کۉرسهتهدیکی، حتا قوراللنگن شخصلر نینگ کیریب کېلیشینی تۉسیشده هم موفقیتگه اېریشیلمهگن، چونکه عامهوي اخبارات واسطهلریده افغانستان–پاکستان چېگرهسیده برپا اېتیلگن دېوارلر، پنجرهلر و تیکنلی سیملردن اۉتیب، ترورچی گروهلرگه منسوب قوراللی شخصلر کیریب کېلگنی حقیده بیر نېچه بار خبرلر بېریلگن.
