مکتب دروازهسی مقابلیده توریبمیز. مکتب ایچکریسیدن هېچ قندهی آواز اېشیتیلمهیدی؛ اما تشقریده بوتونلهی باشقه بیر عالم قینهماقده: تینیمسیز و حالدن تایدیرووچی غوویللش. مکتب کابل نینگ عمومي یۉلی بۉییده جایلشگن، تیربندلیکدن تینکهسی قوریگن موتر و موترسیکللرنینگ کېتمه-کېت سیگنال تاووشلری هر تاماندن یاپیریلهدی. شهر تقیللشلر شاوقینیگه غرق: یۉل نینگ نریگی تامانیده تونوکهسازلیک و نجّارلیک بالغهلری نینگ ضربهلری، بخاری سازلیک دوکانلریدن ینگرهیدیگن بلند اوریلیشلر اېشیتیلهدی.
قیش یقین، هوا ساووق. آسمان کۉمیر توتونیگه تۉلیب کېتگن، کابل اېسه بو شاوقین و توتون یوکیده زۉرغه نفس آلیپتی. شهر کوندن-کون تجاوزکارلشیب بارماقده؛ تازه هوا آرزوگه ایلنگن. بیر نېچه ییلدیرکی، سوو تنقیصلیگی آدملرنی حالدن تایدیردی، حیاتنی یېمیردی. 2021-ییلدن بېری اۉزینی طالبان دېب اتهگن کېسکین جهادچی اسلامچیلر بوتون مملکتنی قۉلگه آلگن و بوگون افغانستان کمیده ییگیرمه جهادچی اېکسترېمیستیک گروهلر اوچون مکانگه ایلنگن.
کۉپلب آدملر شوندهی خلاصهگه کېلیشگن: افغانستانده فقط بیرته حکمران گروه یۉق. طالبان نینگ اۉز ایچیده هم شوندهی گروهلر بارکی، اولر نینگ زۉروانلیگی آدملر بو زمینده ایلگری باشدن کېچیرگن هر قندهی دوردهگیدن هم آشیب کېتگن. بو گروهلر نینگ اساسي «وظیفهسی» غضب ایشلب چیقریش و قۉرقوونی قیته-قیته یرهتیشدیر؛ بو اېسه کۉچهلرده، ادارهلرده، اویلر ایچیده و بوتون افغانستان بۉیلب یاییلگن، تیزیملی قۉرقوودیر. آدملر طالباندن قۉرقهدی، چونکه زۉروانلیک اولر اوچون استثنا اېمس، بلکه باشقروو نینگ اساسي قاعدهسیگه ایلنگن. بو آچیق-آیدین، جوابگرلیکسیز زۉروانلیک بۉلیب، کوندهلیک حیاتنی احتیاطکارلیک و سکوت میدانیگه ایلنتیریب قۉیگن.
اولر نینگ اېنگ شفقتسیز قرارلریدن بیری 13 یاشدن آشگن قیزلر اوچون مکتب اېشیکلرینی یاپیش بۉلدی؛ بو قرار میلیونلب قیزلر نینگ حیاتینی تۉختهتیب قۉیدی. بوگون بونگه بیرمینگ 544 کون بۉلدی و هنوزگچه طالبان نینگ قفلی قیزلر مکتبلری اېشیکلریده آسیغلیق توریبدی، بو قفل فقط اېشیکلرنی اېمس، بلکه کېلهجکنی، امیدنی و تعلیم آلیش حقوقینی هم بېرکیتیب قۉیگن.
مکتب دروازهسی مقابلیده، کوزگی قویاش نینگ یاقیملی ایلیقلیگیده توریبمیز. بوگون مکتب نینگ سۉنگگی اۉقوو کونی. بیر نېچه اېرکک و عیال یانمه-یان توریبمیز؛ مېن آلتینچی صنفنی توگهتگن بیر نېچه قیز بیلن صحبتلشیشنی کوتیهپمن. بوگون توگهگچ، اېندی تعلیم آلیش و اۉقیشنی دوام اېتتیریش نیتیده مکتبگه قَیتیشگه اولرگه رخصت بېریلمهیدی. طالبان نینگ بویروغی اولر نینگ مکتبگه قَیتیش و تعلیم آلیش حقوقینی تارتیب آلگن.
مکتب نینگ سۉنگگی کونی
ساعت اۉن بۉلیب بیر نېچه دقیقه اۉتگچ، مکتب دروازهسی آچیلهدی. قیزلر بیرمه-بیر تشقریگه چیقیشهدی. آلتینچی صنف قیزلری بۉیلری باشقهلرنیکیدن بیرآز بلندراق، امیدسیز، سینیق چهرهلر بیلن دروازهدن اۉتیشهدی. بعضیلری نینگ کۉزلری قیزریب کېتگن؛ بیر نېچه دقیقه اوّل یورهک تۉلیب ییغلگنلری یقّال سېزیلهدی. کۉپچیلیگی اطرافگه قرهشگه هم جرعت اېته آلمهیدی. تشقریگه قدم قۉییشلری بیلن باشلرینی اېگیب، شاشیلینچ طرزده نامعلوم منزل سری یۉل آلیشهدی. قۉللریده بها ورقهلری؛ یېنگیل کاغذلر، اما اۉزیده عدالتسیز یکون نینگ آغیرلیگینی کۉتریب بارهیاتگن کاغذلر بار.
ایچیمده تۉلقینلنیب تورگن ساغینچ و بېگانهلیک حسسینی یشیریب، آلتینچی صنف قیزلریگه آهسته یقینلشهمن؛ اولر بیلن گپلشیش اوچون. آوازیم و نگاهیمنی عادتي توتیشگه حرکت قیلهمن، گۉیا بو اولرنینگ مکتبدهگی سۉنگگی کونی اېمسدېک. کېلهجک حقیده سۉرهماقچیمن؛ حاضر اولر اوچون هر قچانگیدن هم ناانیق بۉلیب قالگن اېرتنگی کون حقیده. اما سوال تاماغیمده تیقیلیب قالهدی. قندهی قیلیب کېلهجک حقیده گپیریش ممکن، اگر او بوگوناق اولرنینگ قۉلیدن تارتیب آلینگن بۉلسه؟ حلی باله بۉلگن، اما تۉستدن طالبان چېکلاولری نینگ ایستهلمهگن چېگرهلریگه اولاقتیریلگن بو قیزلرنینگ خَیالیده کېلهجک قندهی کۉرینیشده؟ حلی هم آرزولر اوچون جای بارمی؟ یاکه کېلهجک اولر اوچون کیریشدن آلدین اېشیگی یاپیلگن، قارانغی خانهگه ایلنگنمی؟
شهلا
او بیلن گپلشماقچی بۉلیشیم بیلن اق، او درّاو رۉمالینی ترتیبگه کېلتیریب، ساچلرینی یشیرهدی؛ بو اۉرگنیلگن، اما دېیرلی ایکّینچی طبیعتگه ایلنگن حرکت، گۉیا نگاهدن هم، سوالدن هم یشیرینیش کېرهکدېک. بیر لحظه او مېندن قۉرقهیاتگندېک تویولهدی؛ یاکه بلکه سۉنگگی تۉرت ییل ایچیده چقماق تېزلیگیده بنیاد اېتیلگن قۉرقینچلی دنیا و محیطدن. بوگون شهلا آلتینچی صنفنی توگهتدی؛ «توگهتدی» دېگن سۉز بو یېرده غلطی معنا کسب اېتهدی؛ او کۉپراق مجبوري، ناخوش یکونگه اۉخشهیدی.
شهلا آلتینچی صنفنی 96 فایزلیک اۉرتهچه بها بیلن توگهتگن؛ ایتیشیچه، صنفده اوچینچی اۉریننی آلگن. انگلیس تیلینی هم بیلهدی سۉزلرنی دانه-دانه و تۉغری تلفظ قیلهدی، آوازیده هنوز سقلنیب قالگن ایشانچ بار، اما بو ایشانچ آستیده مستحکم تیهنچ یۉق. اوندن مکتبلر آچیلیشیگه امیدی بارمی، دېب سۉرهگنیمده، او بیر زوم هم ایکّیلنمهیدی. جوابی قیسقه و قطعي، گۉیا بو سۉزلرنی خَیالیده کۉپ باره مشق قیلگندېک. «یۉق. اگر آچیلهدیگن بۉلسه، شو بیر نېچه ییل ایچیده آچیلردی.»
عیاللر اوچون دنیادهگی اېنگ یامان شرایطلردن بیریده یشهیاتگن قیزلردن سوال سۉرهش نهایتده آغیر و خیرهلشگن بیر حالت. هر بیر سۉزیم آغیر باتهیاتگندېک تویولهدی، هر بیر سوالیم اېسه ینگی بیر جراحت بۉلیشی ممکن. پست آوازده سۉرهیمن: «کېلهجک و آلدینگی ییللر اوچون قندهی رېجهلرینگ بار؟» و شو زهاتی بیلهمن: بو نقدر بېمعنی سوال. او حلی باله. اېرکین و مستقل رېجه توزیش حقوقیگه اېگه بۉلگن انسان اېمس.
شونگه قرهمهی، شهلا جواب بېرهدی: «آنهم تیکووچی. مېن او بیلن بیرگه ایشلهیمن. ینه بیر آپهم بار اېدی، او بیلیم یورتیده اۉقیردی، لېکن بیلیم یورتی یاپیلدی، حاضر او هم آنهجانیم نینگ یانیده تیکووچیلیک قیلهدی.» بو جواب رېجه اېمس، بلکه حیات اولرگه مجبورن یوکلهگن چېکلاولر و شرایطلر نینگ عکسی دیر. انگلیس تیلینی دوام اېتتیرهسنمی، دېب سۉرهگنیمده، نگاهی بیرآز آغیرلشهدی و شوندهی دېیدی: «قیزلر یاشی کتّهراق بۉلسه، طالبان اولرنی آلیب کېتهدی. آتهم آپهمگه کورسگه باریشگه رخصت بېرمهدی. مېنگه هم، دېب اۉیلهیمن، رخصت بېرمهیدی.» سۉنگ بیر زوم جیم قالهدی-ده، پست آوازده قۉشیب قۉیهدی: «اما اگر طالبان یۉقالیب کېتسه، بلکه انگلیس تیلینی دوام اېتتیررمن.» منه شو کیچکینه «بلکه» یشیرینچه یانیب تورگن امید اوچقونی دیر.
شهلا بیر کون کېلیب حقوق و سیاستشناشلیکنی اۉقیشنی آرزو قیلهدی، بو آرزو حلی بالهلیک آنگی نینگ کیچیک قوتیسیگه سیغهدی، اما بوتون کوچی بیلن پارلهیدی. بو قیزیقیشی نینگ ایلدیزی شخصي تجربهسی و سۉنگگی ایکّی ییل دوامیده اولرگه دري ادبیاتی همده اجتماعي مضمونلردن درس بېرگن بیر استاذنینگ تأثیریگه باریب تقهلهدی. او شوندهی دېیدی: «استاذ مرادی سیاستشناشلیکنی اۉقیگن و همه نینگ حقوقینی حمایه قیلهدی. جوده یخشی گپیرهدی. جوده ملایم. مېن هم حقوق یۉنهلیشینی اۉقیشنی خواهلهیمن.»
بو جملهلر سادّه، اما اولرنینگ آرتیده اولکن بیر آرزو یشیرینگن: عدالت، انسان حقوقلرینی حمایه قیلیش و حقیقتنی ایته آلهدیگن آواز. شهلا حلی بیلیم یورتیگه باره آلمهیدی، حلی هم مکتب اېشیکلری اونینگ اوچون یاپیق، اما قلبیده استاذی نینگ سیماسی و اونینگ یاروغ یۉلی بار، بو چیراق سۉنگگی تۉرت ییل نینگ ظلمتیده هم اۉچمهگن.
نازيه
مکتب ایچیگه کیرهمن. آلتینچی صنفده اۉقیگن و بوگون سۉنگگی کوننی باشدن کېچیرهیاتگن قیزلرنینگ اکثریتی تشقریگه چیقمهگن، شو نینگ اوچون اولر بیلن گپلشیش اوچون مېن مکتبگه کیریشیمگه تۉغری کېلهدی. ایچکریده هر بیر تاووش اۉشه لحظهلر نینگ نازک سکونتینی بوزیب یوبارهدیگندېک تویولهدی. اېشیکلردن بیری نینگ تېپهسیده شوندهی یازوو بار: «آلتینچی صنف، ب». اېشیک آرتیدن اېسه ترقاق پیچیرلشلر اېشیتیلهدی.
یقینراق بارگنیمده، آلتینچی صنف نینگ بیر گروه قیزلری ایکّی نفر عیال استاذ بیلن بیرگه جمع بۉلیب تورگنینی کۉرهمن. اولر نینگ برچهسی ییغلهیپتی، بو ییغی فقط بیر اۉقوو ییلی نینگ توگهگنی اوچون اېمس، بلکه قوریلیشی کېرهک بۉلگن و اېندی برباد قیلینگن بیر آرزو نینگ یکونی اوچون دیر. اۉشه لحظه و اۉشه کۉز یاشلری نینگ منظرهسی افغانستان عیاللری نینگ تیریک تاریخی دیر: بیر اولاد اوچون مرثیه، اۉسیش و اۉرگنیش امکانیدن محروم قیلینگن بالهلر اوچون، هر کونی کیچرهییب، خیرهلشیب بارهیاتگن آرزولر اوچون ایتیلگن ماتم قۉشیغی.
ییغیلر حویلی صحنیده عکس-صدا بېرهدی، اما هر اۉتگن ثانیهده سکونت و یۉقاتیش نینگ آغیرلیگی هوانی ینهده محکم چنگللهیاتگندېک تویولهدی. قیزلر بیر-بیری نینگ قۉلینی اوشلشهدی، یېلکه-یېلکهگه سویهنگنچه، غملرینی بیرگه کۉتریشگه اورینهدی. اما حقیقي تهیهنچ یۉق، بو فقط محروملیکلر دېنگیزی ایچیده سهقلنیب قالگن، نازک و انساني بیر رشته، خلاص. کۉز یاشلری، پیچیرلشلر و بۉغیلگن آوازلر، سیاست و چېکلاولر اولردن تارتیب آلگن همه نرسه نینگ عکسی دیر؛ اېرکینلیک، تعلیم و تنلش حقوقی.
صنف کۉک رنگده ساکن بیر کۉک، دېواردن کۉره کۉپراق آسمانگه اۉخشهیدی؛ گۉیا آرزولر قۉل یېتهدیگنراق کۉرینسین دېب، شیفتنی پستگه توشیریشنی ایستشگندېک. دېوارلر رسملر و اۉرگهتووچی یازوولرگه تۉله: دۉستلیک، بیلیم، کېلهجک و انسان بۉلیش حقیده جملهلر. همهسی چیرایلی و انیق خطده یازیلگن، بو چیزیقلرده صبر، مشق و امید کۉرینهدی. بو رسملر و متنلرنینگ برچهسی قیزلر نینگ اۉز قۉلی بیلن یرهتیلگن؛ اېندی اېسه عدالتسیز یکون نینگ جیم گواهیگه ایلنگن دېوارلرده کیچیک برماقلر و اولکن آنگلر نینگ ایزی قالگن.
بیر نېچه دقیقه اوّل ساغینچ و تشویش ایچیدهگی شاگردلریگه تسلی بېریب، اولرنی قوچاغیگه آلگن استاذلردن بیری بیلن گپلشهمن و اونینگ شاگردلریدن بیری بیلن صحبتلشماقچی اېکنیمنی ایتهمن. او قیسقه مدت جیم تورهدی، سۉنگ بیر اسمنی آهسته تیلگه آلهدی: نازيه. اونی شو کونلرده برچه عیال استاذلر نینگ آوازیدن سېزیلیب تورگن غرور و غم قاریشیق آهنگده تنیشتیرهدی. نازيه صنف مقابلیده آسیغلیق تورگن اېنگ کتّه رسمنی چیزگن قیز: کېمه و دېنگیز تصویرلنگن بو اثر کیریش بیلناق نگاهنی اۉزیگه تارتهدی و قۉییب یوبارمهیدی.
نازيه ماهر بیر بالهلر رسّامی. اونینگ رسمیدهگی رنگلر جانلی و یارقین، اما ترتیبسیز اېمس؛ هر بیر چیزیق اۉز جاییده، گۉیا انیق تفکرگه اېگه بیر قیز تامانیدن چیزیلگن. بو منظره فقط چیرایلی اېمس، بلکه گپیرهدی حیات، امید و موجود بۉلیشی ممکن بۉلگن دنیا حقیده. او آلتینچی صنفنی اېنگ یوقاری بها بیلن تماملهگن؛ اگر اونینگ استعدادی تۉغری محیطده رواجلنسه، اوزاق و یارقین یۉللرنی باسیب اۉته آلردی. نازيه نینگ رسمیگه قرهب توریش، حلی شکلینی سهقلب قالگن، اما یۉلی یاپیلگن کېلهجک آلدیده توریشدېک. اونینگ صنعتی دېوارده قالهدی، لېکن اۉزی مکتبنی ترک اېتیشی کېرهک؛ بو ضدیت اېسه کۉک رنگلی صنف نینگ اېنگ اچّیق منظرهسیدیر.
نازيه ایشانچ بیلن شوندهی دېیدی: «هېچ نرسه مېنی تۉختهته آلمهیدی. اکه-آنهم مېنی آنلاین مکتبگه رۉیخطدن اۉتکزهدی.» اونینگ اېنگ سېویملی یۉنهلیشی رسّامچیلیک. او بو قیزیقیشینی عایلهدهگی دېوارلرگه آسیلگن رسم فوتوصورتلریدن باشلهگنینی ایتهدی؛ هر کونی اولر نینگ یانیدن اۉتیب، استه-سېکین آنگیده جای تاپگن. نازيه رسّاملردن ون گوگنی هم بیلهدی و اونینگ نامینی هیجان بیلن تیلگه آلهدی. او بوتون حیاتي ترجمهی حالینی اۉقیگنینی ایتهدی؛ گۉیا اونینگ قهری و متانتی حکایهسیده اۉز تقدیریدن بیر نرسهنی تاپگندېک.
اما نازيه هم حقیقي بیر ون گوگ، فقط باله اۉلچمیده و چېکلنگن جغرافیهده. اونینگ ون گوگ بیلن اۉخشهشلیگی فقط رسّامچیلیککه بۉلگن قیزیقیشیده اېمس، بلکه اعتباردن چېتده قالیش تقدیریده. ون گوگ حیاتیده اېنگ اچّیق جهتلردن بیری شوکی، او اۉز دوریده جدّي قبول قیلینمهگن؛ برچه قلبی بیلن ایشلهگن، یرهتگن، عذاب چېکّن، لېکن اطرافیدهگی دنیا اونی «آرتیقچه»، «توشونرسیز» یاکه «قیمتسیز» دېب کۉرگن.
بو تجربه کۉپلب عیاللر نینگ حیاتی بیلن آغریقلی اۉخشهشلیک کسب اېتهدی: اولرنینگ استعدادی تیریک پیتیده اعتراف اېتیلمهیدی، قدری تن آلینمهیدی، فقط اولر دنیانی ترک اېتگچ. ون گوگ تیریک چاغیده کمبغل، یالغیز و فقط بیرته رسم ساتگن؛ او اکهسی نینگ مالیوي و روحي یاردمیگه باغلیق بۉلگن؛ عیناً شو باغلیقلیک، کۉپلب عیاللر اوچون اقتصادي قرهملیک سینگری، اونی حکم قیلیش، کمسیتیش و قابلیبلرینی اعتبارسیز قالدیریش اوچون بهانه بۉلگن.
ون گوگ اۉلگچ، دنیا اونینگ قندهی استعدادنی بای بېرگنینی انگلهگن، جوده کېچ انگلش، کۉپ عذابدن سۉنگ. خودّی شوندهی، تاریخ کۉپلب حاللرده عیاللرنینگ قدریتینی کېچ انگلهگن. نازيه، اۉشه کیچکینه قۉللری و کۉک صنف دېوارلریگه آسیلگن رسملری بیلن، بو اچّیق حقیقتنی اېسلهتهدی: استعداد اعتباردن چېتده قالسه، او اۉچمهیدی؛ فقط یرهلنهدی. و قَیسی جدّي فاجعه کتّهراق بۉلیشی ممکنکی، بیر جمعیت اۉزی نینگ تیریک ون گوگلرینی اولر گُللب-یهشنهب یېتیشیدن آلدین چېکّهگه سوریب قۉیسه.
فاجعه
مکتبدن چیقهیاتیب، مکتب استاذلریدن بیری بیلن اوچرهشهمن. استاذگه مکتب نینگ یاپیق بۉلیشی حقیدهگی فکرینی سۉرهیمن. گپیم توگهمهگن پیتده، او درحال، بیرآز غضب بیلن جواب بېرهدی: «فاجعه. تۉلیق فاجعه. بو قندهی سوال؟» اونینگ آوازی تیترهیدی ایکّیلنیشدن اېمس، بلکه نېچه بار تکرارلنگن عذابدن.
او دوام اېتهدی: «دنیا نینگ قَیسی نقطهسیده بیر حکومت عیاللرنی تعلیم آلیشدن مجبورن، قورال زۉری بیلن منع قیلگن؟» قیسقه مدت جیم تورهدی، گۉیا بو وضعیت نینگ آغیرلیگینی افادهلاوچی سۉزنی ایزلهیاتگندېک، سۉنگ سېکینراق قۉشهدی: «بیز باشیمیزنی ظلمدن اېگدیک. ظلمدن.» بو جمله سادّه، اما ویران قیلووچی؛ او هر قندهی تحلیل و ستاتیستیکهدن کۉره بوگونگی وضعیتنی یخشیراق توشونتیرهدی، اېگیلیشیمیز نه راضیلیکدن، بلکه باسیم و بېفایده حالتدن.
بیر سوال دایمي روشده آنگیمده ایلنهدی: طالبان حاکمیتگه کېلگنیدن و مکتب اېشیکلری یاپیلگنیدن بېری تۉرت یریم ییلدن آرتیق وقت اۉتیبدی. بو، «فاجعه»، لېکن بو فاجعه نینگ چوقورلیگی قنچهلیک؟ 2021-ییل بهاریدن باشلب، طالبان حاکمیتگه قَیتگچ، افغانستان تعلیم تیزیمی اینیقسه قیزلر اوچون بیردنیگه و شفقتسیز طرزده زمانهوي تاریخ نینگ اېنگ قارانغی بابیگه کیردی. شو ییل نینگ 23-مارچیده، طالبان نینگ یشیرین امیری تامانیدن قیسقه بیر فرمان بیلن، آلتینچی صنفدن یوقاری قیزلر اوچون مکتب اېشیکلری یاپیلدی؛ بو قرار میلیونلب قیزلر و اۉسمیرلر نینگ حیاتینی طبيعي یۉلیدن چیقریب یوباردی و اېندیگینه شکللنهیاتگن کېلهجکنی چېکسیز تۉختهتیب قۉیدی. دستلب «موقتی» دېب اتهلگن نرسه، دایمي سیاستگه ایلندی و حاضر، تۉرت ییل و یېتّی آیدن آرتیق وقت اۉتگنیگه قرهمهی، بو تعقیق هنوز دوام اېتماقده بو تعقیق فقط تعلیم آلیش حقوقینی اېمس، بلکه قیزلر اوچون خوفسیزلیک، امید و تنلاو امکانیتینی هم آلیب قۉیگن.
خلقارا تشکیلاتلر، جملهدن یونسکو و یونیسف گزارشلریگه کۉره، بوگونگی کونده افغانستانده 2،2 میلیوندن آرتیق قیز مکتبگه باریش حقوقیدن محروم. بو فاجعه نینگ کتّهلیگینی توشونیش اوچون وقتنی حسابگه آلیش کفایه. 2021-ییل 23-مارچ دن 2025-ییل دسامبریگچه، بو قیزلر نینگ حیاتیدن تخمیناً 950 اۉقوو کونی اۉچیریب تشلنگن. اگر بو رقمنی محروم بۉلگن قیزلر سانیگه کۉپهیتیرسک، تصور قیلیش قیین بۉلگن رقمگه یېتهمیز: 2 میلیارددن آرتیق اۉقوو کونی یۉقاتلگن. شو 2 میلیارد کون اۉقیش، یازیش و اۉقیشنی اۉرگنیش، دنیانی توشونیش، آرزولر قوریش و جمعیتده اشتراکگه تیارلنیشگه صرفلنیشی ممکن اېدی، اما او سکوت، کوتیش و اونوتیشگه تاپشیریلدی.
باشقه بیر قِسم، و بلکه اېنگ دهشتلی جهتی شوکی، بو حالت نینگ دوام اېتیشیدیر؛ کېلهجک، اگر بوگون تۉختهتیلمسه، ینهده چوقور و قَیتریب بۉلمس بحرانگه ایلنهدی. یونسکو اۉتگن ییل، خلق ارا عیال کونیده، آگاهلنتیردی: اگر تعلیم چېکلاولری 2030-ییلگچه دوام اېتسه، افغانستانده تعلیمدن محروم قیزلر سانی تۉرت میلیوندن آشهدی. بو رقم فقط ستاتیستیک پراگناز اېمس؛ او مکتب و یونیورسیتیسیز، کۉنیکمسیز، امکانیت و تنلاو حقوقیدن محروم بۉلگن تۉلیق بیر اولاد تصویریدیر.
بو حالت دوام اېتسه، محروملیک ییغیلهدی؛ هر ییلی ینگی بیر قیزلر اولادی محروملر صفیگه قۉشیلهدی و اېسکی یره چوقورلشهدی. اگر بوگون ایکّی میلیون قیز مکتبدن تشقریده بۉلسه، اېرتهگه بو رقم ایکّی برابر آشهدی و افغانستان جمعیتیده کتّه بیر قِسمی اېنگ اساسي توشونیش و اشتراک واسطهلریدن محروم قالگن حالده کتّه بۉلهدی.
اجتماعي و انساني درجهده ضررلر ینهده چوقور و آغریقلی. تعلیمدن محروم قالیش قیزلرنی اېرته تورموشگه چیقیش، عایلهوي زۉروانلیک، افسردگی و اجتماعي انزوا خوفی آستیگه قۉیهدی. سۉنگگی ییللرده قیزلر آرهسیده اۉز جانیگه قصد قیلیش، مجبوري کۉچیش و چوقور امیدسیزلیک حقیده خواطرلی خبرلر ترقهلدی. جمعیت اۉز اهالیسی یرمینی تعلیمدن محروم قیلسه، اصلیده اۉزی نینگ یریم عقلي، ایجادي و انساني صلاحیتینی یۉقاتهدی؛ بو ضررلرنی تیکلش اېسه احتمال اۉن ییللر طلب قیلهدی.
دیني مدرسهلر
اوشبو وضعیت نینگ باشقه تامانی شوکی، افغانستانده دیني مدرسهلر تینیمسیز آچیق؛ برچه یاش گروهلری اوچون فعال و هېچ قَیسی اېشیگی یاپیلمهگن. اوشبو مکتبلر اساسن ملالر تامانیدن باشقریلهدی و طالبان حکومتی نینگ حج و اوقاف وزیرلیگی تامانیدن مالي و روحي جهتدن قۉللب-قوّتلنهدی.
اوشبو مکتبلرنینگ تعلیم دستورلری اساسن دیني بیلیملر و اسلام نینگ قتّيق و چېکلنگن تلقینیگه قرهتیلگن؛ بو تلقین کۉپینچه سوال بېریش، تنقید قیلیش و اېرکین فکرلشگه امکان بېرمهیدی. شو بیلن بیرگه، زمانهوي و عمومي مضمونلر، مثلاً،، متیماتیکه، تاریخ یاکه حیاتي کۉنیکمهلر، اولر اۉقوو دستوریگه ستندرد و تیزیملی طرزده کیریتیلمهگن. اوشبو آچیق-آیدین ضدیت، رسمي مکتبلر نینگ یاپیلیشی و شو بیلن بیرگه دیني مدرسهلرنینگ کېنگهییشی، افغانستانده تعلیم قندهی یۉنهلیشگه سوریلهیاتگنینی کۉرسهتهدی: آنگ و امکانیت بېریش اۉرنیگه، ایدیولوژیک انتظام و دیني اطاعتگه اورغو بېریلهدی.
میدان تدقیقاتلریگه کۉره، بو دیني مدرسهلر عیاللر اوچون مجبوري و جوده چېکلاوچی کییم طلبلرینی بېلگیلهیدی. یوز تۉلیق قاپلنیشی کېرهک و فقط ایکّی کۉز کۉرینهدی؛ قۉللر هم آچیق بۉلمسلیگی و قۉلقاپ کيیلیشی مجبوري دیر. اوشبو قتّيقلیک فقط تشقی کۉرینیشده قالمهیدی؛ او فکري انتظام نینگ بیر قِسمی بۉلیب، عیاللرنینگ آنگینی، اجتماعي رۉلینی و اېرکینلیک توشونچهسینی عیناً طالبان خواهلهگن چارچوبهده شکللنتیریشگه اورینهدی.
طالبان حاکمیتگه کېلگنیدن دېیرلی بیر ییل اۉتیب، بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی باش کاتبی نینگ کابلدهگی وکیلی رزا اوتونبایوا خوفسیزلیک کېنگشیدهگی مجلسده شوندهی دېگن اېدی: گواهلیکلر شونی کۉرسهتهدیکی، قیزلر «کۉپراق و کۉپراق» و «هر قندهی یاشده» طالبان دیني مدرسهلریده اۉقیش امکانیگه اېگه، اما بو مکتبلر قندهی شکلده اېکنلیگی، اۉقوو دستوری ستندردمی یاکه زمانهوي مضمونلرنی اۉقیتیشگه رخصت بېریلهدیمی، و قنچه قیزلر اولرده قتنهشیشی ممکنلیگی حلی انیق اېمس.
بونگه جوابن، طالبان معارف وزیرلیگی مطبوعات سۉزلاوچیسی منصور احمد آسوشیتدپرس خبر آژانسیگه ایتیشیچه، طالبان تشکیل قیلگن دیني مدرسهلرده یاش چېگرهسی یۉق و برچه قیزلر تعلیم آلیشلری ممکن. شو بیلن بیرگه، انسان حقوقلری کوزهتووچیلر تشکیلاتی نینگ عیاللر بۉلیمی دیرېکتوری هدر بار بو چارهلرنی «بوتونلهی قبول قیلیب بۉلمهیدیگن» دېب اتهدی و اورغو بېردی: قیزلر اوچون عادي مکتبلر اۉرنیگه دیني مدرسهلرجاري قیلیش اولر نینگ تعلیم آلیش حقوقیگه تۉغریدن-تۉغری ضربه بۉلیب، اېرکینلیکلرینی چېکلهیدی. او شونینگدېک ایتدیکی، بو سیاست نهفقط قیزلردن اۉقیش امکانینی آلهدی، بلکه اولر نینگ اۉسیشی، استعدادلرینی رواجلنتیریش و عیاللرنی قدرتلی قیلیش یۉلینی هم قیینلشتیرهدی و کېلهجگینی یارقین و برپا قیلینهدیگن بۉلیشی اۉرنیگه قارانغی و ناانیق قیلهدی.
مکتبدن چیقهمن. کۉنگلیم غم بیلن تۉلگن. آلتینچی صنف قیزلری کۉز یاش بیلن مکتبنی ترک اېتدی. اما مکتب تشقریسیده، شهر هنوز اوریش-توتیش و شاوقین بیلن تۉلگن؛ زنگاری چاینکلر، یاغاچ ایشلاو بېریش و پېچ ایشلهیدیگن دوکانلر نینگ بلند ضربهلری مېن اوچون چیدهب بۉلمس درجهده. همهسی عادتي گۉیا هېچ نرسه اۉزگرمهگن.
