یازووچی: محمدعالم کوهکن
ایکّینچی بۉلیم “اداغ”
۹ سپتمبر شنبه
اېرته ۰۷:۳۰ده پروژه کوردیناتوری پروفیسور دوکتور اورخان قاوونچی، تیکا نمایندهسی گولناز چلیک، ترجمانلر آیسلطان خیری و اکبر یولداش همراهلیگیده استانبولگه جۉنب کېتدیک،
اېرته تانگده اوتوبوسده اۉلتیریب استانبول تمان یۉل آلدیک، اوزاق سفر اېدی. انقرهدن چیقیب، ساعت تۉقیز اطرافیده یۉل چېتیدهگی رستورانتلردن بیریده اېرتهنینگ چایینی ایچدیک. بیر نېچه دقیقهدن سۉنگ ینه سفرگه دوام اېتدیردیک. یۉل نینگ ایکی تمانی کۉککه سۉیلشگن یم یشیل پست و بلند درختلرنی تماشا قیلیب بارماقده اېدیک، یول دوامیده تۉرت تمانینی اۉرمانلر اۉرهب آلگن بلند بیر تاغ (بۉلو تاغی) اوستیگه چیقدیک. آسماندهگی بولوتلر تاغلر چۉققیلریگه تېگیر تېگمس بۉلیب کۉرینردی. اوتوبوس بلندلیکدن اېندی استانبول تمان چقور بیر وادی-سایگه توشه باشلهدی. جنگللرده حیات کېچیرهدیگن بلند پرواز قوشلرنینگ چقور سای نینگ گۉزهل فضاسیگه اوچیشی عجایب منظره بۉلیب کۉرینردی. بو منظرهنی کۉریش بیزگه مراقلی اېدی. اوتوبوس داوان چوقیسیدن استه- استه پستگه توشردی، بیر محل تېپهلیکلر ایلنمهلرینی آرقهده قالدیریب وادی نینگ تۉغری و اوزون یۉلیگه یېتیب باردیک، در واقع بیز بۉلو ولایتی حدودیده اېدیک.
اوتوبوس تیز سرعت بیلن یوره باشلهدی، بیر ساعت اۉتر اۉتمس اوتوبوسدن پیاده بۉلدیک. استاد قاوونچی کته ترانسپورت قتناو یۉلی یقینیده سیرسایه درختلر آرهسیده جایلشگن شفاخانهده یاتقیزیلگن آتهسی نینگ احوالیدن خبر آلیش اوچون او یېرگه بارگن اېدی. بیز هم استادنی همراهلیک قیلدیک. شفاخانهدن قهیتگچ ینه اوتوبوس استانبول سری یوره باشلهدی. قاوونچی قۉلیدهگی ساعتیگه قرهب ههیداووچیدن آلدینراق باریب اوتوبوسنی یۉل چېکّهسیدهگی رستوران برابریده تۉختهشینی سۉرهدی. بیر نېچه دقیقه اۉتر-اۉتمس اوتوبوس ایتیلگن یېرگه باریب تۉختهدی. مهمانداریمیز بیزنی توشلیککه دعوت قیلدی. درختلر سایهسی آستیده تېریب قۉییلگن چوکیلرده اۉلتیریب توشلیک قیلدیک. تورکیه نینگ مزهلی اَیرانینی ایچدیک. بولو شهری، صحت وزیرلیگی رهابیلیتاسیون و فیزیوتراپی تداوی مرکزی کوریب چیقیلدی، کسلخانه حقیده بیزگه معلومات بېریلدی. کېچقورون استانبول تقسیم ینگی شهر هوتلیگه جایلشدیک. شام نمازی وقتی سلطان احمد میدانی و جامع مسجدینی زیارت قیلیب او یېرده نماز اۉقیدیک.
۱۰ سپتمبر یکشنبه
استانبول نینگ تاریخی و توریستیک جایلرینی یقیندن زیارت قیلدیک، قاوونچی بیزنی ایاصوفیه[1] دېب ناملنگن جوده حشمتلی تأریخی بیر مکانگه آلیب باردی. ایاصوفیه ایلنمه شکلده میلادی 360 ییلی نصرانیلر حاکمیتی طرفیدن بسفر دېنگیزی نینگ اروپا تمانیدن بیر تېپهلیک اوستیده بیر نېچه قبتده قوریلگن اېکن. ایچکریگه کیریب ایاصوفیهنی دقت بیلن تماشا قیلدیک.
ایاصوفیه جامع مسجدی، فاتح جامع مسجدی، سلطان ایوب مقبرهسی زیارت قیلیندی. کېچقورون زیتون بورنوده افغانستان تورکلری یاردملشمه وقفیگه دعوت اېدیک، آلدینمه کېین او یېرگه یېتیب باردیک.
استانبول سفری دوامیده عثمانیلر دوریدن قالگن ایریم تأریخی مسجدلر و بنالرنی کۉریشگه اولگوردیک. استانبول نینگ تۉپ قاپی سرایی موزیمیگه باریلدی. بو سرای بیر زمانلر عثمانیلر شاهلری استقامت قیلهگن جای بۉلگن اېکن. یغاچادن یسلگن اولکن دروازهدن ایچکریگه کیردیک. سرای نینگ اۉنگ تمانیده یانمه یان قوریلگن برندهلی خانهلرده عثمانیلر دوریدن قالگن تورلی کییملر، تقینچاقلر، آشخانه ایدیشلری و باشقه هر خیل بویوملر سقلنردی. بو خانهلر گه کیریب چیقیب او یېرده سقلنهدیگن قدیمی اشیالرنی یقیندن کوزهتیش اوچون کمیده اوچ ساعت کېتدی. سرای نینگ اېشیک تمانی بلند و تۉری اېسه قویی بۉلگنی باعث هر بیر نېچه قدمده ایکی یا اوچ زینهدن پستگه توشردیک. سرای نینگ آخر قسمیده اېسکی حماملر قوریلگن اېکن، اولرنی تماشا قیلیب موزیم نینگ اسلام تأریخیگه عاید خانهلرینی تماشا قیلیشگه باشلهدیک. اوشبو خانهلرده اسلام پیغمبری محمدمصطفی (ص) نینگایاغ کییمی، سلّهسی شیشهدن یسلگن صندوقلر ایچیده سقلنردی، شونینگدېک باشقه بیر اۉتاقده اسلام نینگ تۉرتینچی خلیفهسی حضرت علی(ک) گه منسوب ذوالفقار دېب ناملنووچی تېمیردن یسهلگن آغیر بیر قیلیچنی کوردیک. باشقه خانهلرده هم اسلام نینگ باشقه خلیفهلری و پیغمبر صحابهلریدن قالگن اشیالر سقلنر اېدی. وقت آزلیگی سبب تۉپ قاپی موزیمینی شاشیلینچ طرزده کۉریب چیقیشگه مجبور اېدیک. بیر کوننی اوشبو تأریخی موزیمنی تماشا قیلیش بیلن اۉتکزدیک.
اوندن کېین اُندلُس-حاضرگی اسپانیانی فتح قیلگن اسلام نینگ تنیقلی قوماندانلریدن صلاحالدین ایوبی مزارینی زیارت قیلدیک، کېین کېمهده بیر آز بسفر سوویده گیزیب تورگن کمیهلردن بیریده جایلشیب استانبول گۉزهل لیکلرینی تماشا قیلدیک.
استانبول نینگ زیتون بورنو محلهسی
استانبولده قالیش اوچون وقتیمیز آز اېدی، دوستیم سیدانور سادات استانبولده اېدی. عصر چاغی بیزنی تاپدی. یانیده اوکهسی هم بار اېدی، دوستلر بیلن کېمهده دېنگیزنی تماشا قیلدیک. کېچکی پَیت زیتون بورنوده یشهیدیگن ترکمن برادرلر دعوتی بیلن او یېرگه باریشیمیز کېرهک اېدی، مېن، استاد آلتای و تاشقین بهایی مهامانداریمیز همده باشقه دوستلر رخصتی بیلن دېنگیزنی کۉپراق تماشا قیلیش اوچون سید انور بیلن قالدیک، دوستلر زیتون بورنوگه جونب کېتدیلر. بیز هم یریم ساعت اطرافیده کېمهده هاردیق چیقریب، سید انور بیرگهلیگیده او یېرگه یېتیب باردیک. سید انور دعوتی بیلن بیر رستورانتگه کیریب کله پاچه یېدیک.
زیتون بورنوده حاجی خراباتی (ترکمن) آتیده بیر مدنیت مرکزی بار اېکن، شاشه-پیشه او یېرگه یېتیب باردیک. دوستلریمیز ایکینچی قبتده جایلشگن کته بیر سالونده تورکمن مهماندارلری بیلن چای ایچیشیب، صحبتلشیب اۉلتیرگن اېکنلر. بیز هم باریب اولرنینگ دورهسیده اۉلتیردیک. بیر آزدن کېین رسمی صحبتلر باشلندی. ترکمن مهماندارلریمیزدن بیری اۉرنیدن توریب حاجی خراباتی مرکزیگه کېلگنیمیز اوچون بیزگه «خوش کېلیبسیز» دېدی و ینه اۉز سۉزلریگه دوام اېتیب، افغانستاندن کېلگن مهمانلر آرهسیده تورکمن یۉقلیگینی بیلدیریب، تورک اۉچاغلری رهبریتینی تنقید قیلدی. اونینگ گپلرینی تصدیقلهگن حالده رحمتلی محمد امین اوچقون هم یریم ساعت اطرافیده هیجانلنیب گپیردی، تورکمنلرنی بو سفرده دعوت اېتیمهگنی یامان ایش بۉلیبتی دېب بیزگه و استاد قاوونچیگه ملامت تاشلرینی آتدی. اورخان قاوونچی ناراحت اېدی. شو آنده همسفرلریمیزدن محمد حلیم یارقین: «سفرده بیزنینگ باشلیغیمیز بۉلگن حرمتلی کوهکن بو سۉراققه جواب بېرسین دېدی.» البته جواب بېریشگه یېترلی دلیللریم بار اېدی. مېن استه اۉرنیمدن توریب سۉزلشگه مجلسدن رخصت سۉرهدیم و بیزنی دعوت قیلگن زیتون بورنو ترکمنلریگه تشکرلر ایتدیم، کېین بو حقیده منه بولرنی اظهار اېتدیم:
بردارلر!
تورکیه سمیناریگه نه فقط افغانستان اۉزبېکلری بلکه تورکمن برادرلریمیز هم دعوت اېتیلگن اېدیلر، استاد اورخان قاوونچی نینگ بو تۉغریده سیره تقصیری یۉق، بیز تورکمنلرنی موضوعگه شریک قیلدیک. شخصاً اۉزیم همکاریم آزادلیک رادیوسی تورکمن خدمتی خبرچیسی شاهمرانقول مرادیگه یوزلندیم. او کیشی، کوهکن آغه، مېن ایشیمدن قالهمن دېب دعوتنی رد قیلدی، مزارشریف گه استاد صالح محمد راسخ گه تیلفون قیلیب او کیشینی موضوعدن خبردار قیلدیم، او هم یقینده تورکمنستانده تورکمنلر مدنیتی بۉییچه بیر اولکن ییغین اۉتکزیله، مېن اویېرگه کېتیشیم کېرهک، دېدی. حامدکرزی کابینهسیدهگی یگانه تورکمن وزیر نورمحمد قرقین گه مراجعه قیلدیم. او هم تورکمنلر سیزلر بیلن تورکیه سفریگه کېتمهیلر. اۉزلریز گېتینگلر، دېدی.
مېندن کېین استاد قاوونچی آرام-آرام سوز یوریتیب، بو تۉغریده ایضاح بېردی. استادلر حلیم یارقین، کاظم امینی، نورالله آلتای و تاشقین بهایی هم نوبت بیلن سۉزگه چیقیب، تورکمنلر بیزنینگ یقین برادرلریمیز دیرلر، بیز اۉزبېکلر هردایم اولرنینگ حقیلرینی حمایه قیلیب کېلگنمیز دېگن معنیده سۉز یوریتدیلر. . بو صحبتلرنی اېشیتگچ مجلس تینچیدی، بیز کوپ تورمهی اولردن رخصت سۉرهب زیتون بورنونی ترک اېتدیک.
باشقه بیر کون اېرتهلب استانبولدن انقره گه قرهب یۉل آلدیک. یۉل اوزاق اېدی، ینه دوستلرنینگ قیزیق لطیفهلرینی اېشیتیب خرسند اېدیک. آلدینگیدیک ینه یۉلدهگی رستورانتلریدن بیریده اېرتهنینگ چایینی ایچدیک. یۉل نینگ راست تمانیده یشیل و درختزار تېپهلر جایلشگن اېدی. چپ تامانی تېکیس وادی اېدی. توش اېدی، یۉل یاقهسیدهگی بیر بازارچهگه یېتیب باردیک، او یېرده بیر رستورانتده توشلیک یېدیک. بیر آز دم آلیب، بازارگه باردیک، دوستلریمیز او بو نرسهلر آلدیلر، استاد آلتای نینگ محکم پراشوت ایپیدن چیرایلی قیلیب تۉقیلگن بیر الگونچک ساتیب آلگنی اېسیمده. ینه بۉلو تاغیدن آشدیک، در واقع بیر کونیمیز یۉلده اۉتدی، اۉتوبوس انقرهگه یقینلشیب بارماقده اېدی. قویاش نینگ کۉزینی بولوتلر آلگندی، کېچکی پیت آلدین جایلشگن هوتلگه یېتیب باردیک.
اېرتهسی کونی توشگچه انقرهنینگ ایریم جایلرینی تماشا قیلدیک. کېچقورون تورکیهنینگ اۉقیتووچیلر اویوشمهسی مهمانی اېدیک. ایتیلگن منزلگه باردیک اېسکی و برندهلیک بیر رستورانت اېدی. بو یېرده بیر برنده آستیده اۉلتیردیک مقابلیمیزده میزبانلریمیز اۉلتیردیلر. اورخان قاوونچی بیزنی میزبانلرگه شونینگ اولرنی بیزگه تنیشتیردی. بیر آز صحبتدن کېین ضیافت اوچون تیارلنگن خیلمه خیلی تورکیه آوقتلری کېلتیریلدی، اینیقسه کیچیک بلیغلر جوده مزهلی قیلیب قاوریلگن اېکن. رستورانتدن بیر میدانلیککه چیقدیک، او یېرده تورکیه اۉقیتووچیلری اویوشمهسی رهبریتی سمینارده قتنشگن هر بیر مهمانگه 300 دالردن نقد پول تارتیق قیلدی. اوشبو اویوشمه رهبرلیک هیأتیگه رحمتلر ایتیب اولر بیلن خیرلشدیک.
سفریمیزنینگ سۉنگی کونی بیزنینگ ایستهگیمیز اساسیده جناب قاوونچی بیلن انقره بازارلرینی ایلندیک.
۱۱ سپتمبر دوشنبه
ساعت ۹:۳۰ده انقره گه قرهب یۉلگه چیقدیک. بولو یقینیده خیرالدین توقادی مقبرهسینی زیارت قیلدیک. ینه بولو بلند داوانیدن آشیب، انقره سری قَیتیش سفری دوام اېتردی، یۉل چیکّهسیده بیر یېرده چای و قهوه ایچتدیک، یۉل بۉیی آچیلگن بازارچهلردن خواهلهنرسهلریمیزنی آلدیک، کېچقورون قیته انقرهدهگی رادیسون ساس هوتلیده جایلشیلدیک.
اېرتهسی پروفیسور دوکتور اېرول بارین و دوکتور فخری تمیزیوراک طرفیدن بېریلگن تورکچه اۉرگتیش میتودلری درسلریده قتنشدیک.
۱۲ سپتمبر ۲۰۰۶ سهشنبه
تورکیه نینگ اقتصادی و اجتماعی حالتی، سیاسی سیستمی، تورک دنیاسی نینگ معمالی مسألهلری تۉغریسیده پروفیسور دوکتور اورخان قاوونچی معلومات بېردی. کېین تورک تعلیم عمومی رئیسی و مطبوعات مشاوری کورس قتنشووچیلری نینگ تویغو و توشونچهلرینی سورهدیلر. اۉشبو کون افغانستان اېلچیخانهسیگه باریلدی. اېلچی انقرهده بولمهگنی اوچون، اونینگ اورنیگه ایلچیلیک مستشاری بیلن ملاقات قیلدیک.
توشدن کېین باغچهلی اویلر … ایلک (ابتدائی) مکتبی گه باریلدی. مکتبده تورکچه درسلری اوچون درسلیک محیطی تۉغریسیده معلومات بېریلدی. بیرینچی، ایکینچی و اوچینچی صنف کتابلرینی کۉریب ورق اوردیک. کتابلر پروفیسور عالملر تمانیدن تالیف اېتیلگن اېگن.
۱۳ سپتمبر ۲۰۰۶ چهارشنبه
پروفیسور دوکتور شعیب قرهقاش، اوزبیک تیلی بیلن تورکیه تورکچهسی آرهسیدهگی اوخششلیک و فرقلرینی انگلهتدی. منیمچه بوکون کېچکی پَیت سناقلی کیشی دوستلریمیزدن جملهدن مېن، استاد آلتای، استاد تاشقین بهایی و … دعوت قیلینگن اېدیک، دوکتور اکبر یۉلداش بلاک نینگ میدانچهسیدهگی یشیل پارکده چوکی و میزلر قۉیگن اېدی، مزهلی ضیافت تناول قیلیندی، بیر آز هم چای ایچیب اۉز ارا صحبتلشدیک. کېین هوتگه باردیک.
۱۴ سپتمبر ۲۰۰۶ پنجشنبه
اتنوگرافیه و آنادولی مدنیتلر موزهلری، انقره قلعهسی کیزیلدی. توشدن کېین سودا – ساتیق قیلیندی. کیچقورون مدنیت و سیاحت وزیرلیگی تورک خلق موسیقهسی گروهیدن بیر آواز صنعتچلری، باغلمه (تورک دۉمبیرهسی)، چلیب هوتلده کیچیک کنسرت بېردیلر.
۱۵ سپتمبر ۲۰۰۶ جمعه
سمینارنینگ یاپیلیش پروگرامی تورک اۉچاقلری عمومی اۉتکزیلدی. مراسمده مهمانلر یانیده تورک اۉچاقلریدن و تورک تعلیم ادارهسیدن مهمانلر آتیدن استاد نورالله آلتای، تورک اۉجاقلری عمومی رئیسی نوری گورگر، تورک تعلیم عمومی رئیسی شعیب اوزجان، تیکا باشلیغی اورین باسری موسی قولاقلی قایا نوبت بیلن سۉزلهدیلر. سمینارنینگ موفقیت گواهنامهسی و افغانستاندن کېلگن قتنشووچیگلر گه 300 دالردن ساوغه بېریلدی.
جمعه نمازی اوچون دیمت ایولرگه باریلدی. توشدن کېین مهمانلرگه بازار اَیلنیب، او-بو نرسهلر آلیش اوچون ینه اېرکین وقت قالدیریلدی. کېچقورون، مدنیت و سیاحت وزیرلیگی فولکلور مسابقهسی فینالچیسی ۱۰ گروه نینگ، اوپرا بناسیدهگی کورگزمهسی اجرا اېتیلدی. اۉشه کېچه جوده اولکن بیرسالونگه باردیک. او یېرده تورکیهنینگ ایریم ولایتلریدن کېلگن هنرمندلری فیستیوالی اۉتکزیلدی. عجایب رقصلر و قۉشیقلرنی تماشا قیلدیک، بوندهی گۉزهل رقص و آواز بیرهمینی سیره کۉرمهگن اېدیک. سالونده یانیمده اۉلتیرگن کاظم عرب تورکیه صنعتچیلری نینگ نمایشلرینی کۉریب هیجانلنیب اۉرنیدن توردی باشیمنی کۉکسیگه قۉییب، «بوندن کېین مېن تورک من، باشقه مېنی کاظم عرب دېمنگلر دېدی.» بیر نېچه ساعت دوام اېتگن فستیوال توگهدی. بیز هم سالوندن چیقیب هوتلگه باردیک. جون آیی نینگ 16-کونی اورخان قاوونچی بیلن داکتر اکبر یۉلداش بیزنی انقره قۉنالغهسیگچه کوزهتدیلر، قۉنالغهده استانبولدن کابلگه کېتهدیگن اوچاقنی کوتردیک. ساعت اۉنلرده اوچاغ کېلیب انقره قۉنالغهسیده قۉندی، بیز آریانا هوا یۉللری شرکتی نینگ بویینگ رسوملی اوچاغیدهگی بۉش سیتلرده اۉلتیردیک، اېرتهلب ساعت سکیزلرده اوچاغ کابل شهری فضاسیگه کېلدی، تورکیه پایتختی آباد و یم یشیل انقره شهرینی آرتده قالدیریب کېلردیک، کابل شهری شهرنو نینگ ناجو درختلریدن بۉلک بیر قریچ یېرده هم یشیل جای کوزگه تشلنمسدی. شوندهی قیلیب ایکی هفتهلیک شیرین خاطرهلرگه بای تورکیه سفری توگهدی.
[1] . بو انشاآت ۱۴۵۳ ییلی سلطان محمد فاتح تامانیدن فتح اېتلیمسدن آلدین نصرانیلرنینگ ایکینچی مهم کلیساسی بۉلگن. ایکی قبتده آق مرمر تاشلر و رنگمه رنگ کاشیلر بیلن بېزهتیلگن ایا صوفیه نینگ محتشم بناسی، استانبول مسلمانلر طفریدن مسجد گه ایلنتیریلگن. ۱۹۳۵ ییلی اتاتورک فرمانی بیلن موزیمگه ایلنتیریلگن. سۉنگی بار .۲۰۲۰- ییلی ییلی اېردوغان حاکمیتی دوریده ینه مسجد گه اینتیریلدی.
