عید محمد فروغ
|اوشبو یازووده تیلگه آلینگن حالتلر و معمالر اجتماعي ترماقلردن فایدهلنهیاتگن برچه فایدهلنووچیلرگه تېگیشلیدیر؛ هر جایده و هر قندهی یاشده. اما بو اینیقسه اۉسمیرلر اوچون مهم و حیاتيدیر. شو سببدن مقاله نینگ اساسي اعتباری عیناً شو یاش طایفهسیگه قرهتیلگن.|
بوگونگی اۉسمیر، اینیقسه افغانستانده، مرکّب بیر حقیقت نینگ اۉرتهسیده قالگن. بو اولاد احتمال اوّلگی اولادلر کبی قۉلیده بېلکورهک یاکه کېتمان توتمهیدی، اما کۉزلری چرچاقدن یانهدی، مییهسی اېسه حالدن تایگن فکرلر بیلن تۉلیب-تاشگن. جسماني محنت کمراق بۉلسه-ده، هېچ قچان حاضرگیدېک چرچهگن کۉرینمهگن. بو چرچاق فقط قشّاقلیک یاکه تشویشدن اېمس؛ اقتصادي، عایلهوي، روحي و اجتماعي باسیملرنینگ بیرلشگن نتیجهسیدیر. اما شو ارهلش ایچیده اجتماعي ترماقلرنینگ رۉلی هم جوده مهمدیر. اولر عمومي کۉرینیشده بېآزار و هاردیق بغیشلهیدیگن بۉلیب تویولهدی، لېکن سېکین-استه آدم نینگ روحي انرژیسینی یېمیریب بارهدی.
افغانستانلیک اۉسمیر بوگون خودّی ایکّی دنیا آرهسیده یشهیاتگندېک: تشقی، رئال دنیا حاضرگی شرایطده تۉله خوفسیزلیکسیز، کېلهجک تشویشی، اجتماعي چېکلاولر و حقیقي تجربهلر یېتیشماوچیلیگی بیلن؛ همده ایچکی، رقملی دنیا یعنی اجتماعي ترماقلر، کۉرینیشیده خاطرجمع و بېآزار بۉلسه-ده، اصلیده آنگنی دایمي قۉزغهلیش حالتیده اوشلب تورهدی. کۉپلب تدقیقاتلر بونی رقملی چرچاق دېب اتهیدی: بو جسماني محنتدن اېمس، بلکه اجتماعي ترماقلرده اوزلوکسیز ایلنیب یوریشدن پیدا بۉلهدیگن چرچاقدیر.
هر کونی اۉسمیر اۉنلب، بلکه یوزلب صورت و ویدیولرگه دوچ کېلهدی. لېکن انسان مییهسی چېکلنگن سیغیمگه اېگه. تېزکار و ترقاق کانتېنت بیلن بو سیغیم تۉلیب کېتگنده، آنگ دَم آلمهسه هم حالدن تایهدی. تنه گۉیاکه دَم آلهیاتگندېک، اما مییه یوگوریشده دوام اېتهدی. بو کۉزگه کۉرینمهیدیگن چرچاق؛ کۉرینمهیدی، لېکن ایچده چۉکهدی و وقت اۉتیشی بیلن روحي انرژینی استه-سېکین یېمیریب بارهدی.
بو مسأله فقط افغانستان بیلن چېکلنمهیدی. باشقه مملکتلر هم خودّی شو نقطهگه یېتگن. مثلاً، فرانسه حکومتی اۉن بېش یاشگچه بۉلگن اۉقووچیلرگه مکتبده مابیل تېلفون ایشلهتیشنی منع قیلگن. تدقیقاتلر اېسه تیکتاک کبی پلاتفورملر اۉسمیرلرنینگ دقّتینی پسهیتیریشینی کۉرسهتگن. شو کبی اۉنلب چارهلر و تدقیقاتلر حاضرگچه عملگه آشیریلگن. فرق شوندهکی، افغانستانده اۉسمیر اجتماعي ترماقلرگه کیریشیدن اوّل هم آنگی نینگ بیر قِسمینی تیریکچیلیک، قۉرقوو و تشویشگه صرفلب بۉلگن بۉلهدی. کېلهجکدن خواطرلنگن، عایلهسی حقیده تشویشلنگن و هر کونی باسیم آستیده یشهیدیگن آنگ ویرتول مکانگه کیرگنیده دَم آلهدیگن جای تاپمهیدی عکسینچه، اونگه ینگی چرچهتووچی عامللر قۉشیلهدی
لېکن چرچاق فقط کانتېنتنینگ کۉپلیگیدن کېلیب چیقمهیدی. اجتماعي ترماقلر اۉسمیرنینگ آنگینی حسسي سکرهشلر دورهسیگه آلیب کیرهدی. بیر نېچه دقیقه ایچیده کولگیلی ویدېودن اوروش منظرهسیگه، قۉشیقدن یامان خبرگه، هزلدن سېوگی خبریگه، توشکونلیکدن اېسه ماتیواتسیان رۉلیککه اۉتهدی. تدقیقاتلرده بو حالت «emotional switching» یعنی حسسي حالت نینگ تېز-تېز المشیشی دېب اتلهدی و بو جریان جوده کۉپ روحي انرژینی یېب یوبارهدی. اۉسمیر اۉیلهیدیکی، او هاردیق چیقریپتی، لېکن اصلیده مییهسی یوزلب حسسي تېبرهنیشلر آستیده ایشلشده دوام اېتهدی. بوندن تشقری، او هر دقیقه ميده، توگنمس قرارلر قبول قیلیشی کېرهک: لایک باسهیمی یاکه یۉقمی؟ جواب یازهیمی یاکه جیم تورسین؟ پُست قۉیسینمی یاکه اۉچیریب تشلهسین؟ هر بیر کیچیک قرار آنگ نینگ بیر بۉلهگیدن انرژی تارتیب آلهدی. پسیکولوگلر بونی قرار چرچاغدېب اتشهدی.»
بو حالتده ینه بیر معما پیدا بۉلهدی: حسیاتلرنی کانتېنتگه ایلنتیریش. یعنی اۉسمیر بیرآز غمگین، خواطرلی یاکه ادهشگن بۉلیب قالسه، دۉستی یاکه مصلحتچیسی بیلن گپلشیش اۉرنیگه اجتماعي ترماقلرگه مراجعت قیلهدی. او فقط تشویش، توشکونلیک یاکه حسسي قرهملیک حقیده بیر نېچته قیسقه، عامهباپ ویدېولرنی کۉرهدی، لېکن الگاریتملر اوچون بو اېندی، اېندی باشلنیشی. اولر درّاو یوزلب، حتا مینگلب شونگه اۉخشهش، ینهده کېسکینراق و چوقورراق کانتېنتنی اونینگ صحیفهسیگه آقیزیب یوبارهدی. اوّلیگه آدم اوچون بو فقط بیر لحظهلیک حسیات یاکه عادي قیزیقیش بۉلهدی، اما اۉشه اۉخشش ویدېولر کۉپهیگنی سیین، اۉشه حالت کوچهیهدی و قیته-قیته ایشلب چیقریلهدی. اۉسمیر اۉزینی جوده کتّه معماگه دوچ کېلگندېک حس قیلهدی، اصلیده اېسه بلکه فقط چرچهگن یاکه اۉتکینچی بیر حسیات باشیدن اۉتگندیر. اما الگاریتم تینچلنتیریش اۉرنیگه بېزاوتهلیکنی قَیته یرهتهدی و اوزاق وقت دوامیده اۉخشهش کانتېنتنی کۉرسهتیب، اۉشه حسیاتلرنی منتظم اېسلهتیب تورهدی.
نتیجهده اۉسمیرنینگ آنگی استه-سېکین هر بیر عادي تجربهنی ‘بوزیلیش صفتیده تلقین قیلیشنی اۉرگنهدی. اصلیده طبيعي بۉلگن بیر حسیات اېندی کسللیک و بحران تیلی بیلن ایضاحلنهدی. اجتماعي ترماقلر بېاختيار شوندهی بیر آینه وظیفهسینی بجرهدیکی، اونده هر بیر کیچیک تویغو کتّهلشتیریلگن حالده عکس اېتهدی. توشونیش اۉرنیگه قۉرقوو کېلهدی؛ خاطرجمعلیک اۉرنیگه اۉته سېزگیرلیک؛ و اۉزینی انگلش اۉرنیگه قرهملیک شکللنهدی.
تخنیکي نقطهی نظردن قرهگنده ینه بیر عامل مابیل اېکرانی نینگ نوری. تدقیقاتلر قیته-قیته کۉرسهتگن: تېلفون چیقرهدیگن کۉک نور «blue light»اویقو نینگ طبيعي ریتمینی بوزهدی، مېلهتانین هارمونی نینگ اجرهلیشینی کمهیتیرهدی و مییهدهگی اَیریم قِسملرنی آرتیقچه قۉزغهتهدی. بو حالت آدمده چرچاق، عصبيلیک و دقّتنی جمعلهی آلمهسلیککه آلیب کېلهدی.
بولر نینگ یانیده ینه بیر سېکین و سېزدیرمهی تأثیر قیلهدیگن معما بار تجربهسیز بیلیش. اۉسمیر بیر نرسهنی حلی اوشلب کۉرمسدن اونینگ صورتینی کۉرگن بۉلهدی؛ مناسبتگه کیریشمسدن اوّل مینگلب سېوگی حکایهلرینی اېشیتگن بۉلهدی؛ سیاست حقیده اۉیلشدن آلدین اېسه تیار تحلیللرنی کۉریب اولگورگن بۉلهدی. بو تېگینیشسیز بیلیش یوزهکی و مۉرت بیلیمدیر. او اۉزینی بیلهیاتگندېک حس قیلهدی، اما ایچیده هېچ نرسهنی باشیدن کېچیرمهگن. افغانستانده بو فرق ینهده چوقورراق، چونکه حقیقي تجربه امکانیتلری کم.
آخر-عاقبت، اۉسمیر اۉزینی اۉزیگه مطلقا علاقهسی بۉلمهگن تصویرلر بیلن سالیشتیره باشلهیدی: کالفرنیادهگی، سېولدهگی یاکه پاریسدهگی جِلا بېریلگن حیاتلر بیلن. او اۉزینی اولر بیلن اۉلچهیدی و نتیجهده یېترلی اېمسلیک، ارزیمسلیک حسسی پیدا بۉلهدی. الگاریتم اونگه اۉشه صورتلر فقط حقیقت نینگ پرچهلری اۉزی اېمسلیگینی ایتمهیدی.
شو همهسیگه قرهمهی، اجتماعي ترماقلر پیدا بۉلگن تکنالوژي دشمن اېمس. معما اونینگ قندهی ایشلشینی بیلمسلیکده. اجتماعي ترماقلر نه بو چرچاق نینگ یگانه سببی، نه بوتونلهی عیبسیز؛ اولر بوگونگی مرکّب حیات تیزیمی نینگ بیر بۉلهگی، خلاص. یېچیم اولرنی بوتکول حیاتدن آلیب تشلش اېمس، بلکه اولر بیلن مناسبتنی آنگلی روشده ترتیبگه سالیشدیر. رقملی سوادخانلیکنی اۉرگهتیش، تېلفون ایشلهتیشنی چېکلش، ویرتول کانتېنت قندهی یرهتیلیشینی توشونیش، حقیقي تجربهلرنی کۉپهیتیریش و حسیاتلر حقیده آچیق گپلشیش کېرهک. بوگونگی اۉسمیر هېچ قچان حاضرگیدېک توشونیلیشگه محتاج بۉلمهگن. اونینگ چرچاغی اونی ایکّی صحنهده بیر وقت نینگ اۉزیده یششگه مجبور قیلهیاتگن دنیا نینگ بېلگیسی: آغیر، رئال حیاتده هم، تۉختاووسیز و شدّتلی رقملی دنیاده هم. بو چرچاقنی کۉرمسلیک کېلهجکنی کۉرمسلیکدیر؛ اۉشه کېلهجکنی اېسه عیناً شو اولاد قورهدی، حلی تۉلیق یۉلگه چیقمسدن آنگی نینگ اۉزی چرچهب قالگن حالده.
