یازوچی: مظهرالدین لبیب
کیریش
تېموریلر دوری اسلام مدنیتی و تمدنی تاریخیده آلتین دورلریدن بیری حسابلنهدی، چونکه بو دورده عدالت و حاکمیتنینگ یارقینلیگی بیلن بیرگه، هجری 9 عصر آخرلریده علم بازاری اېنگ یوقاری چۉققیسیگه یېتدی. بولرنینگ برچهسی بیلیمدان و معنویتلی امیر(نظام الدین میر علیشېر نوایی)نینگ بارلیگیگه باغلیقدیر. بو بیلیمدان وزیرنینگ مدنیتگه محبتی و علمنی رواجلنتیریشگه بۉلگن علاقهلری سبب، شاعرلر، یازووچیلر، رساملر و عالملر، جملهدن مولانا عبدالرحمن جامی کبی شخصلرنی الهاملنتیریب، اوشبو دورنینگ مدنی رونق و یارقینلیگینی ینهده آشیردی. امیر علیشېر نوایی و مولانا عبدالرحمن جامی تېموریلر دوریدهگی اېنگ نفوذلی مدنی و ادبی شخصلردن بۉلیب، اولرنینگ اثرلری و اۉزارا مناسبتلری تورک-فارس ادبی عنعنهلر اۉرتهسیدهگی نادر باغلنیش نمونهسینی تشکیل اېتهدی. نوایی یوقاری منصبگه اېگه بۉلگنی سبب جامینینگ علمی-ادبی و عرفانی فعالیتی اوچون یخشی زمینه تیارلهدی و باشقه تماندن جامی هم نوایینی اۉزیگه یقین دۉست و همدم آلیب معنوی جهتدن الهام بېردی. اوشبو ایککی تامانلمه همکارلیک، هراتنی اسلام دنیاسینینگ یېتکچی علمی و مدنی محیطلریدن بیریگه ایلنتیریب، ایککی خلقنینگ اۉچمس دۉستلیک سمبولی صفتیده بوکونگچه یېتیب کېلدی.
ایککی عالمنینگ مناسبتی
تورک و تاجیک خلقینینگ ایککی پارلاق یولدوزی و اولوغ وکیللری حضرت امیرالکلام علیشېر نوایی و مولانا عبدالرحمن جامی، ایککی ایری تیلده(تورک-فارس)، بیر شهرده و بیر عصرده یشب ایجاد اېتیب ایککی خلق آرهسیده مهر و علاقه اۉرنتیب علم-ادب دنیاسیگه بیمثال اثرلر یرهتگن انسانلردیر. تیموریلر دوریدهگی هرات مدنی مرکزی امیر علیشېر نوایی و مولانا عبدالرحمن جامی اۉرتهسیدهگی حرمت و معنوی همکارلیک طفیلی گللب یشهدی. نوایی سیاسی موقع و مادی امکانیتلریدن فایدهلنیب، جامینینگ حیاتیده علمی و تصوفی فعالیتلری اوچون قولهی شرایط یرهتدی، اونینگ سفرلری و تدقیقاتلرینی قۉللب-قووتلهدی و اۉز قوردیرگن مکتبلر همده خانقاهلردن اونگه علاحیده اۉرین اجرتدی. باشقه تاماندن، جامی هم نوایینی تورکچه ادبیات و چغتای تیلینی رواجلنتیریش یۉلیده رغبتلنتیردی و معنوی جهتدن الهام بېردی. اوشبو اۉز ارا دۉستلیک و همکارلیک ایککی مدنیت فارس و تورک عنعنهلری اۉرتهسیده مستحکم باغلنیش باغلب، هراتنی اوشه دورنینگ اېنگ یارقین مدنی مرکزلریدن بیریگه ایلنتیردی.
امیر علیشېر نوایینینگ جامی بیلن دوستلیگی عادی بیر تنیشلیک یاکی رسمی مناسبت اېمس، بلکه بوندن انچه کېنگ و چقور علاقهگه اېگه اېدی. جامی نوایی اوچون هم استاذ، هم دوست، هم هممسلک و هم پیر اېدی. نوایی اۉز شعرلریده جامینی نهایتده احترام بیلن تیلگه آلگن و اونی اۉزیگه عبرت دېب بیلگن، جامی اېسه اونی زمانهسینینگ اولوغ و دانا عالمی صفتیده یاد اېتگن. جامی نوایینینگ حاکمیتده قالیشی اوچون جوده کۉپ سعی-حرکت قیلگن تاکه بو آرقهلی خلقنینگ آسایشتهلیگیگه خذمت اېتسین. او علیشېر نواییگه یۉللگن مکتوبلریدن بیریده شوندهی یازهدی: «قبول سخن در آن حضرت(نوایی) نعمتی بزرگیست که شکر آن نعمت صرف انفاس و اوقات است به مصالح مسلمانان و دفع مفاسد ظالمان و عوانان. اگر ناگاه از مهمی این شغل عیاذاً بالله طبع لطیف را گرانی حاصل آید و خاطر شریف را پریشانی روی نماید، تحمل آن گرانی را در کنه حسنات وزنی عظیم خواهد بود و مصابرت بر آن پریشانی را در جمعیت اسباب سعادت دخلی تمام» (جامی، ۱۳۸۷: ۲۰). نوایی و جامی آرهسیده پاک نیت و ادبی مناسبتلر هم موجود اېدی. هر ایککلهسی اۉز اثرلرینی یازیشیدن اول، قۉلیازمه نسخهلرینی بیر-بیریگه یوباریب، تنقید و کۉریب چیقیشنی سۉرر اېدیلر. جامی «لیلی و مجنون» اثریده نوایینی ستمکۉرگنلرنینگ حمایهچیسی و اېنگ یقین دوستی صفتیده تیلگه آلگن.
شونینگدېک، مولانا عبدالرحمن جامی کتته عالم و تانیقلی شاعرلیگی طفیلی اونینگ مخلصلری و شاگردلری سان-سناقسیز اېدی. لېکن بولر آرهسیده علیشېر نوايیچه صمیمی مخلص و اېنگ يقین دوست همده بو صمیمیت و يقینلیکنی عمرینینگ آخريگچه قطعی صداقت بیلن برقرار سقلنگن کیشی تاپیلمسه کېرهک. علیشېر نوايی کمالات کسب اېتیب، استعدادی ينهده یوقاری آشگنی، اولوغ شاعرلیک و متفکر عالِملیک چۉقییسیگه کۉتریلیب، دولت اربابی درجهسیگه اېريشه بارگنی سری اونینگ جامیگه محبتی، عزت و احترامی تاباره آرته باردی. بو غايت صمیمی مناسبت اېنگ يقین و اوزيلمس دۉستلیک درجهسیگه باريب يېتیشدی. (شمسییوف 1401: 2) عین حالده مولانا جامی، اۉنینگ دانا و ادیب وزیری تیموریلر دورینینگ مشهور اربابی بیلن دۉستلیک رشتهلرینی معنوی «مرید-مرشید»، «خادم-مخدوم» علاقهسیگه ایلنتیرگن اېدی. اولرنینگ زمانداشلری بو ایککی اولوغ کیشیلرنینگ مناسبتینی اخلاص، محبت و یگانهلیک تمثالی دېب بیلگنلر. اگر نوایی جامینی اولوغلهشده هم خلق آرهسیده، هم سرای اهلی آرهسیده غیرت قیلگن، اونگه کۉپلب ساوغه و اکراملر قیلگن بۉلسه، جامی هم نوایینینگ سیاسی دانالیگی و مدبرلیگینی مستحکملش اوچون تینمهی حرکت قیلگن. کۉپلب مهم اثرلرینی نوایی نامی بیلن بېزهگن و دېوانینینگ دیباچهسیده «یوسف و زلیخا»نینگ خاتمهلریده همده «سبحة الابرار» و «بهارستان» اثرلریده هم اونی احترام بیلن یاد اېتگن. (نوایی 1395: 93) همده اوشه دورنینگ مشهور شاعری میر خواند بو ایککی بویوک ذاتنینگ علاقهسینی شوندهی تعریفلهیدی: «جامی حضرتلری بیلن علیشېر نوایی آرهسیده مودت و ارادت قاعدهلری مستحکم علاقهسی موجود اېدی. شونینگ اوچون هم جامی اۉزینینگ کۉپلب نظمی و نثری اثرلریده شو بېکبین امیرنینگ مدح و ثناسینی بیان قیلگن. سلطان حضرتلریگه یقین بۉلگن مولفلرنینگ اثرلریده هم بو کیشی-نوایی-انسانی کمالات اېگهسی صفتیده تعریف و توصیف اېتیلگن». (محمدی و حسینی بی تا : 28) مولانا عبدالرحمن جامی، نوایینینگ صادق دوستلریو سویوکلی پېشوالریدن بیری اېدی. نوایی «حیرت البرار» داستانینی باشلشیده جامی بیلن صحبتگه اۉتهدی و جامی اېسه اونی ترغیب قیلیب اۉزیینگ «تحفة الحرار» داستانی اثرینی توتقیزگن بو اېسه نوایی اوچون جوده یاقیملی الهام قیناغی بۉلگن، شونده نوایی:
مېن بو طلب یۉلیده قویدوم قدم
بار دور امیدیم که چو توتسم قلم
یۉلدهسه بو یۉلده نظامی یۉلوم
قۉلدهسه خسرو بیله جامی قۉلوم
(شمسییوف 1401: 4)
نوایی و جامینینگ چیرایلی و صمیمی مناسبتلری و اولر بیر-بیریگه یازگن مکتوبدن هم انیق کۉرینهدی. نوایی بیلن جامی اۉرتهسیده یازیشیلگن مکتوبلرنینگ اکثریتی، اینقسه، نوایی جامیدن اوزاق بۉلگن دورگه تېگیشلیدیر. مثلا؛ جامی سفردن قیتگن پیتده، نوایی «خمسة المتحیرین» اثریده شوندهی یازگن:
انصاف بده ای فلک مینا فام
تا ز این دو کدام خوبتر کرد خرام
خورشید جهان تاب تو از جانب صبح
ماه جهان گرد من از جانب شام
و جامی بو دانا امیرگه جوابن بوندهی گوزهل طرزده مراجعت قیلهدی:
با کلک تو گفت نامه کای خوب خرام
صد تحفه خوش برم آورده ز شام
پای تو در میدان نباشد نرسد
مهجوران را ز جانب دوست پیام
(محمد و حسینی، بیتا: ۳۰)
امیر علیشېر نوایی و مولانا جامینینگ برچه مکتوبلری اوشبو گۉزهل شعرلر بیلن بېزهتیلگن. اوشبو مکتوبلرنینگ مضمونی و ماهیتی تاریخی واقعهلرنی، اولرنینگ اثرلرینی یازیش تاریخینی، مدنی و سیاسی وضعیتنی، علم-ادب و صنعت ساحهسیدهگی حالتلرنی همده اولرنینگ شخصی مناسبتلرینی عکس اېتتیرهدی. مولانا عبدالرحمن جامی نواییگه بۉلگن محبتینی شوندهی افاده اېتگن: حضرت نوایینینگ «خمسه» اثری، اۉزینینگ سۉنگگی اثری «خردنامه اسکندری»ده، نوایینینگ تورک-اۉزبېک و فارس شعریتی مهارتینی یوقاری بهالگن و شو طرزده مدح اېتگن:
بیا جامی از عمرها برده رنج
ز خاطر بیرون داده پنج گنج
به ترکی زبان نقش آمد عجب
که جادو دمان را بود مهر لب
ز چرخ آفرینها بر آن کلک باد
که این نقش مطبوع ازآن کلک زاد
چو او بر زبان دیگر نکته راند
خرد را به تمیز شان ره نماند
زهی طبع تو استاد سخن
ز مفتاح کلکات کشاد سخن
صفایاب از نور رأی تو شد
نوایی ز لطف نوای تو شد
(جامی، ۱۳۹۵ :1012-1013)
نوایی و جامی اۉرتهسیدهگی مکتوبلر شونی کۉرستهدی که، بو ایککی اولوغ ذات بیر-بیرینینگ حیاتیدن تۉلیق خبردار بۉلگن. اولر ینگی اثر یازیش نیتیدن بیر-بیرینی خبردار قیلگن، بیر-بیریگه مصلحت بېرگن و بیر-بیریگه یاردم قۉلینی چۉزگنلر. (نوایی 1395: 97)
مولانا جامینینگ وفاتی امیر علیشېر نوایینی چقور قیغوگه سالگن و آغیر اجرهلیش بۉلگن. اونینگ روحیده کۉتریلگن طۉفان، فداییلیک و روحی اۉغریق، جامی وفاتی مناسبتی بیلن یازیلگن «خمسة المتحیرین» اثرینینگ دیباچهسیده هم حس قیلینهدی: «گرچه بوتون عالم ماتمگه چۉککن بۉلسه-ده، حقیقی ماتم اېگهسی شو مصیبتده مېن اېدیم؛ هر قنچه انسان فرزندلری قیغوگه باتگن بۉلسه هم، حقیقی ماتم اېگهسی مېن اېدیم، چونکه بو غمنی اۉز شعاری قیلگن اېدیم». (Vohidov va Eshonqulov, 2006: 418) بو واقعه ایککی اولوغ ذاتنینگ دوستلیگی نهایتده چقور بۉلگنینی کۉرستهدی. شونینگدېک، امیر علیشېر نوایی اۉزی علم و ادب اېگهسی بۉلگنلیگی سببلی، باشقه عالم و ادیبلرگه هم حرمت بیلن قرهگن و اولرنینگ علمی-ادبی ایشلرینی علاحیده اعتبارگه آلگن. نوایینینگ مولانا عبدالرحمن جامیگه بۉلگن اعتباری هم شو بیلیم و ادبدن کېلیب چیققن. شو بیلن بیرگه، بو اولوغ ذاتلرنینگ دوستلیگی و یخشی مناسبتلری حیاتلرینینگ اداغیگیچه دوام اېتدی.
نتیجه
امیر علیشېر نوایی و مولانا عبدالرحمن جامی اۉرتهسیدهگی مناسبتلر تېموریلر دوریده مدنی و ادبی حکمرانلیکنینگ نادر نمونهسی سنلهدی. اولرنینگ دۉستلیگی اۉزارا حرمتی نهفقط شخصی علاقهلر بیلن چېکلنگن، بلکه ایککی تورک و فارس مدنی عنعنهسی اۉرتهسیده مستحکم کۉپریک یرهتیشگه خذمت قیلگن. اولرنینگ اثرلری و یازیشمهلریده اۉزارا حرمت و صمیمیت انیق کۉرینهدی. اوشبو همکارلیک و صداقت، مدنی و علمی تأثیر بیلن بیرگه، هراتنی تېموریلر دوریده فرهنگ و ادبیاتنینگ یېتکچی کانونلریدن بیریده اۉگیرهدی. نتیجهده نوایی و جامی اۉز دورینینگ ایککی بویوک مدنی یولدوزی صفتیده نهفقط ادبیات و علم-فن، بلکه تورک و فارس مدنی عنعنهلری اۉرتهسیده برقرارلیک باغلنیشده هم مهم حصه قۉشدیلر.
قیناقلر
جامی، نور الدین عبدالرحمن. (۱۳۸۷ هـ.ش). نامهها و منشآت جامی. تصحیح حسام الدین اورنبایف و اسرار رحمانوف، انتشارات: میراث مکتوب. چاپ اول، تهران.
جامی، نور الدین عبدالرحمن. (1375 هـ. ش). مثنوی هفت اورنگ(خردنامۀ اسکندری). به تصحیح مرتضی مدرس گیلانی. ناشر: نشر مهتاب. تهران.
شمسییوف، پارسا. (1401) عبدالرحمن جامی و علیشېر نوایی. تیماچ: ابن اللطیف داکتر مفتی محمد حنیف لطفی. مزار شریف.
محمدی، ذکرالله و حسینی، سیده مرضیه. (بیتا). مناسبات امیر علیشیر نوایی با سه تن از نخبگان فرهنگی همعصرش. مجله علمی-تخصصی تاریخ ایران و اسلام. تهران.
نوایی، امیر علیشیر. (۱۳۹۵الف هـ.ش). دیوان فانی. تصحیح سید عباس رستاخیر سانچارکی. انتشارات: امیری کابل-افغانستان.
5. Vohidov, Rahim va Eshonqulov, Husniddin. (2006) O‘zbek Mumtoz Adabiyoti Tarixi (Eng qadimgi davrlardan xvi asr oxirigacha). Nasbriyot: O‘zbekiston Yozovcbilar uyushmasi Adabiyot jamg‘armasi. Toshkent.
