یازوچی: قیوم سروش
بوگونگی زمانده افغانستاننینگ حکایهسی دېیرلی خریدار تاپمهیدی. اگر بعضاً ینگیلیکلرنینگ سرلوحهسیگه هم چیقسه، عادتده غرب مملکتلریدهگی ترورچیلرنینگ فقرالیگی یاکه اولر صادر اېتگن هجوملر حقیده بۉلهدی. شوندهی بیر پیتده افغانستانگه شونچهلیک مِهر قۉیگن بۉلیشینگ کېرهککی، بو یامان خبرلردن نریده، بو خلق نینگ انساني حیاتی نینگ باشقه جهتلرینی هم حکایه شکلیده یېتکزیشگه اورینیب کۉرهسن. ینه بو نینگ اوستیگه، بو حکایهگه اۉقووچی تاپه آلیش اوچون جوده ماهر، ایجادکار و کوچلی یازووچی بۉلیشینگ شرط. مېنینگچه، لیز دوست «کابل نینگ اېنگ یخشی مهمانخانهسی: افغانستان نینگ خلق تاریخی» کتابیده عیناً شوندهی یازووچی.
دوست خانیم بو کتابده افغانستاننینگ زمانهوي تاریخینی کابل اینترکانتیننتال مهمانخانهسی و اونینگ اَیریم خادملری نینگ تقدیری اساسیده حکایه قیلهدی. کتاب جاري ییل نینگ سپتامبر آییده بازارگه چیقدی و تېز آرهده سېزیلرلی مشهورلیککه اېریشدی. «کابلنینگ اېنگ یخشی مهمانخانهسی» اثری دستلبکی آیلریدهیاق اېنگ کۉپ ساتیلگن بدیعي بۉلمهگن کتابلری قطاریگه کیردی و بیبیسی رادیو 4 تامانیدن «هفته نینگ کتابی» صفتیده تنلندی. بوندن تشقری، کتاب بیر نېچه ادبي مکافاتلر رۉیخطیگه هم کیریتیلدی و لیز دوست خانیم او حقده صحبتلشیش اوچون دنیا نینگ تورلی بورچکلریدهگی اۉنلب دستورلرگه پشنهاد قیلیندی.
اما انترکانتینینتال مهمانخانهسی افغانستان نینگ «خلق» تاریخینی روایت قیلیش اوچون تۉغری تنلاومی؟ لیز دوست خانیم نینگ ایتیشیچه، او بو مهمانخانهنی ایکّی سببگه کۉره تنلهگن: بیرینچیسی مهمانخانه افغانستان تاریخیدهگی حادثهلر نینگ بېواسطه گواهی بۉلگن؛ ایکّینچیسی اېسه بو بنا هم هر بیر افغان فقراسی کبی تاریخ نینگ قیینچیلیکلری قرشیسیده برداش بېریب کېلگن. شونینگدېک، شوندهی دلیل کېلتیریش هم ممکن: کتاب نینگ مرکزیده اصلیده بنا نینگ اۉزی اېمس (او کۉپچیلیک افغانلرنینگ اویلری نینگ معماري توزیلمهسیگه اونچه اۉخشهمهیدی)، بلکه اونینگ خادملری و افغانستان خلقی تورهدی. اما شوندهی کۉرینهدیکی، بو دلیللر نینگ بعضیلری جدّي معمالرگه اېگه.
اوّلا شونی ایتیش کېرهککی، افغانستان جمعیتی نینگ زۉروانلیک و اوروشلرگه قرشی «برداشلیلیگی و ثابتقدملیگی» حقیدهگی روایتنی اساسا چېت اېلّیک ژورنالیستلر و تحلیلچیلر یرهتیشگن. کېینچهلیک اېسه، حکومتدهگیلر اینیقسه غنی تیمی، اونی اۉز وظیفهلریدهگی کمچیلیکلرنی یشیریش اوچون ایشلهتگن. مثلاً، افغانستان نینگ ییریک شهرلریده پارتلش یاکه اۉزینی انتحاری قیلیش هجوملری صادر بۉلگن هر سفر، ژورنالیستلر و حکومت رسميلری خوفسیزلیکدهگی بۉشلیقلرنی تن آلیش و اولرنی برطرف اېتیشگه حرکت قیلیش اۉرنیگه، خلق نینگ زۉروانلیککه «برداشلیلیگی» حقیده گپیریشردی.
اولر آدملرنینگ تیریکچیلیک مجبوريتی طفیلی ینه ایشگه و کۉچهگه قَیتیشینی گۉیاکه ترور و دهشتگه قرشی «برداشلیلیک» و «قرشیلیک» صفتیده تلقین قیلیشردی. اما اصل حقیقت شوکی، زۉروانلیک و اوروش بیز نینگ حیاتیمیزنی ویران قیلگن. بوگونگی افغانستان نینگ طالبلر ظلمی آستیده بۉلیشی جمعیت نینگ زۉروانلیک و اېکسترېمیزمگه قرشی چیدملیلیگینی کۉرسهتمهیدی. عکسینچه، زۉروانلیک و اېکسترېمیزم نینگ عادتيلشیب کېتگنینی آچیق-آیدین کۉرسهتهدی. حقیقت شو: زۉروانلیک و اوروش افغانستان جمعیتی نینگ اساسي حکایهسی و کوندهلیک منظرهسیدیر، قیسقه تینچلیک دورلری اېسه بو تاریخ نینگ چېتیدهگی بیر نېچته هاووچ بۉلهکلردیر. جمعیتیمیزنینگ زۉروانلیک و اېکسترېمیزمگه قرشی «برداشلیلیگی» بو علیحده، کېنگ محاکمه طلب قیلهدیگن موضوع. بیر کون کېلیب، بو ساحهده بیلیملی بیر ضیالی شو موضوعنی چوقور تحلیل قیلیب، بو ساخته و یسمه روایتنی آچیب بېریشی کېرهک.
ایکّینچی دلیل هم جدّي معماگه اېگه: «کابل نینگ اېنگ یخشی مهمانخانهسی» کتابیدهگی اینترکانتینینتال مهمانخانهسی خادملری افغانستان خلقی نینگ نمایندهسی بۉله آلمهیدی. بو نینگ سببی فقط شوکی اېمسکی، اولر جمعیت نینگ نسبتاً بدولت و آمدی یوریگن قتلمیگه منسوب بۉلیب، حیاتلری اکثریت خلق نینگ فلاکتلر بیلن تۉله کوندهلیک حیاتیگه جوده کم اۉخشردی و اۉخشهیدی. و فقط شو نینگ اوچون هم اېمسکی، عادي فقراده بو مهمانخانهگه کیریش اذنی یاکه اقتصادي امکانیتی یۉق؛ بلکه ینه شو نینگ اوچونکی، کتابده هېچ بیر خادم حقیده تاریخ شکللنهدیگن عمومي اجتماعي و جماعهوي کانتېکست (مثلاً، اېتنیک، حزبی، تیل یاکه سمتی منسوبلیک) اوچون جای اجرهتیلمهگن.
حتا اولرنینگ عایلهلری حقیده هم جوده کم ذکر قیلینهدی. حالبوکه، همهمیز بیلهمیز: افغانستانده جماعهوي هویت، اېتنیکلیک، تیل، سمت، سیاسي منسوبلیک آدملر نینگ حیاتی، قرارلری و شرایطلریده نهایتده مهم رۉل اۉینهیدی. انیقکی، لیز دوست خانیم هم بو حقیقتدن جوده یخشی خبردار. بلکه بو جهتنی کتابدن چېتلب اۉتیشی نینگ سببی شوکی، یازووچی حکایه قهرمانلرینینگ اېتنیک، سیاسي یاکه حدودي منسوبلیگینی آچیب قۉییش بیلن اولردن «قهرمانلیک پردهسی» یېچیلیب کېتیشیدن چۉچیگن دیر و افغانستان تاریخی نینگ کۉپلر حکایه قیلگیسی کېلمهیدیگن صحیفهلری آچیلیب کېتیشینی ایستهمهگن بۉلیشی ممکن. بو جوده مهم نقطه و پستراقده اونی ینهده باتفصیلراق توشونتیریشگه حرکت قیلهمن.
مېنینگچه، افغانستان تاریخنویسلری دوچ کېلهدیگن اېنگ مهم خطالردن بیری ظلم و استبدادگه تۉله بو یورت تاریخینی اولوغلش (glorifying) و آقلش (whitewashing)دیر. بعضاً بو ایش «پت-خزانه»دهگی کبی اۉته خام و نۉناق طرزده عملگه آشهدی، بعضاً اېسه یعنی تاریخ نینگ اَیریم بۉلهکلرینی تېریب آلیب، باشقهلرینی چېتلب اۉتیش آرقهلی بجریلهدی. بو حالت نینگ سببلری بعضاً سیاسي بۉلیب، ینگی بیر روایت یرهتیش و اوستونلیک اۉرنهتیش ایستهگیدن کېلیب چیقهدی، بعضاً اېسه زمانهوي قانلی تاریخنی یومشهتیب کۉرسهتیش حرکتیدن. نظریمده، «کابل نینگ اېنگ یخشی مهمانخانهسی» کتابی نینگ دستلبکی فصللری هم شو خطاگه یۉلیقهدی. بو فصللر شوندهی شکللنگنکی، اۉقووچی اۉشه دورلر نینگ آخریگه یېتگنده اۉزینی «اۉغایته» (نوستالژی) بیر حسیات ایچیده تاپهدی. کتاب «کابل نینگ اېنگ یخشی مهمانخانهسی» ناتۉغری یاکه خیالي منظره چیزمهیدی، اما اۉشه کونلر نینگ حیاتیدن فقط اَیریم بۉلهکلرنی تنلب، باشقهلرنی چیقریب تشلش آرقهلی قابول نینگ «اۉغآیته»گه اۉخشش بیر سیماینی یرهتهدی.
اېنگ یخشی حالتده، بونی یازووچی نینگ افغانستان-دۉست صفتیده اۉز محبوب وطنی اوچون آبرو تاپیب بېریشگه قرهتیلگن اورینیش دېب تلقین قیلیش ممکن. البته، «اۉغایتی-صفت» روایت نینگ ایکّینچی تامانی شوندهکی، او غرب دنیاسیده خریدار تاپهدی. کۉپلب آدملر بار اولر بو روایتنی ایشانیشنی خواهلهیدی؛ افغانستاننی هېچ قچان بۉلمهگن و حاضر هم موجود بۉلمهگن بیر شکلده تصور قیلیشنی ایستهیدیلر، بلکه شو یۉل بیلن بوگونگی آچیق جراحتلریگه مرهم تاپسینلر و یامان خبرلریدن یوز اۉگیریشسین.
عجبلنرلی تامانی شوکی، بو آشیریب یوباریلگن، خرّم-شاد کابل تصویری اولر اوچون افغانستان انسانی نینگ دردو رنجیدن هم «انسانيراق» تویولهدی. و بو اۉیلب کۉریشگه ارزیگولیک بیر نقطهدیر.
کتاب «کابل نینگ اېنگ زۉر مهمانخانهسی» غربي اۉقووچیلر اوچون کۉپلب هزللرنی هم اۉز ایچیگه آلهدی. مثلاً، لیز دوست سابق رهبرنینگ رسملرینی ییغیش و ینگی رهبرنینگ صورتلرینی قبولخانه چوکیسی آرتیگه آسیشنی هزل آموز و جاذبهلی طرزده حکایه قیلهدی.
اما افغانستانلیک اۉقووچی اوچون اینترکانتینېنتال مهمانخانهسی اۉز-اۉزیدن اچّیق هزل بۉلیب تویولهدی: بو مهمانخانه چېت اېل کریدیتلری حسابیگه قوریلگن؛ دنیانینگ اېنگ کمبغل مملکتلریدن بیریده مد و فشن فستیواللری، خارجي مۉدللرنینگ اشتراکیده اۉتکزیلهدی؛ غربي گروهلر و انگلیس تیلیده کویلاوچی صنعتکارلر او یېرده کنسرت بېرهدی؛ غرب و کابلی شرابلر ایچیلهدی؛ عنعنوي جمعیتلرده ارهلش عیال-اېرکک سوو حوزهلریده سوزیش ممکن؛ و مرمر تاشلی پول پردازلری اۉزینی کۉرسهتهدی (بو اېلېمېنتلر نینگ تۉغری یاکه ناتۉغریلیگینی محاکمه قیلمهیمیز).
بحث شوندهکی، اولرنی افغانستان خلقینی و خلق تاریخینی افادهلاوچی دېب اتش ممکنمی یاکه یۉقمی؟ بو اېلېمېنتلر نینگ هېچ بیری افغانستان اهالیسی حیاتیگه اۉخشهمهیدی و شونینگ اوچون (همده بوندهی حشمتلی مهمانخانهلر توریزم و اقتصادیات اوچون مهملیگینی توشونگن حالده) بو بنا افغانستان خلقی و خلق تاریخی نینگ تمثالی اېمس. عکسینچه، بو بنا اېلیته و اولرنینگ خارجي همراهلری رمزی حسابلنهدی. شو نقطهی نظردن، مېنگه کۉره، بو کتابگه «کابل نینگ اېنگ زۉر مهمانخانهسی: افغانستان نینگ اېلیته تاریخی» نامی یخشیراق ماس کېلهدی.
یکونی نکته
برچه بو نقطهلرگه قرهمهی، «کابل نینگ اېنگ زۉر مهمانخانهسی» کتابی نهایتده قیزیقرلی و اۉقیشگه ارزیگولیک اثر بۉلیب، اۉقووچینی بیرینچی صحیفهلردن اۉزیگه جلب قیلهدی. لیز دوست، دېیرلی قیرق ییل دوامیده افغانستانده و افغانستان حقیده خبر بېرگن، بو مملکتنی یخشی بیلهدی و اونینگ اچّیق و شیرین حکایهلریدن خبردار. شو نینگ اوچون لیز داستی قدرلشیمیز کېرهک، او حلی هم بیزنینگ حکایهمیزنی (گرچه کېرهکلیچه اېمس) سۉزلهیدی و افغانستان نینگ انساني یوزینی آدملر خاطرهسیده سهقلشگه حرکت قیلهدی.
شبههسیز، لیز دست افغانستان خلقی اوچون مهربان و جوده قابلیبلی یازووچی دیر. اما مېنینگ فکریمچه، او افغانستان خلقی نینگ تاریخینی حکایه قیلیش اوچون ناتۉغری بنانی تنلهگن. غربي اۉقووچی اوچون «اوغایتا» حکایهسی کۉپراق همدردلیک اویغاتیشی ممکن، لېکن بو آغیر یرهنی بېزهشگه اۉخشهیدی؛ یره دوالنمهگونچه، اېرته یاکه کېچ، ینه اۉزینی نمایان قیلهدی.
