سرور قیشلاقی
برازیلنینگ بلم شهریده اۉتکزیلگن ۳۰- اقلیم اۉزگریشی کنفراسسی ایکّی هفتهلیک اوزلوکسیز محاکمهلردن سۉنگ یکونلندی. بیراق کۉرینهدیکی، اۉن ییل اوّل پاریس کېلیشووی امضالنگن پیتدهگیگه نسبتاً گلابل درجهده اقلیم بحرانی جلولش سیاسي اوستوارلیک صفتیده انچه پسهیگن. دنیا نینگ اوچته ییریک ایشلب چیقرووچیسیدن بیری امریکا عموماً کاپ۳۰ ده اشتراک اېتمهدی، قالگن ایکّیتهسی چین و هندستان هم رهبریت درجهسیده اونده قتنهشمهدی. شونینگدېک، فاسیل یاقیلغیلرنی کمهیتیریش بۉییچه ینگی بیران بیر مجبوريت هم قبول قیلینمهدی و یکوني کېلیشوو متنیده فقط فاسیل یاقیلغیلرنی قیسقرتیریش بۉییچه اختیاري گروهي ایشلرنی دوام اېتتیریش اېسلهتیب اۉتیلگن. شونگه قرهمهی، کنفراس مېزبانی صفتیده برازیل حکومتی اۉرمانلرنی محافظه قیلیشگه قرهتیلگن سرمایه لرنی قۉللب-قوّتلش اوچون مخصوص جمغرمه تشکیل اېتیشگه موفق بۉلدی.
بو تدبیرنینگ برازیلگه قَیتیشی -۳۳ ییل اوّل «ریو یېر ییغیلیشی»گه مېزبانلیک قیلگن و اقلیم بۉییچه اساسي بیتیم توغیلگن جایگه رمزي بیر دورنی یکونلهدی. کاپ («اشتراکچی دولتلر کنفراسسی») اتَمهسی ۱۹۹۲-ییلده بیرلشگن ملتلر تشکیلاتینینگ اقلیم اۉزگریشی بۉییچه اساسي شرطنامهسینی امضالهگن دولتلرگه نسبتاً قۉللنهدی. اوشبو شرطنامه دولتلرنی اقلیم اۉزگریشینی جلولش اوچون همکارلیککه مجبور اېتهدی و «عمومي، بیراق فرقلنگن مسوولیتلر» دېگن اساسي تمایلنی بېلگیلب بېرگن. بو تمایلگه کۉره، سۉنگّی اۉن ییللیکلر دوامیده اېنگ کۉپ ایسّیقخانه گازلری چیقریلیشیگه سبب بۉلگن رواجلنگن دولتلر اوشبو بحراننی حل اېتیشده کۉپراق مسوولیتگه اېگه.
عادتده اقلیم اۉزگریشی بۉییچه کنفراس مذاکرهلریده دولتلر اۉز قرهشلرینی عمومي منفعتلرگه اېگه بلاکلر شکلیده بیان قیلهدیلر. دېنگیز سطحی نینگ کۉتریلیشی سببلی موجودلیگیگه تهدید سالینهیاتگن کیچیک آرال دولتلری ائتلافی، فاسیل یاقیلغیگه تیهنهدیگن دولتلر اتفاقی، رواجلنهیاتگن دولتلر نامیدن « ۷۷ گروهی»، اروپا اتفاقی، چین و امریکا بو ییلگی ییغیلیشده اېنگ کتّه غایب بۉلگن تامان مذاکرهلردهگی تأثیرلی آوازلر سیرهسیگه کیرهدی. هر دایمگیدېک، کاپ۳۰ نینگ ایکّی هفتهلیک مجلسی مرکّب جریاننی باسیب اۉتدی. ملي منفعتلر اۉرتهسیدهگی ضدلیکلر، «قیزیل چیزیقلر» بېلگیلنیشی و یوقاریدهگی اتفاقلر تامانیدن امتیاز قۉلگه کیریتیشگه بۉلگن سعی-حرکتلر مذاکرهنی قیین و چرچهتیب یوباردی، حتا که اونی قۉشیمچه وقتگه هم چۉزدی.
بلم شهریده تۉپلنگن۵۰ مینگ کیشیدن عبارت دولت وکیللری، کمپنیلر، عالِملر و مدنی جماعه چیلیک فعاللری نینگ اساسي مسألهسی وعدهلر بیلن اولر نینگ عملدهگی اجراسی اۉرتهسیدهگی تفاوتنی قندهی برطرف اېتیش اېدی. رواجلنگن دولتلر هنوزگچه اقلیم اۉزگریشیگه قرشی کورهش و ماسلشوو چارهلرینی مالیهلشتیریش اوچون هر ییلی۱۰۰ میلیارد دالردن اجرهتیش حقیدهگی اۉز مجبوريتلرینی تۉلیق بجرالمهگن. بو مجبوريت ۲۰۰۹-ییلده دنمارک نینگ کپنهاک شهریده اۉتکزیلگن کاپ15 ییغیلیشیده قبول قیلینگن بۉلیب، اونگه کۉره ۲۰۲۰-ییلدن باشلب رواجلنگن دولتلر هر ییلی 100 میلیارد دالر یاردمنی رواجلنهیاتگن مملکتلرگه اجرهتیشی کېرهک اېدی. بو مبلغلر او دولتلر چنینگ فاسیل یاقیلغیلرنی کمهیتیریش و اقلیم اۉزگریشیگه ماسلشیش بۉییچه ضرور چارهلرنی کۉریشیگه کۉمک بېریشی لازم اېدی.
رواجلنگن دولتلر، شونینگدېک، کاپ29ده ذمّهسیگه آلگن ۳۰۰میلیارد دالرلیک اقلیم بودجهسینی قندهی تأمینلش مسألهسیده هم اۉز وعدهلریگه تۉلیق رعایه قیله آلمهدیلر. اۉتگن ییلی باکو شهریده بۉلیب اۉتگن کاپ29 ییغیلیشیده کنفراس اعضالری کېلیشیب آلگن اېدیکی، بیرگهلیکده ایشلش آرقهلی رواجلنهیاتگن مملکتلر نینگ اقلیم بۉییچه چارهلرینی مالیهلشتیریش مقدارینی دولت و خصوصي سکتور نینگ برچه منبعلریدن ییلیگه کمیده۱.۳ تریلیون دالرگه یېتکزیشلری کېرهک. بو مقصدگه ۲۰۳۵-ییلگچه اېریشیش رېجهلشتیریلگن اېدی.
بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی عمومی ییغیلیشی نینگ باشلیغی انالنا بئربوک کاپ۳۰ ییغیلیشده شوندهی دېدی: پول یېترلی، معما اېسه اونی قندهی تقسیملش و صرفلشدهدیر. دبی ده بۉلیب اۉتگن کاپ ۲۸ ده کېلیشیلگن اما انیق وقت جدولی بېلگیلنمهگن فاسیل یاقیلغیدن واز کېچیش جریانیگه اۉتیش مجبوريتی و بو مسألهنینگ کاپ29ده ینه بیر بار تأکیدلنیشی، کاپ 30 اشتراکچیلری نینگ وقت و انرژیسینی بند قیلگن ینه بیر بجریلمهگن وعده بۉلدی. اما کاپ ۳۰ ده ۸۰ دن آرتیق دولت نینگ یکوني کېلیشوو متنیده نفت، گاز و کۉمیر حقیده انیقراق، آچیقراق عبارهلر کېلتیریلیشی حقیدهگی طلبی بجریلمهدی. نفت ایشلب چیقرووچی دولتلرگه اقتصادي اۉسیش اوچون فاسیل یاقیلغیلردن فایدهلنیشنی دوام اېتتیریشگه رخصت بېریلدی. شونگه قرهمهی، کېلیشوو متنیده برچه دولتلردن فاسیل یاقیلغیلرنی قیسقرتیریش بۉییچه اۉز قدملرینی اختیاري روشده تېزلشتیریش سۉرهلگن.
برازیل حکومتی، کنفراس رئیسی صفتیده، باکره اۉرمانلرنی محافظه قیلیشگه قرهتیلگن سرمایهلرنی قۉللب-قوّتلش اوچون مخصوص جمغرمه تشکیل اېتگنی بیلن اۉزینی یوپهتدی. اوشبو جمغرمه نینگ مقصدی تروپیک اۉرمانلرنی اسره ش اوچون دولتلرگه مبلغ اجرهتیشدیر. چونکه بو اۉرمانلر کاربونات انگیدریدنی یوتیش و سقلشده حیاتي اهمیتگه اېگه. اولر ویران قیلینیشی یاکه درختلرنینگ کېسیلیشی آرقهلی ایسّیقخانه گازلری چیقریلیشی نینگ ینگی منبعیگه ایلنیشیگه یۉل قۉییلمسلیگی کېرهک.
۱.۵ سېلسي آشیب کېتیشی
۲۰۱۵ییلگی پاریس کېلیشوویگه کۉره، عصر آخریگچه گلابل ایسیشنی۱.۵ درجه سېلسيدن پست درجهده اوشلب توریش مقصد قیلیب قۉییلگن اېدی. اما بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی نینگ اطراف-محیط دستوری تامانیدن اعلان قیلینگن امیدسیزلیک اویغاتووچی حسابات شونی کۉرسهتهدیکی، یېر حرارتینی۱.۵درجه دایرهسیده سقلب قالیش امکانی دېیرلی قۉلدن کېتگن. حساباتگه کۉره، ۲۰۲۵-ییلده فاسیل یاقیلغیلر عاقبتیدهگی کاربونات انگیدرید چیقیندیلری اۉتگن ییلگه نسبتاً ۱.۱ فایزگهکۉپراق بۉلهدی.
بو نینگ سببی قَیته تیکلنووچی انرژی تکنالوژيلری نینگ کېنگهییشی حلی انرژیگه تاباره آرتیب بارهیاتگن طلبنی قاپلهی آلهدیگن درجهده اېمسلیگی و فاسیل یاقیلغیلر نینگ اۉرنینی تۉلیق باسه آلمهسلیگیدیر. باشقهچه ایتگنده، حاضرگی کربان چیقیندیلرینی کمهیتیریش سیاستلری ضرور درجهدن انچه پست ایشلهماقده و یېر سیارهسینی ۲ درجه دن یوقاری ایسیشگه تامان یېتکلهماقده.
گزارشنینگ اساسي خلاصهسی شوندن عبارتکی، حکومتلر استراتیژيسینی «آلدینی آلیش»دن «ماسلشوو»گه مجبورن اۉزگرتیریشی کېرهک. اقلیم خوفینی باشقریشگه اعتبار قرهتیش بنا و یۉللرنی سوو تاشقینلری، ایسّیق تۉلقینلر و قورغاقچیلیککه چیدملی قیلیش، قیشلاق خۉجهلیگی اسلوبلرینی اۉزگرتیریش دېمکدیر. بو اېسه قورغاقچیلیککه چیدملی اېکینلرنی تنلش، عقللی سوغاریش تیزیملری جاري اېتیش و آزیق-طعام منبعلرینی سقلشنی اۉز ایچیگه آلهدی. باشقهچه قیلیب ایتگنده، ۱.۵ درجه ده مقصدیگه اېریشیشده کېتکزیلگن بو مغلوبیت آلدینده انچه آغیر دور باشلنیشینی انگلهتهدی. بو دورده ماسلشوو خرجتلری آلدینی آلیش خرجتلریدن بیر نېچه برابر یوقاری بۉلهدی. الکتر ترماقلریگه باسیم (ساووقلهتیشگه بۉلگن طلب آرتیشی سبب) ینهده کوچهیهدی. ویرانکار سوو تاشقینلری، اوزاق دوام اېتهدیگن قورغاقچیلیکلر، کوچلی بۉرانلر و کېنگ مقیاسلی اۉرمان یانغینلریدن یېتهدیگن ضررنی قاپلش خرجتلری میلیاردلردن تریلیون دالرگچه اۉسدی و بو حالت دولت بودجهلریگه کتّه باسیم توشیرهدی. شونینگدېک، گلابل تېنگسیزلیک کوچهیهدی و کمبغل دولتلرده سیاسي برقرارلیک اقلیمي مهاجرت و سوو منبعلری اوستیدهگی ماجرالر طفیلی خوف آستیگه توشهدی. شو سببدن اقلیم اۉزگریشی بۉییچه اېکسپېرتلر نینگ فکریچه، حرارت کۉتریلیشینی 1،5 درجهگه اېنگ یقین درجهده چېکلش مقصدی انیق اېریشیش امکانی بۉلمهسه هم — بری بیر نهایتده مهمدیر.
شو یۉنهلیشده، بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی رسميلری، بعضی عالِملر و تحلیلچیلر امید قیلهدیکی، آخر-عاقبت گلابل حرارتنی 2015-ییلده پاریس کېلیشوویده بېلگیلنگن «قیزیل چیزیق» آستیگه قَیتریش ممکن بۉلهدی؛ یعنی صناعت دوریدن آلدینگی دورگه نسبتاً ایسیشنی ۱.۵ درجه سېلسي بیلن چېکلش. ۱۵ درجه سېلسي قیمتی اۉن ییللیک اۉرتهچه حرارت اساسیده حسابلنهدی و یېر یوزهسی نینگ اۉن ییللیک اۉرتهچه حرارتی بو چېگرهدن آشمهگن پیتده، بو «انیق اۉتیش» حسابلنمهیدی. حاضرگی اۉن ییللیک اۉرتهچه حرارت تخمیناً 1،3 درجه سېلسي بۉلیب، فقط ۲۰۲۴-ییلده حرارت بیر مدت ۱.۵ درجه آشگن. امید شوندن عبارتکی، دولتلر اتموسفیرگه ایسّیقخانه گازلرینی چیقریشنی یعنی کۉمیر، نفت و طبيعي گازنی یاقیشنی تۉختهتگچ، درختلر و اقیانوسلر کبی طبيعي کربان انبارلری هوادهگی کرباننی سۉریب، حرارتنی پهسهیتیرهدی. شونینگدېک، ینگی تکنالوژيلر یاردمیده کاربونات انگیدریدنی هوادن چیقریب آلیش امکانیتی هم کوتیلماقده.
خلص، بلمدهگی کاپ-۳۰ نینگ یکوني کېلیشووی « موچی رائو» نامی بیلن اتلهدی و پورتگال تیلیده «عمومي مقصد یۉلیده اختیاري گروهي ایش» دېگن معنانی انگلهتهدی — کۉپلب اطراف-محیط فعاللری نظریده بیر توردهگی مغلوبیت صفتیده قبول قیلینهدی. بو مغلوبیت نتیجهسیده خلقارا کۉپ تامانلهمه جریانلرگه بۉلگن ایشانچ خواطرلی درجهده ضعیفلشهدی و انرژی ساحهسیده ملتچیلیک سیاستلریگه قَیتیش تېندېنسيهسی کوچهیهدی. شو نقطهی نظردن، بلم دهگی کنفراس نینگ یکوني سېسّیهسیده، فاسیل یاقیلغیلرنی یېتکزیب بېرووچی اساسي دولتلردن بیری بۉلگن سعوديه عربستانی وکیلی روحلنتیرمهیدیگن طرزده شوندهی دېدی: هر بیر دولت اۉز اقتصادي شرایطلریگه قرهب یۉلینی بېلگیلشیگه رخصت بېریلیشی کېرهک.
افغانستان داستانی
کاپ-۳۰ ییغیلیشیده افغانستان وکیلی نینگ یۉقلیگی، بو بارهدهگی وضعیت نینگ باکو ییغیلیشیگه نسبتاً آرقهگه کېتگنینی کۉرسهتهدی. گرچه باکو ییغیلیشیده هم افغانستان وکیلی مهمان صفتیده قتنهشگن بۉلسه-ده، او آواز بېریش حقوقیگه اېگه اېمس اېدی. افغانستان نینگ اوشبو ییغیلیشدهگی جیم آوازی و یشیل جمغرمهدن یاردم آلالمسلیگی، مملکتدهگی اطراف-محیط سعی-حرکتلریگه جدّي ضرر یېتکزماقده و افغانستان نینگ اقلیم اۉزگریشیگه قرشی چیدملیلیگینی ینهده ضعیفلشتیریشی ممکن. اگر بو تېندېنسيه دوام اېتسه، نتیجهده افغانستاندهگی طبيعي تیزیملر بوزیلیشی و مملکتدن کېنگ کۉلملی اقلیمي مهاجرت یوزهگه کېلیش خوفی موجود.
بمت ترقیات دستوری نینگ کاپ۳۰ ییغیلیشی بیلن بیر وقتده اعلان قیلینگن گزارش گه کۉره، اقلیم اۉزگریشی و اونینگ عاقبتلری افغانستانده هر ییلی تخمیناً ۲۰۰مینگ کیشیگه تأثیر قیلهدی. گزارشگه کۉره، افغانستانده ۱۹۵۰-ییلدن بویان هوا حرارتی تخمیناً 1،8 درجه سېلسيگه آشگن، بو اېسه گلابل اۉرتهچه حرارت آشیشیدن یوقاریدیر. اېنگ مهم جهتی شوندهکی، اوزاق ییللیک ماجرا و اقلیم بیلن باغلیق چارهلرگه سرمایه یېتیشمسلیگی سببلی افغانستان بو آغیر وضعیتگه قرشی کورهشیش یاکه اونگه ماسلشیشده عاجزلیک کۉرسهتماقده.
بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی ترقیات دستوری نینگ اقلیم اۉزگریشیگه ماسلشوو دستورلرینی قَیته تیکلنووچی انرژی منبعلریدن فایدهلنگن حالده افغانستان اهالیسی اوچون عملگه آشیریش وعدهسی، نه مقدار، نه صفت جهتیدن اطراف-محیط نینگ بوزیلیشینی کمهیتیریش و کربان چیقیندیلرینی پسهیتیریشگه سېزیلرلی امید بخش اېتمهیدی.
سۉنگگی بیر نېچه ییل ایچیده مملکتدهگی اطراف-محیط نینگ بوزیلیش سرعتینی سېکینلشتیریش یاکه فاسیل یاقیلغیلر استعمالی نینگ اۉسیش سرعتینی تۉختهتیش بۉییچه انیق اۉزگریشلر کوزهتیلمهگن. اینیقسه، اوشبو تشکیلات نینگ افغانستان نینگ یېر آستی ایچیملیک سوولری حمایهسی بۉییچه سستکهشلیگی، افغانستان ملي اطراف-محیط باشقرمسی نینگ ثمرهدارلیگی پستلیگی و طالبان رهبریتی نینگ بو بارهدهگی جدّي اراده یۉقلیگی اطراف-محیط فعاللرینی چوقور رنجیتیب، خواطرگه سالماقده.
بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی تامانیدن کاپ۳۰ ییغیلیشیگه تکلیف اېتیلمهگنلیکلریگه عاید طالبان گروهی نینگ بیاناتی اولر نینگ اطراف-محیطنی محافظه قیلیش بۉییچه موفقیتسیز فعالیتینی یشیره آلمهیدی. شونینگدېک، اولر بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی اقلیم اۉزگریشی کانوانسیونی و پاریس کېلیشووی مقصدلریگه صادق قالیشلرینی تأکیدلشیگه قرهمهی، بو اولر نینگ سیاستلری و دستورلری بیلن هېچ قندهی ماسلیککه اېگه اېمس.
۱۴۰۳ییلده اېکینلرنی سوغاریش اوچون چوقور قودوقلر قزیش بۉییچه آزگینه قتّيقلیک جاري اېتیلیشی و اونی ترتیبگه سالیشگه اورینیش اطراف-محیط فعاللری اوچون بیرآز امید بخش اېتدی. اما بو ییل چوقور قودوق قزگنلر نینگ حجتلری و سۉزلریگه کۉره، اوشبو آزگینه قطعيلیک شیرینلیک آلیشگه تیارلیک آلدیده دېیرلی اهمیتسیز بۉلیب قالگن.
