طالبان ادبیاتینی قَیته ایشلب چیقریشمی یاکه آزادلیک اوچون کورهشمی؟
جمعهخان پویا
2021- ییل 15-اگستده جمهوریت نینگ قولهشی نهفقط بیر توزیلمهنینگ یېمیریلیشی، بلکه افغان خلقی نینگ اجتماعي خاطرهسیده چوقور بیر مغلوبیت اېدی. جمهوریتنینگ قولهشی آرتیدن افغانستان سیاسي و مدنی جمعیتی آغیر بیر اوزیلیش و سراسیمهگه یوز توتدی. تۉرت ییلدن آرتیق وقت اۉتگن بۉلسه-ده، جمعیت هنوز اۉشه حادثه نینگ ضربهسیدن چیقه آلمهدی و اۉزینی قَیته تیکلش اوچون انیق و ایزچیل یۉل تاپه آلمهدی. سیاسي فعاللر و حتی سابق جمهوریت حکومتینینگ یوقاری مرتبهلی مسووللرینینگ کۉپلب سیاسي حرکتلری و موضعگیرلیگی کۉرسهتهدیکی، قولهشنینگ کتّه ضربهسی هنوز اولرنینگ سۉز و خطی-حرکتلریده نمایان بۉلماقده. احتمال سیز هم وقتی-وقتی بیلن جماعت میدانلریده، خصوصاً عامهوي اخبارات واسطهلریده، دانشگاهی نسلگه منسوب آدملر یاکه سیاسي نخبهلر، حتی که سابق وکیل و وزیرلرنینگ، هېچ بیر تۉسقینلیکسیز بوتون جمهوریت حکومتینی قاچقین، اۉغری، خایین وفاسد صفتیده تعریفلهگنیگه دوچ کېلگن دیرسیز.
یاکه هېچ بۉلمهگنده «قاچقینلر، جمهوریت دورینینگ اۉغریلری، خایینلر و قاچیب قوتولگنلر» کبی عبارهلر هر بیر افغانستانلیک فایدهلنووچی اوچون اجتماعي ترماقلر و عامهوي اخبارات واسطهلریده جوده تنیش دیر. هېچ بۉلمهگنده سوادلی نسل و سیاسي نخبهلریمیز اوچون بو ادبیات- اصلیده طالباننینگ عادتي تیلیدن باشقه نرسه اېمسلیگی روشن و عیان. اما شوندهی کیشیلر آز اېمس. اولر بیر تاماندن طالبانگه اشدّي مخالف حسابلنهدیلر، باشقه تاماندن اېسه دېیرلی منتظم روشده طالبان سۉزلاوچیلری تامانیدن اساسي عاموی اخبارات واسطهلری غالب گفتمانیگه ایلنتیریلگن انه شو اندازهوي جملهلرنی قیته-قیته تکرارلهیدیلر.
بوندهی ادبیاتنینگ طالبان مخالفلری تامانیدن تکرارلنیشی نهفقط سیاسي گفتمان و سراسیمهگه سبب بۉلهدی، بلکه عملده طالبان تفکریگه بالواسطه همنفسلیک قیلیش و جمهوریت غایهسیدن اوزاقلشیش دیر. طالبان نینگ ادبیاتینی مخالفلرنینگ اۉزی تیلگه آلیشی اوستوارلیکلرنی انگلهمسلیک و استراتیژیک تفکر نینگ یېتیشمسلیگیدن باشقه نرسه اېمس. اېندی اساسي سوال شوندهکی: نېگه مخالفتنینگ بیر قِسمی عمومي و شاشیلینچ مقصد افغانستاننی طالبان حکمرانلیگیدن آزاد اېتیشگه اعتبار قرهتیش اۉرنیگه، جمهوریتنی بیر غایه صفتیده ضعیفلشتیرهدیگن، طالبان حکومتی نینگ پایدېوارینی اېسه مستحکملاوچی ادبیاتنی قَیته ایشلب چیقریش بیلن مشغول؟!
دوامیده، اوشبو مقاله نینگ مؤلفی امکان قدَر بوندهی قرهش شکللنیشی نینگ اساسي سببلری اوستیده تۉختهلیشگه حرکت قیلهدی.
بیرینچیلرنی انگلش قابلیتی نینگ یۉقلیگی
اوّلا تن آلیش کېرهککی، جمهوریت حکومتینینگ برچه مسووللری اۉغری و فاسد اېمس اېدیلر. جمهوریت کېنگ و مرکّب بیر تیزیم بۉلیب، اونده مینگلب، بلکه میلیونلب یشاوچیلر تورلی درجه و قتلملرده فعالیت یوریتیب، اۉز رۉلینی بجریب کېلگن. شبههسیز، اولر نینگ اکثریتی تیزیمگه، ملي قدریت و منفعتلرگه صادق، یخشی انسانلر اېدی. البته، بو کېنگ جمعیت ایچیده اساسي ایشی اۉزلشتیریش، پول یوویش، پارهخۉرلیک و خایینلیک بیلن شغللنگنلر هم موجود اېدی. اما قَیسی منطق و قَیسی نقطهی نظردن قرهسک هم، آزگینه خایین و بوزوق آدملرنینگ سلبي خصوصیتلرینی بوتون جمهوریت تیزیمیدهگی برچه مسووللرگه یاییش منطقسیزلیک، اخلاقسیزلیک و مطلقا عدالتسیزلیک دیر.
قیزیق تامانی شوندهکی، بوگونگی کېسکین و شفقتسیز تنقیدچیلر اۉزلری کېچه بېواسطه یاکه بالواسطه اۉشه تیزیم نینگ بیر قِسمی بۉلگنلر. اولرنینگ قرهشیده بیر لحظهده بوتون تیزیم باشیدن آخریگچه فسادکار و خایین بۉلیب چیققن. حتی شونی فرض قیلهیلیککی، جمهوریت تیزیمیدهگی عملدارلرنینگ کۉپچیلیگی اۉغری و بوزوق اېدی، بری بیر بو شرایطده، یعنی بیر ابتدایي و متعصب گروه طالب نامی بیلن، روس نینگ کلاشینکوف و امریکالیکلر نینگ امفور قوراللری یاردمیده، افغان خلقی نینگ یرهدار یېلکهسیگه مینیب آلگن پیتده؛ تورلی خلقارا تشکیلاتلرنینگ رسمي حساباتلری و خصوصاً بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی تېکشیرو کارشناسلری نینگ 2025-ییل 24-جولایدهگی گزارشیگه کۉره، انسان حقوقلرینینگ اېنگ ییریک بوزیلیشلریگه قۉل اورگن پیتده مخالفتنینگ اساسي وظیفهسی جمعیتنینگ تورلی قتلملرینی وطن آزادلیگی یۉلیده معنالی بیرلیک و همجهتلیککه سفربر اېتیش بۉلیشی کېرهک اېدی. عکسینچه، اولر طالبان نینگ بلند آوازلی کرنَیلریگه ایلنیشماقده.
جمهوریت حکومت اېمس، بلکه بیر غایه صفتیده
اونوتمسلیک کېرهککی، جمهوریت اجراي توزیلمه بۉلیشیدن کۉره کۉپراق بیر فکر و غایه اېدی. بو غایه و فکرنینگ اساسي پایدېواری اېسه 1382-ییلگی اساسی قانونگه تینگن حالده، اونده خلق حاکمیتی، فکري-مدني پلیورالیزم، انسان حقوقلری، آزچیلیکلر حقوقلری، عیاللر حقوقلری همده سۉز اېرکینلیگی، مطبوعات اېرکینلیگی، حزبلر اېرکینلیگی، ییغیلیش و ناراضیلیک اېرکینلیگی و تفکر اېرکینلیگی کبی اساسي حقوق و اېرکینلیکلر مجسم اېدی. شو سببدن، بیر نېچه بوزوق جهادچی-سیاسي رهبرلرنینگ هم ترکیبیده بۉلیشی ممکن بۉلگن اجراي توزیلمه درجهسیگچه بوندهی یوکسک غایهنی قیسقرتیریش اۉته تارفیکرلیک دیر و قرهش جهتیدن طالبان نینگ نقطهی نظریگه یقینلشیش دیر. شونینگ اوچون مؤلف نینگ فکریچه، سوادلی نسلنینگ کۉپلب وکیللری و حتی تنیقلی سیاستچیلر، افغانستان سابق حکومتی نینگ قولهشی آرتیدن، بیلیب – بیلمسدن تورلی عامهوي اخبارات واسطهلریده طالبان نینگ کېنگ ترقهلگن ادبیاتینی تکرارلب، عملده اولرنینگ بلندگۉییگه ایلنیب قالگنلر.
حالبوکه، طالبان حاکمیتی افغانستانده حاکمیتنی قۉلگه آلگن کوندن باشلب، شو کونگه قدَر هېچ قندهی ظلم، ستم و جنایتدن تيیلمهگن، بلکه آشکارا روشده افغان خلقینینگ شعور و ارادهسینی مسخره قیلیب، باسقیچمه-باسقیچ وطنداشلیک نینگ اساسي و بنیادي حقوق-اېرکینلیکلرینی بوزیب کېلماقده. شوندهی بیر شرایطده «سابق اۉغریلر، قاچقینلر یاکه قوتولیب قاچگنلر» کبی عبارهلردن فایدهلنیش، اصلیده، طالبان بیلن جیمجیت همنفسلیک و همکارلیک نینگ بیر کۉرینیشی دیر.
مخالفت استراتیژيسینی قَیته کۉریب چیقیش ضرورتی
اگر استراتیژیک تفکر موجود بۉلسه، نهفقط جهادچی-سیاسي رهبرلرگه افغانستانده سېزیلرلی اۉزگریش قوّتیگه اېگه بۉلگنلرگه کېسکین و ویرانکار هجوملر قیلینمسلیگی، بلکه تاکتیک جهتدن، حتا نسبتاً آبروسیز تاریخگه اېگه بۉلگن گلبلدین حکمتیارگه عاید ناانیق و ملاحظهلی تنقیدلردن سیاسي فایدهلنیش هم لازملیگی کۉرینهدی. البته، مخالفت وقتی-وقتی بیلن طالباندن هم اۉرگنیشی مقبول بۉلردی. شبههسیز، عینِ شو طالبان حاضر رسمي و نارسمي عامهوي اخبارات واسطهلری (اجتماعي ترماقلر) همده حتی (سیمسیز بۉلمهگن) تېلفونلردن فایدهلنیشنی جوده کېنگ و اۉته چېکلاوچی طرزده عملگه آشیرهیاتگن بۉلسه-ده، عینِ پیتده اولردن اېنگ کۉپ فایدهلنووچی هم اولر اۉزلری دیر. مثلاً، طالبان سۉزلاوچیلرینینگ جمهوریت تیزیمینی آبروسیزلنتیریش اوچون فیسبوک اکس پلاتفورملریدن قندهی فایدهلنیشلری حقیده هر تامانلهمه تدقیقات آلیب باریلسه، معلوم بۉلهدیکی، قولهش نینگ آخرگی کونلریده جمهوریتنی آبروسیزلنتیریش بارهسیده طالبان نینگ اکس پلاتفورمیدن فایدهلنگن حجمی، اۉیلهگندن هم آرتیق و اۉن ییللیکلر دوامیده جمهوریت حکومتی نینگ برچه عامهوي اخبارات بۉلیمی وکیللرینینگ بیرگه ایشلهتیلگن مقداریدن انچه کۉپ بۉلگن.
خلاصه
طالبان ادبیاتینی تکرارلش و جمهوریتنی بیر خیلده بوزیش کیم تامانیدن بۉلمسین عملده طالبانگه خدمت قیلیش دیر. بوندهی قرهش نهفقط آزادلیک یۉلینی مشکللشتیرهدی، بلکه ایشانچ انقراضی و مخالفت صفلریده ینهده کتّه بۉلینیشگه زمین یرهتهدی. مخالفت اوستوارلیکلرنی انگلشی و حاضرچه جمهوریت دورینینگ اۉغری و خایینلری بیلن حساب-کتاب قیلیش وقتی اېمسلیگینی توشونیشی کېرهک؛ شونینگدېک، طالباننینگ توزاقیگه توشمسلیک لازم. بیرینچی اوستوارلیک افغانستاننی ینه بیر بار آزاد قیلیش دیر. خایینلر و بېشینچی اوستون وکیللریدن حساب سۉرهش ایکّینچی قدمدهدیر.
شونینگ اوچون، برچه طالبانگه قرشی آقیملر قیسقه مدتلی گروه منفعتلریدن واز کېچیب، امکان قدَر تېزراق طالبانسیز افغانستان اوچون عملي و قبول قیلینرلی پلاتفورم اوستیده کېلیشووگه اېریشیشلری کوتیلهدی. عکس حالده، مخالفت نینگ دوام اېتهیاتگن کېسکینلیگی و پرچهلنیشی هر کونی طالباننی کوچهیتیریب بارهدی و ظلم، ستم و رادیکالیزمنی یېنگیش اوچون قالگن آخرگی امیدلرنی یۉق قیلهدی.
