سۉنگّی ییللرده افغانستان انسان حقوقلرینینگ کېنگ کۉلملی بوزیلیشیگه گواه بۉلیب کېلماقده. سۉز اېرکینلیگیگه قۉییلگن کېسکین چېکلاولر، مدنی و اجتماعي فعاللرنینگ باستیریلیشی، اعتقادلرنی نظارت قیلیش، اېتنیک و جنسي کمسیتیشلر، عیاللرنینگ جماعت، تعلیم و ایش میدانلریدن تیزیملی روشده چېتلشتیریلیشی بولرنینگ برچهسی آغیر منظرهنی یوزهگه کېلتیرماقده. گزارشلرگه کۉره، اۉزباشیمچهلیک بیلن حبسگه آلیشلر، مدنی جماعهچیلیککه نسبتاً خوفسیزلیک باسیملری، یېتکرمهلر فعالیتیگه قطعي چېکلاولر و عیاللرنینگ اېنگ اساسي انساني حقوقلردن محروم قیلینیشی مملکتنینگ انسان حقوقلری بۉییچه کېلهجگی حقیده تشویشلی تصور اویغاتهدی. بوندهی شرایطده مستقل آوازلر و انسان حقوقلرینی حمایه قیلووچی تشکیلاتلرنینگ حقیقتنی حجتلشتیریش همده جبردیدهلر آوازینی یېتکزیشدهگی رۉلی نهایتده مهمدیر.
شو اۉرینده «رواداری» ترماغی انسان حقوقلرینی ایلگری سوریش، عدالت طلب قیلیش، جبردیدهلرنی قۉللب-قوّتلش و زۉروانلیکنی کمهیتیریش مقصدیده فعالیت یوریتهیاتگن یېتکچی تشکیلاتلردن بیریدیر. اوشبو ترماق حقوقبوزرلیکلرنی حجتلشتیریش، انسان حقوقلری وضعیتینی تحلیل قیلیش و اجتماعي عدالتنی قۉللب-قوّتلش آرقهلی افغانستان خلقینینگ بۉغیلگن آوازینی ینه بیر بار عکس اېتتیریشگه همده حاضرگی وضعیتنینگ انیق و ایشانچلی تصویرینی تقدیم اېتیشگه اینتیلهدی.
افغانستان مستقل انسان حقوقلری کمیسیونینینگ سابق باشلیغی و حاضرده «رواداری» ترماغینینگ رئیسی بۉلگن شهرزاد اکبر انسان حقوقلری ساحهسیدهگی مهم و تأثیرچن شخصلردن بیریدیر. او ییللر دوامیده مملکت ایچیده هم، تشقریسیده هم عدالت اوچون کورهش، عیاللر حقوقلرینی حمایه قیلیش، انسان حقوقلری بوزیلیشلرینی قید اېتیش و اولر حقیده گزارش بېریشنینگ اېنگ آلدینگی صفلریده فعالیت یوریتیب کېلماقده. بیزنینگ او بیلن قیلگن مخصوص صحبتیمیز بوگونگی وضعیت، کېلهجک استقباللری و حاضرگی شرایطده انسان حقوقلری تشکیلاتلرینینگ مسوولیتی بارهسیدهگی جدّي سواللرگه جواب بۉلیشگه اورینهدی. خانم شهرزاد اکبر؛ بیرینچیدن سیزنی بحثیمیزگه خوش کېلیبسیز دېمن.
شهرزاد اکبر: اوشبو مصاحبه چقیرگنینگیز اوچون سیزگه هم رحمت
اطلاعات روز: کېنگ کۉلملی سۉز اېرکینلیگی چېکلاولری، اېتنیک و جنسي کمسیتیشلر همده مدنی جماعهچیلیک فعاللرینینگ باستیریلهیاتگنینی انابتگه آلگن حالده، افغانستان مدنی جماعهچیلیکنینگ حاضرگی حالتینی قندهی بهالهیسیز؟
شهرزاد اکبر: سوالینگیز اوچون رحمت. افغانستان مدنی جماعهچیلیگینینگ احوالی جوده نازک. طالباننینگ افغانستان ایچیدهگی تیزیملی و شفقتسیز چېکلاولری سبب مدنی فعالیت میدانی دېیرلی بوتونلهی یۉق قیلینگن. طالبان اصلیده مدنی جماعهچیلیک تشکیلاتلری و بو ساحهده فعالیت یوریتهیاتگن شخصلرنی اۉزلرینینگ اساسي دشمنلریدن بیری دېب بیلهدیلر و اوشبو میداننی همده اونده فعال بۉلگن انسانلرنی باستیریش اوچون قۉلیدن کېلگن برچه ایشنی قیلماقدهلر. افغانستاندن تشقریده هم مدنی جماعهچیلیک فعاللری دنیا بۉیلب ترقهلیب کېتگن. اینیقسه، منطقه مملکتلریده یشهیاتگن افغانستان مدنی جماعهچیلیک فعاللرینینگ کتّه قِسمی جوده آغیر شرایطده حیات کچیرماقده.
اولر نامعلوم کېلهجک، دایمي قۉرقوو و تهدید آستیده، هېچ قندهی یاردم و حمایهسیز قالگنلر. اروپا مملکتلریده مدنی جماعهچیلیک تشکیلاتلری نسبتاً یخشی بۉلیشی ممکن، اما او یېردهگی اکثریت افغانستانلیک فعاللر کوندهلیک حیات معمالری مثلاً، تیل اۉرگنیش، حجتلشتیریش و شونگه اۉخشش مسألهلر بیلن آوارهلر. شو باعث، بوندهی وضعیتده مدنی جماعهچیلیک کوچلرینی کېنگ مقیاسده سفربر قیلیش جوده قیین. افسوسکی، بوگونگی شرایط افغانستان مدنی جماعهچیلیک فعاللری و تشکیلاتلری اوچون دنیادهگی اېنگ آغیر وضعیتلردن بیریدیر. البته، سیز کېینراق «بو قیین شرایطلرگه قرهمهی، افغانستان مدنی جماعهچیلیک قَی درجهده تأثیر کۉرسهته آلهدی؟» دېب سۉرهشینگیز ممکن. اما عمومي حالده ایتهدیگن بۉلسک، وضعیت حقیقتاً هم جوده آغیر.
اطلاعات روز: سۉنگّی ییللر ایچیده عیاللر قَیسی توردهگی سیستماتیک حقوقبوزرلیکلرگه دوچ کېلیشدی و بو جریاننینگ عاقبتلری نیمه؟ بو وضعیت بیلن افغانستان قَیسی یۉلگه کېتماقده؟
شهرزاد اکبر: افغانستانده عیاللر حقوقلری تیزیملی روشده پایمال قیلینماقده. طالباننینگ باشقروو سیاستینینگ بیر قِسمی عیاللر حقوقلرینی کېنگ کۉلمده بوزیش و اولرنی جماعت حیاتیدن بوتونلهی چېتلشتیریشگه اساسلنگن. اصلیده عیاللر ایکّینچی درجهلی انسانگه ایلنتیریلگن. طالبان بو یاندشوونی یازمه سیاستلر، آغزهکی فرمانلر، «امر به معروف و نهي از منکر» کبی قاعدهلر همده مخصوص ادارهلر، خصوصاً طالباننینگ امر به معروف ادارهسی آرقهلی عملگه آشیرماقده. گرچه بو اداره گۉیاکه اېرککلر و عیاللرگه بیردېک قرهیاتگندېک کۉرینسه-ده، عملده اېنگ کتّه باسیم عیناً عیاللرگه قرهتیلگن. طالبان عیاللرنی جلولش اوچون کتّه مقدارده منبع اجرهتگن. شوندهیکی، امر به معروف ادارهسینینگ اساسي وظیفهلریدن بیری عیاللرنی چېکلش و اولرنی تۉلیق نظارت آستیگه آلیشدیر. بوندن تشقری، طالباننینگ استخبارات ادارهلری هم عیاللر حقوقلرینی حمایه قیلگن یاکه جماعتچیلیکدن حمایه قیلگن شخصلرنی نشانگه آلهدی.
عیاللر حقوقلری و مدنی اېرکینلیکلری اوچون آواز کۉترگن هر قندهی کیشی تهدید و قووغینگه دوچ کېلهدی. بېواسطه باسیم بیلن بیرگه، طالبان عایلهدهگی اېرککلر و اکه-اوکهلرنی هم عیاللرنی چېکلش اوچون قۉشیمچه کوچ صفتیده سفربر قیلیشگه اورینماقده. بو ایشنی بیر نېچه یۉل بیلن عملگه آشیرماقدهلر: مسجدلرده، بیلیم یورتلریده، مکتبلرده و مدرسهلرده منتظم ترغیبات آلیب باریب، جمعیتده عیاللرگه نسبتاً باستیریش قرهشلرنی کېنگهیتیریشگه حرکت قیلماقدهلر. بوندن تشقری، طالبان تورلی جزالر آرقهلی اېرککلرنی اۉزلرینینگ قتّيق قۉل مفکورهسیگه خدمت قیلیشگه مجبور قیلماقده. مثلاً، اگر کۉچهده یور گنینگیزده خاتینینگیز طالبان طلب قیلگن کییمده بۉلمهسه، فقط عیال اېمس، بلکه اېرککنینگ اۉزی هم جزالنهدی. اگر عایلهدهگی قیز بیرار جایگه باریب، طالبان خادیمی اونی کۉرسه، درحال عایلهگه مراجعت قیلینهدی. اگر قیز اۉقياتگن بۉلسه یاکه بیر عیال درس بېرهیاتگن بۉلسه، اونینگ عایلهسی اینیقسه اېرکک اعضالر معماگه دوچ کېلهدی. طالبان اېرککلرنی اۉزلرینینگ کېسکین و عیالگه قرشی مفکورهسینی عملگه آشیریش واسطهسیگه ایلنتیرماقچی. عیاللرگه قرشی بوندهی تیزیملی و کېنگ کۉلملی ظلم حاضر دنیانینگ هېچ بیر دولتیده بو درجهده موجود اېمس. بعضی مملکتلرده، جملهدن ایران کبی مملکتده عیاللرگه قرشی سیاستلر بار، اما افغانستاندهگی سرکوبلیکنینگ درجهسی و چوقورلیگی بیلن تېنگلشه آلهدیگن جای یۉق.
اطلاعات روز: سیزنینگ نظرینگیزده، حاضرگی وضعیت بیلن افغانستان قَیسی یۉنهلیشده کېتماقده؟
شهرزاد اکبر: مېن افغانستاننینگ کېلهجگینی حاضرگی وضعیت دوام اېتهدیگن بۉلسه جوده تشویشلی دېب کۉرهمن. بو خواطر بیر نېچه عامل بیلن باغلیق. اوّلا، مملکتدهگی قشّاقلیک درجهسی آشهدی و چېت اېل یاردملریگه قتّيق باغلنگن افغانستان اقتصادی ینه-ده ضعیفلشهدی. شونینگدېک، اهالینینگ روحي و جسماني سلامتلیگی عمومي روشده یامانلشهدی؛ چونکه ساغلیقنی سقلش خدمتلریگه چېکلنگن امکانیت، اقتصادي واسطهلرنینگ یېتیشمسلیگی و اجتماعي باسیملر اهالینینگ تنهسی و روحیگه بېواسطه تأثیر قیلهدی. اینیقسه سۉنگّی ییللرده عیاللرنینگ روحي سلامتلیگی کېسکین یامانلشگن. بوندن تشقری، طالبان اۉزلرینینگ استراتژیک عیال-دشمنلیگینی سیاست و افراطیت مفکورهلرینینگ بیر قِسمیگه ایلنتیریشگه اورینماقده.
اولرنینگ بو مفکورهسی اسلامنی تلقین قیلیش اسلوبیگه، اهالینینگ حاکمیت بیلن مناسبتیگه و مسلمانلرنینگ باشقه دینلر همده تشقی دنیا بیلن علاقهسیگه اساسلنگن. طالبان بو قرهشنی جمعیتده تیزیملی و نهادینه لشتیریش طرزده سینگدیریشگه اینتیلماقده، بو اېسه جوده آغیر عاقبتلرگه آلیب کېلیشی ممکن. بو عاقبتلردن بیری شوکی، افغانستان احتمال اۉن ییللر دوامیده دیموکراسی یۉلیگه کیره آلمهیدی. بوندهی مفکوروي سینگدیریش نتیجهسیده بیز نهفقط اۉز تاریخي قدریتلریمیزنی، عنعنهلریمیزنی و مدنیتیمیزنینگ مهم قِسمینی یۉقاتهمیز، بلکه اسلام نینگ تینچلیک پرور و رحم-شفقتلی قیافهسینی هم بای بېرهمیز. شونینگدېک، دیموکراتیک جریانلر اوچون جوده قیین بۉلهدی چونکه اهالینینگ معین قِسمی عیاللرنی باستیریش، موسیقهنی منع اېتیش، عامهوي اخبارات واسطهلرینی چېکلشنی دیندارلیکنینگ بیر قِسمی دېب ایشانهدیگن جمعیتده یشه یاتگن بۉلهدی.
اطلاعات روز: سیز اۉتیز ییل آلدین افغانستانده حکمران بۉلگن طالبان بیلن بوگونگی طالبان حکمرانلیگینی قندهی بهالهیسیز؟
شهرزاد اکبر: بوگونگی طالبان بیلن اۉتّیز ییل اوّلگی طالبان اۉرتهسیده جوده کتّه فرقلر موجود. گرچه اولرنینگ اساسي تمایل و ایدیولوژیلری اۉخشش بۉلسه-ده، اما واسطه و امکانیتلر نقطهی نظریدن بوگونگی طالبان انچه قدرتلیراقدیر. اولر حاضر انچه آگاه، چونکه تکنالوژيدن فایدهلنهدیلر و زمانهوي عاموی اخبارات واسطهلری همده تکنالوژي قدرتینی جوده یخشی ایشلهتهدیلر. طالبان ییگیرمه ییللیک اوروش دوامیده هم عیناً شو واسطهلردن فایدهلنیب حکومتنی ضعیفلشتیریش، مدنی جماعهچیلیککه ضربه بېریش و قۉرقوو همده واهمه یرهتیشگه حرکت قیلدی و معلوم درجهده بونگه اېریشدی. بوگونگی طالبان عیناً شو خبردارلیک بیلن میدانگه قَیتگن. شو سببلی اولرنینگ مدنی جماعهچیلیک فعالیتی، یېتکرمه، سۉز اېرکینلیگی و سیاسي فعالیتگه نسبتاً سېزگیرلیگی انچه یوقاری. بو یوقاری سېزگیرلیک اېسه اوشبو دورده اوّلگیدن کۉره کېنگراق و کوچلیراق سرکوبلیک قۉللشلریگه سبب بۉلماقده.
اساسي مسأله شوندهکی، افغانستان جمعیتی اۉزگرگن. خلقنینگ ایستکلری و کوتگنلری بوتونلهی اۉزگرگن، بوگونگی آدملر قۉشنی مملکتلردهگیدېک حیات کېچیریشنی، انساني حقوقلرگه اېگه بۉلیشنی ایستهیدیلر. بو ایکّی حالت یانمه-یان کېلگنیده، بوگونگی طالباننینگ ینه-ده شفقتسیز و سرکوبلیک یۉل توتهیاتگنی روشن بۉلهدی. بیز عملده قۉلگه آلیشلر، غایب بۉلیشلر، اینیقسه عیاللر بیلن باغلیق حالتلر کۉپهیگنینی کۉریب توریبمیز. مدني جهتدن تصور هم قیله آلمهسدیک. طالبان عیاللرنی اوییدن یاکه کۉچهدن اوشلب کېتسین، «حجابسیزلیک» بهانهسی بیلن اولرنی بۉلیملرگه آلیب باریب اور-سورغه توتسین. اما بوگونگی طالبان انچه بېباش، انچه شفقتسیز بۉلیب قالگن. اولر اۉزلری دعوا قیلهدیگن مثلاً، قییناققه قرشی اېکنلیکلری حقیدهگی تعلیماتلرنی تۉلیق بوزماقدهلر. سرکوبلیک مسألهسیگه کېلگنده اېسه، اَیریم گزارشلرگه قرهگنده قماقخانهلرده عیاللرگه نسبتاً جنسي زۉروانلیک، حتی که زۉرلشنی عیاللرنی بۉیسوندیریش واسطهسی صفتیده قۉللنهیاتگنی ایتیلهدی. بو حالت اۉتمیشگه نسبتاً انچه خواطرلی، چونکه طالبان حاضر اۉزلریگه قرشی مخالفلر بارلیگینی یخشی بیلهدی و اولرگه قرشی جدّي ناراضیلیک یوزهگه کېلیشینی ایستهمهیدی.
اطلاعات روز: راواداری قندهی قیلیب انسان حقوقلری بوزیلیشلریگه عاید معلوماتلرنی تۉپلهیدی و تېکشیرهدی و بو حجتلشتیریشنینگ کېلهجکده اۉتکزیلهدیگن عدالت جریانیدهگی رۉلی قندهی بۉلهدی؟
شهرزاد اکبر: بو جوده قیین. شو سببلی، بیز انسان حقوقلری بوزیلیشینینگ درجهسینی اۉزیمیزنینگ گزارشلریمیزده عکس اېتتیرگنیمیزده، هر دایم گزارشلریمیزده تأکیدلهیمیزکی، بو درجه حقیقي بوزیلیش درجهسیدن کمراق کۉرسهتیلگن. چونکه خوفلر موجود و برچه حالتلرنی تۉلیق تېکشیریش امکانیتی بیز اوچون موجود اېمس. حاضرگی افغانستان شرایطیده، کیمدیر قماققه آلینیب قییناققه سالینسه، آزاد بۉلگچ، نهفقط اۉزی گپیریشدن قۉرقهدی، بلکه اونینگ عایله اعضالری هم گپیریشدن قۉرقهدی. یعنی، اولر قماقده قییناققه سالینیش تجربهسینی هېچ قندهی تشکیلات بیلن اۉرتهگه قۉیه آلمهیدیلر. اگر قماق تجربهسی کیمدیر بیلن بۉلیشیلسه و طالبان بوندن خبر تاپگن بۉلسه، بو شخص اوچون جدّي قیینچیلیکلر یوزهگه کېلهدی و ینه قییناققه سالینیش بیلن تهدید قیلینیشی ممکن. شو سببلی، طالبان تامانیدن، خصوصاً سابق خوفسیزلیک کوچلریگه نسبتاً قییناقلر، مجبوري یۉق قیلینیشلر و مقصدلی قاتللیکلر حقیدهگی معلوماتلرنی ییغیش جوده قیین.
بیزگه یاردم بېرهدیگن نرسه، افغانستان ایچیدهگی آدملرنینگ اینترنتگه اېریشیش امکانیتیدیر. بعضی حاللرده، آدملر معلوماتلرنی مخفي طرزده همکارلریمیزگه تقدیم قیلهدیلر. بیزنینگ افغانستان ایچیدهگی ترماغیمیز فعالیتینی تۉلیق مخفي طرزده آلیب بارهدی. اما طالبان کوندن-کونگه فعالیتیمیز اوچون میداننی تارهیتیرماقده. سۉنگّی گزارشلریمیز قییناقلر حقیدهگی بۉلیب، افغانستان ایچیدهگی همکارلریمیز آرقهلی آدملرنینگ قماققه آلینیشی و قییناققه سالینیشی حقیده معلومات آلدیک. همکارلریمیز بیز بیلن باغلنگنیده، قییناققه سالینگن شخصلر گپیریشنی خواهلهمهدیلر و قۉرقدیلر دېدیلر. بو بوتونلهی توشونرلی، چونکه اولر قماقدهگی قییناقلر تجربهسی حقیده گپیرماقچی اېمس اېدیلر. شو بیلن بیرگه، بو بیزنینگ وضعیت حقیده تۉلیق تصورگه اېگه اېمسلیگیمیزنی انگلهتمهیدی. بیز انسان حقوقلری بوزیلیشیگه عاید اېسلتمهلرنی تۉپلش اوچون برچه امکانیتلرنی ایشگه سالهمیز. بیز فقط کمیده اوچته منبع تامانیدن تصدیقلنگن بوزیلیشلرنی گزارشیمیزده اعلان قیلهمیز.
حجتلشتیریشده گزارشلریمیز ایشانچلی و تۉلیق بۉلیشی اوچون اوچته تورلی منبعدن فایدهلنیشگه حرکت قیلهمیز. قییناقلر بۉییچه ضرور معلوماتلرنی عایله اعضالری، یقینلر و محلي ژورنالیستلردن ییغیشگه حرکت قیلهمیز و جدّي عیبلاولرنی تېکشیرهمیز. حاضرگچه، راهدرری اۉن ایکّی ته انسان حقوقلری حساباتینی نشر قیلگن. خلقارا جنایي محکه حالتلریده بیزنینگ گزارشلریمیزدن فایدهلنیلهدی. شونینگدېک، تورلی اروپا و امریکا مملکتلریدهگی مهاجرلر بۉییچه ادارهلری افغانلر خوف آستیده اېکنلیگینی و اولرنی ینه افغانستانگه یوبارمسلیک کېرهکلیگینی اثباتلش اوچون بیز نینگ گزارشلریمیزدن فایدهلنهدی.
معلوم بیر طایفهگه منسوب افغانلر، مثلاً سابق حربي کوچلر، ژورنالیستلر، انسان حقوقلری فعاللری و ناراضیلیک بیلدیرگن عیاللر، ینه افغانستانگه یوباریلمسلیگی کېرهک. اساسن غرب دولتلری بو مسألهگه اعتبار بېرهدی، اما افسوسکی، منطقه دولتلری انسان حقوقلری مسألهسیگه کم اعتبار بېرهدی. شو بیلن بیرگه، طالبان بیلن علاقهده بۉلگن غرب دولتلری بیزنینگ گزارشلریمیزنی اۉقیب، تحلیللرینی شونگه اساسلهیدی. کېلهجکده بیز گزارشلریمیزنی عدالتنی تیکلش جریانلریده فایدهلنیش ممکن بۉلیشیگه امید قیلهمیز. مثلاً، اسپانیانینگ مادرید شهریده اۉتکزیلگن افغانستان عیاللری خلق محکمهسیده، رواداری بیر نېچته شاهدلرنی انیقلب، محکمهگه تقدیم قیلگن. عملده، بیز اۉز حجتلشتیریشیمیزدن اوشبو محکمهده فایدهلندیک، شونده افغانستان عیاللری اوچون عدالت تأمینلنهدی.
اطلاعات روز: 2021-ییل 15-اگستده طالبان جمهوریت حکومتینی مغلوب اېتیب، افغانستانده حاکمیتنی قَیته قۉلگه آلدی. شوندن بېری افغانستان عیاللری کۉپلب معمالرگه دوچ کېلدی و هر کونی بو وضعیت یامانلشماقده. شو بیلن بیرگه، جنسي آپارتاید مسألهسی هم کۉتریلماقده. قندهی دلیللر و حجتلر یاردمیده طالباننینگ افغانستان عیاللریگه بۉلگن مناسبتی جنسي آپارتاید دېب حسابلنیشی ممکن؟”
شهرزاد اکبر: جنسي اجرهتیش تیزیمی یاکه جنسي آپارتاید جنایتی، خودّی رُم اساسنامهسی بۉییچه بېلگیلنگنیدېک، انیق خصوصیتلرگه اېگه بۉلیشی کېرهک. تیزیملی بۉلیشی، کېنگ قمراولی بۉلیشی و بیر حکومت سیاستینینگ بیر قِسمی بۉلیشی شرط. باشقهچه ایتگنده، بو تیزیم شونچهکه بیر ولایت حاکمی مکتب اېشیکلرینی یاپگن، لېکن قالگن 33 ولایتده مکتبلر قیزلر اوچون آچیق بۉلیشی یاکه بعضی منطقهلرده مجبوري نکاح عادتی موجود بۉلیشی، لېکن بو حکومتنینگ رسمي سیاستی بۉلمسلیگی حالتلریگه تېگیشلی اېمس. بوندهی حاللرده بیز بونی جنسي آپارتاید دېب اتهی آلمهیمیز، چونکه تبعیض حکومت تامانیدن عملگه آشیریلمهیدی. شو بیلن بیرگه، افغانستان حالتی جنسي آپارتایدنینگ اېنگ انیق مثاللریدن بیریدیر. چونکه عیاللر فقطگینه عیال بۉلگنی اوچون تبعییضگه اوچرهیدی؛ بو اولر تنلهگن فاکتورگه باغلیق اېمس. هېچ کیم تنلهمهیدی، قیز یاکه اۉغیل توغیلیشی کېرهکلیگینی. اوشبو اختیارسیز فاکتورگه کۉره، عیاللر تبعیضگه اوچرهیدی و اولرنینگ جنسی نقصان یاکه جنایت صفتیده قرهلهدی. باشقهچه ایتگنده، فقطگینه قیز بۉلگنی اوچون اولر مکتبگه باره آلمهیدی، اقتصادي حالتی، ساغلیغی، دیني اعتقادی یاکه باشقه شرطلر اعتبارگه آلینمهیدی. طالبان اوچون نژاد یاکه تیل اهمیتگه اېگه اېمس؛ یېترلی، شخص عیال بۉلسه.
آلتینچی صنفدن باشلب، عیاللر مکتبگه باریش حقوقیگه اېگه اېمس. عیال بۉلیش، کابینه اعضاسی بۉلیش، محرمسیز طبي خدمتگه اېریشیش، بیرلشگن ملتلر تشکیلاتیده ایشلش و باشقه کۉپلب حقوقلردن محروم بۉلیشنی انگلهتهدی. جوده انیقکی، جنس اساسي بېلگیلاوچی عامل حسابلنهدی. افغانستانده عیال بۉلگنینگیزده، برچه حقوقلرینگیزدن محروم بۉلهسیز؛ طبي خدمتلردن تارتیب، تعلیم و باشقه حقوقلرگچه. ظلم قانونلریگه بۉیسونمسلیک هم جدّي عاقبتلرگه آلیب کېلهدی. تققاسلش اوچون، جَنوبي افریقاده، اگر اېرکک قاره تنلی بۉلسه و آق تنلیلر رستورانتیگه کیرسه، اونگه رخصت بېریلمس و تحقیر قیلینردی. افغانستاندهگی حالت هم شونگه اۉخشهیدی، فقط تبعیض جنسگه اساسلنگن. یاش عیال سپورت بیلن شغللنالمهیدی یاکه افغانستاننی سپورتده نمایندهلیک قیله آلمهیدی، حتی کېرهکلی قابلیت و استعدادگه اېگه بۉلسه هم.
بیز افغانستان فوتسال جماعهسینینگ غلبهسینی کۉردیک، لېکن عیاللر سپورت جماعهلریگه اعضا بۉله آلمهیدی. عیاللر هر قندهی ایشنی عملگه آشیریشگه قادر، لېکن طالبان بونگه رخصت بېرمهیدی. اگر قیز اویده آنلاین اۉقیشنی خواهلهسه، طالبلر اونینگ تعلیمینی دوام اېتتیریشگه تۉسقینلیک قیلیشی ممکن. اگر عیال اویده سپورت سالونی تشکیل قیلسه، طالبان بونگه خبر تاپگنده اونی یاپهدی. طالبان سیاستیگه قرشی چیققن هر کیم باستیریلهدی. طالبلر سیاستینی اۉزگرتیریش اوچون هېچ قندهی قانوني یۉل موجود اېمس. بو شوندهی اېمسکی، کیچیک یاکه کتّه نمایش بیلن طالبلر مکتب اېشیکلرینی آچسین؛ چونکه هېچ کیم نمایش قیلیشگه رخصتگه اېگه اېمس و حتی ژورنالیستلر هم مکتبلر قچان آچیلیشینی سۉرهشه آلمهیدی. باستیریش درجهسی جوده یوقاری و مملکتده دهشتلی محیط حکمران. افغانستانده جنسي تبعیض افریقا آپارتایدیگه اۉخشهیدی، فرقی شوندهکی، افریقاده نژادگه اساسلنگن بۉلسه، افغانستانده جنسگه اساسلنگن. جنس شخصنینگ قَیسی حقوقلرگه، اېرکینلیکلرگه، منبعلرگه و خدمتلرگه اېریشیش حقوقینی بېلگیلهیدی.
اطلاعات روز: سیز نینگچه، خلق ارا تشکیلاتلرنینگ و عیاللر حقوقلرینی حمایه قیلیش بۉییچه خلق ارا حرکتلرنینگ افغانستان عیاللری بیلن باغلیق مسألهلردهگی اهمیتی قَی درجهده؟ بو سوالنی شونینگ اوچون بېرهیهپمنکی، اَیریملر فقط محلي تشبثلر، حرکتلر و محلی مقاومتلر نتیجه بېریشی ممکن دېب حسابلهیدیلر.
شهرزاد اکبر: مېنیمچه، افغانستاننینگ وضعیتی شو قدَر دهشتلی و اَینچلیکی، هېچ بیر یېچیم یکّه حالده یېترلی بۉله آلمهیدی. هېچ قندهی توردهگی کورهش یالغیز اۉزی کفایه قیلمهیدی. بیزگه تورلی-تومن کورهشلر کېرهک. سیاسي کورهش، مدنی کورهش، افغانستان ایچیدهگی و تشقریسیدهگی کورهش. تاپگن هر بیر امکانیت، قۉلگه کیریتگن هر بیر منبر، قۉلگه توشگن هر بیر یۉل برچهسیدن «طالبلر تفکر»نی ایلدیزی بیلن سوغوریب تشلش اوچون فایدهلنیشیمیز کېرهک.هر قندهی اصولدن فایدهلنیش ضرور. شعر بۉلهدیمی، قۉشیقمی، بیاناتمی، حزبی فعالیتمی، حکومتلر بیلن ایشلشمی یاکه بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی بیلن همکارلیک و عدالت طلب قیلیشمی برچهسی کېرهک. شو باعث، قَیسی استراتیژي نتیجه بېرهدی، قَیسیسی بېرمهیدی دېب بحثلشیش، وقتنی بېهوده صرفلشدیر و بو بېهوده وقت فقط طالبلر فایدهسیگه ایشلهیدی.هر کیم اۉز استراتیژيسیگه کۉره طالبلر قرشیسیده توریبدی. کېلینگ، طالبلرنی حالیگه تشلب قۉیمهیلیک. مدنی جماعهچیلیک قهیېرده بۉلمهسین، طالبلر قرشیسیدهگی کورهشنی مستحکملشی و اویغونلشتیریشی لازم. کیچیک و ایکّینچی درجهلی مسألهلر بیلن وقتیمیزنی ضایع قیلمهیلیک.
اطلاعات روز: رسمي یشاوچیلرنی حمایه قیلووچی نهادلر یۉقلیگیده، جبرلنگنلرنینگ عدالت طلب قیلیشی اوچون قَیسی مقابل میکانیزملر ثمرهلی بۉلیشی ممکن؟
شهرزاد اکبر: افغانستان ایچکریسیدهگی وضعیت جوده آغیر. او یېرده «قربان» توشونچهسی بوتونلهی باشقه معنا کسب اېتگن. کۉردیککی، طالبان وزیرلریدن بیری حتی اۉزینی پارتلتگنلر و تینچ اهالینی اۉلدیرگن شخصلرنینگ عایلهلرینی تقدیرلش اوچون کتّه مراسم هم اۉتکزدی. اولر نینگ نظریده قربان بو اۉزینی پارتلتگن کیشی. اما اۉقیش حقوقیدن محروم قیلینگن عیال یاکه اېری تامانیدن دۉپپاسلنهیاتگن عیال اولر اوچون عموماً قربان اېمس. طالبان افغانستان ایچیده عدالت توشونچهسینی بوتکول معناسیز قیلیب قۉیگن.
اما افغانستان تشقریسیده عدالت یۉنهلیشیده فعال بۉلگن کۉپلب خلق ارا میکانیزملر موجود. قربانلر حقوقلری، انسان حقوقلری بوزیلیشلری قربانلری، خلق ارا جنایي محکمهدهگی جریانلر، شونینگدېک خلق ارا محکمهگه دعوا کیریتیش احتمالی کبی جریانلر هنوز دوام اېتماقده. بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی تامانیدن هم سپتامبر آییده مخصوص تېرگاو میکانیزمی تشکیل اېتیلدی.
شونینگدېک، خلق ارا نارسمي میکانیزملر، مردمی محکمه، بیرلشگن ملتلر تکشیلاتی انسان حقوقلری بۉییچه مخصوص گزارشگری ریچارد بنت و احتمال ینگی توزیلهدیگن میکانیزملر هم موجود. مېنینگ فکریمچه، قربانلرنینگ حقوقلرینی تیکلش اوچون کۉپراق حرکت قیلیشیمیز کېرهک. افغانستان ایچیده هم، تشقریسیده هم قربانلر مسألهسینی اونوتمسلیگیمیز ضرور. شونینگدېک، حمایه میکانیزملرینی فعاللشتیریشگه و افغانستان ایچیده طالبان اوستیدن باسیم کوچهیتیریشگه اینتیلیشیمیز کېرهک. افسوسکی، بیز «وقت بیلن اوروش» حالتیده قالگنمیز. چونکه وقت اۉتگنی سایین افغانستان ایچیدهگی وضعیت عادتيلشتیریلیب باریلماقده و افغانستان جهان کون ترتیبیدن توشیب بارماقده. حاضر هم یوزلب مدنی فعاللر، ژورنالیستلر و قییناققه سالینگنلر جوده ضعیف احوالده، هر آی یاکه هر هفته ایران و پاکستاندن افغانستانگه دېپورت قیلینماقده. مېن دنیا دولتلرینینگ اېشیکلرینی بیرمه-بیر قاقیهپمن، اما کۉریهپمن اولر بو مسألهلرگه مطلقا بېفرق بۉلیب قالیشگن. شو سببلی قۉلیمیزدن کېلگنچه گلابل اعتبارنی اویغاق سقلشگه، حمایه میکانیزملرینی فعال حالتده اوشلب توریشگه و هېچ قندهی شرایطده اۉز حرکتلریمیزنی تۉختهتمسلیککه اینتیلیشیمیز کېرهک.
اطلاعات روز: آلدینگی صحبتلرینگیزده سیز غربي دولتلر انسان حقوقلرینینگ تأمینلنیشیگه قیزیقیش بیلدیرهیاتگنینی، عکسینچه، منطقه دولتلری اېسه بونگه قیزیقمهیاتگنینی ایتگنسیز. بو نینگ سببی نیمه؟”
شهرزاد اکبر: خۉش، غرب مملکتلری هم انسان حقوقلرینی تأمینلشگه اونچه قیزیقمهیدی. اولر اوچون هېچ قندهی خرجت بۉلمهسه، فقط افغانستان حقیده بیانات بېریش بیلن کفایهلنهدی. طالبان اوستیگه سېزیلرلی باسیم هم قۉیمهیدیلر. حاضر غرب دولتلرینینگ اساسي اوستوارلیگی اوکراین؛ اۉزلرینینگ خوفسیزلیک مسألهلری، روسيه بیلن رقابت و باشقه بحرانلر. اما منطقه دولتلری حتی شو عادي گپنی هم تیلگه آلمهیدیلر. قیزلرنینگ مکتبگه بارمسلیگی اولر اوچون «قبول قیلینمس» بیر مسأله اېمس. اولرنی فقط بیرته نرسه قیزیقتیرهدی. طالبلر اۉز مملکتلری اوچون تهدید بۉلمهسین. شو سببلی هم اولر افغانستانده انسان حقوقلرینینگ تأمینلنیشیگه اونچه مایل اېمسلر. اولر اوچون مهم بۉلگنی، طالبلر بیلن اۉز سیاسي علاقهلریدیر. بونی یقینده پاکستان مثالِده کۉردیک. اۉزلریگه تهدید سېزگنلریده آوازلرینی بلند قیلدیلر. اگرده منطقه دولتلرینینگ سیاسي یاکه اقتصادي منفعتلری خوف آستیده بۉلمهسه، اولر اوچون باشقه هېچ نرسه مهم اېمس. حتا که طالبلر بوتون افغانستان خلقینی قیرغین قیلسه هم، منطقه دولتلری اوچون اهمیتی یۉق، اولر نینگ اوستوارلیگی اۉز منفعتلریدیر.
تصور قیلینگ، اگر چین اوچ کون چېگرهسینی یاپسه یاکه اۉزبېکستان چېگرهنی بېرکیتیب: «قیزلر تعلیمی بۉییچه مذاکره قیلمهگونینگیزچه سیز بیلن علاقهنی دوام اېتتیرمهیمیز»، دېسه، طالبلر درحال قیمیرلهیدی. اما هالند کبی اوزاق دولت بیرار نرسه دېسه، عملي تأثیری بۉلمهیدی. شونگه قرهمهی، افغانستانگه قۉشنی دولتلر قیزلر تعلیمی و انسان حقوقلریگه مطلقا بېفرق. منطقه دولتلری باسیم اۉتکزگنده، انه اۉشه باسیم ثمرهلی بۉلهدی. اما قۉشنی دولتلرنینگ اۉزی هم انسان حقوقلرینی بوزیشده عیبلنهدی. منطقهنینگ دېیرلی برچه دولتلریده آزچیلیکلرگه نسبتاً ظلم موجود. چینده اویغور مسلمانلریگه، پاکستانده بلوچ و پشتون آزچیلیکلرگه، ایران اېسه کردلر و سنّی مذهبدهگیلرگه ظلم قیلماقده. شو سببلی وضعیت جوده مرکّب. شوندهی بۉلسه-ده، بیز یۉل تاپیشیمیز کېرهک، اولرگه افغانستاندهگی وضعیت اۉزلری اوچون هم ضررلی اېکنینی توشونتیریشیمیز ضرور. افسوسکی، حاضرگچه بو بارهده جدّي بیر نتیجهگه اېریشه آلمهدیک.
اطلاعات روز: دنیا جماعهسی بوگونگی کونده افغانستاندهگی انسان حقوقلری وضعیتی بۉییچه قندهی مسوولیتگه اېگه و قَیسی چارهلر حقیقتاً ثمرهلی بۉلیشی ممکن؟
شهرزاد اکبر: دنیا جماعهچیلیگی افغانستاندهگی حاضرگی انسان حقوقلری وضعیتیده جوده کتّه مسوولیتگه اېگه. اوشبو مسوولیتنینگ کتّه قِسمی افغانستانده اۉز کوچلرینی جایلشتیرگن دولتلرگه، جملهدن، امریکا قۉشمه ایالتلریگه تعلقلی دیر. امریکا قۉشمه ایالتلری طالباننینگ قَیتیشیده مهم رۉل اۉینهدی و شونینگ اوچون دنیا جماعهچیلیگینینگ یوز فایز مسوول دیر. بیراق، افسوسکی، کۉپلب دولتلر اۉز مسوولیتلرینی قبول قیلیشگه یاکه اولرگه عمل قیلیشگه تیار اېمسلر. اېنگ امیدسیزلیک توغدیرهدیگن جهت شوندهکی، اوزاق ییللر دوامیده اولرنینگ کوچلری بیلن بېواسطه ایشلهگن شخصلرگه نسبتاً هم بېفرقدیرلر. غرب کوچلری بیلن بیرگه ایشلهگن کۉپلب شخصلر، عایلهلری بیلن بیرگه افغانستاندن چیقیب کېتمهدی و حاضر هم پاکستان و ایران حدودیده باشپناهسیز قالماقده. بو دولتلرنینگ اېنگ اساسي مسوولیتی شوکی، کمیده اوشبو همکارلرینی یالغیز قالدیرمسلیک اېدی، اما بونی عملگه آشیرمهدیلر. شونینگدېک، تأکیدلش جایزکی، غرب دولتلری افغانستانگه نسبتاً کتّه مسوولیتگه اېگه، اما حاضرگچه بو مسوولیتنی تۉغری بجرمهدی. بیراق بو امیدسیزلیککه توشیش دېگنی اېمس. بیز اولرنینگ مسوولیتلرینی ینه بیر بار اېسلهتیشیمیز و افغانستاندهگی وضعیتنی «عادتيلشتیریش»گه یۉل قۉیمسلیگیمیز کېرهک. غرب دولتلرینینگ قیلهیاتگن ایشلریدن بیری شوکی، اولر شوندهی دېییشهدی: «افغانستان اهالیسینینگ کۉپچیلیگی طالباننی قبول قیلگن. بیز ییگیرمه ییل حرکت قیلدیک؛ اگر آدملر بونگه راضی بۉلسه، بیز نیمه قیله آلهمیز؟» شو سببلی، مهم نرسه حقیقتنی کۉرسهتیشدیر. طالبان آدملر اوستیده قنچه باسیم اۉتکزهیاتگنینی. اگر طالبان آدملر اوستیدن مجبوري ایش یاکه باسیم اۉتکزمسه، آدملر اولرگه قرشی تورهدی.
اطلاعات روز: مادامیکه خلق طالبانگه قرشی ناراضیلیک بیلدیره آلمهسه و افغانستان ایچیده مدنی جماعهچیلیک فعال بۉلمهسه، دنیا جماعهچیلیگی قندهی قیلیب خلقنینگ طالبلر حکومتیدن ناراضیلیگینی قبول قیلیشی ممکن؟
شهرزاد اکبر: سیز حقیقتاً هم جوده مهم سوال بېردینگیز و مېن راستینی ایتسم، اونگه انیق و تعیینلی جواب تاپه آلمهیهپمن. بیز قۉلیمیزدن کېلگنچه حرکت قیلیهپمیز. شو سببدن قییناقلر حقیده بیر حسابات نشر قیلدیک، شونینگدېک، افغانستانده سۉز اېرکینلیگی بۉییچه هم بیر نېچه گزارشلر چیقردیک. باشقه همکسبلریمیز هم خودّی شوندهی ایشلر قیلیپتی؛ همهنینگ مقصدی وضعیتنینگ مرکّبلیگینی اصل حالیده کۉرسهتیشدیر.بعضاً چېت اېلّیک دۉستلریم بیلن گپلشهمن؛ اولر: «نېگه کۉپراق کورهشنی کۉرمهیهپمیز؟» دېب سۉرهشهدی. اولرگه شوندهی دېیمن: «اگر هوا یامغیرلی بۉلسه، سیزنینگ اۉزینگیز هم عادي بیر نمایشگه فقط یامغیر طفیلی چیقمهی قۉیهسیز.» افغانستانده اېسه نمایشده قتنهشیشنینگ عاقبتی جوده آغیر.
بو فقط شخصنینگ اۉزیگه اېمس، بلکه اونینگ عایلهسیگه هم تېگهدی. بعضی حاللرده حتی اۉن یاشلی بالهگه هم رحم قیلیشمهیدی. یعنی افغانستانده نمایشگه چیقیش جوده کتّه نرخگه توشهدی.آدملر اوروشدن چرچهگن، دربدرلیکدن چرچهگن. اویلری باسیب آلینگن، فرزندلری اۉلدیریلگن، آدملرنینگ زۉروانلیکدن حالدن تایگنینی توشونیش قیین اېمس. افغانستان خلقی عیناً شوندهی آغیر حالتده. افسوسکی، بیز جوده مشکل وضعیتگه توشیب قالگنمیز. شونگه قرهمهی، چرچهمسدن اۉز فعالیتیمیزنی دوام اېتتیریشیمیز کېرهک.مېن تورلی مملکتلرنینگ اجتماعي حرکتلرینی آز بۉلسه-ده اۉرگنگنمن. بعضاً بېش-آلتی ییل هېچ نیمه صادر بۉلمهیدی، هېچ کیم اۉزگریش بۉلیشینی کوتمهیدی. آدملر عادتدهگی حیاتلرینی دوام اېتتیرهوېرهدی. عرب بهارینی آلهیلیکف یقین شرقده بو واقعهلردن آلدین هېچ قندهی بېلگی سېزیلمهگن. بیر دۉستیم ایتیب بېرگن اېدی.
بیر امریکالیک هیات مطرگه باریب، مدنی جماعهچیلک تشکیلاتلریدن؛ «اۉزگریش احتمالینی کۉریهپسیزمی؟» دېب سۉرهگن اېکن. اولر: «یۉق، هېچ قندهی اۉزگریش کۉرینمهیپتی، حکومت باستیریشده موفقیتلی،» دېب جواب بېریشگن. اما بیر نېچه آی اۉتیب مصر و تونسده آدملر کۉچهلرگه چیقدی. کېین بوتون یقین شرقده نیمهلر بۉلگنینی کۉردیک. شونینگ اوچون هېچ نرسه تۉلیق آلدیندن ایتیب بۉلهدیگن اېمس. امیدیم شوکی، بیز صبر بیلن ایشیمیزنی دوام اېتتیرهمیز، اهالیگه کۉپراق معلومات یېتکزهمیز، یخشی استراتیژيلر ایشلب چیقهمیز و اۉز ایچیمیزده بۉلینیشگه یۉل قۉیمهیمیز، شونده بیر کون امید اېشیگی آچیلیشی، اۉزگریش اوچون امکان پیدا بۉلیشی ممکن.
اطلاعات روز: انسان حقوقلری بۉییچه مستقلنینگ سابق باشلیغی صفتیده، سیز افغانستانده انسان حقوقلری بوزیلیشینینگ حاضرگی حالتی بیلن اوّلگی دورلر اۉرتهسیده قندهی فرقلرنی کۉریهپسیز؟
شهرزاد اکبر: افسوسکی، افغانستانده انسان حقوقلرینینگ کېنگ کۉلملی پایمال قیلینیشی ینگی حادثه اېمس. طالبلرنینگ ینه حاکمیتگه قَیتیشیگه سبب بۉلگن عامللردن بیری، اۉتگن دوردهگی جزادن آزادلیک فرهنگی و انسان حقوقلرینینگ تیزیملی روشده بوزیلیشی اېدی. سابق حکومت خلقگه شوندهی بیر خبر یېتکزردی. بیز سیزنینگ پولینگیزنی تلهیمیز، فساد قیلهمیز و بری بیر سیز اوستیدن حکمرانلیک قیلیش حقوقیگه اېگهمیز. افسوسکی، اېتنیک سرکوبلیک کېنگ ترقهلگن اېدی، تېنگسیزلیک موجود اېدی و جنایت ایشلریگه یېترلیچه اعتبار بېریلمسدی. اما بوگونگی وضعیت نینگ اوّلگی دوردن فرقی شوندهکی، اۉشه وقتلرده حاکمیتنی جوابگر قیلیش اوچون معلوم میکانیزملر موجود اېدی. اولر قنچهلیک ثمرهلی بۉلگن بو باشقه مسأله، بیراق پارلمان موجود اېدی.
عدالت طلب قیلیش اوچون عامهوي اخبارات واسطهلری، مدنی جماعهچیلیک و سیاسي حزبلر فعال اېدی و هر بیری انسان حقوقلرینی حمایه قیلیشده اۉز حصهسینی قۉشردی. حمایه ادارهلری هم بار اېدی؛ عیال زۉروانلیککه اوچرهسه، معلوم بیر ادارهگه مراجعت قیلیب، اۉز حقوقینی طلب قیله آلردی.راما بوگون نهفقط ظلم و باستیریش موجود، بلکه انسان حقوقلرینینگ پایمال قیلینیشی طالبان حکومتینینگ رسمي سیاستینینگ بیر قِسمی حسابلنهدی. بو بوزیلیش فساد طفیلی اېمس؛ عکسینچه، طالبلرنینگ قانون چیقریش و سیاست یوریتیشنی عیناً انسان حقوقلرینی بوزیش تمایلیگه اساسلب آلیب بارماقده. قانونلر شوندهی توزیلگنکی، اولر نینگ مقصدی، حقوقلرنی چېکلش و آلیب قۉییش. آلدین، کم بۉلسه هم، انسان حقوقلرینی قۉللب-قوّتلاوچی قانونلر موجود اېدی؛ بوگون اېسه وضعیت عکسیگه آغریق بیلن اۉزگرگن. قانونسیزلیک، حمایهسیزلیک و نظارتنینگ یۉقلیگی شرایطیده طالبان تامانیدن باستیریش و قییناق دوام اېتماقده. بو اۉتگن دور بیلن بوگونگی کون اۉرتهسیدهگی جوده اساسي و کېسکین فرقدیر.
اطلاعات روز: سیزنینگ افغانستانده عدالت، عیاللر حقوقلری و مدنی اېرکینلیکلری کېلهجگی بۉییچه کۉریشینگیز قندهی؟
شهرزاد اکبر: بعضاً اۉیلب قالهمن. بو وضعیت دوام اېته آلمهیدی، چونکه حقیقتاً هم بوندهی حالت اوزاق سقلنیب قالیشی ممکن اېمس. افغانستان بغریکېنگلیک، مدني مُراضاتلیلیک، همجهتلیک و اېرکینلیک نینگ جوده قدیمي تاریخیگه اېگه. شونینگ اوچون بو قیسقه و قارانغی دور بو اوزاق تاریخنی بوتونلهی یاپیب قۉیه آلمهیدی. اما باشقه کونلر هم بۉلهدی. طالبلرنینگ عیاللرگه نسبتاً نفرتینی، اولرنینگ اۉزلرینی آقلشگه اورینیشلرینی کۉرگنیمده، آلدیمیزده جوده اوزون یۉل بارلیگینی اۉیلهیمن. مېنینگ فکریمچه، افغانستانده حقیقي و برقرار اۉزگریش بۉلیشی اوچون اوّلا افغانستان خلقی اۉزی اۉزگریشی کېرهک. تۉغری، خلق ارا تشکیلاتلر، منطقه دولتلری و دنیانینگ کمگی مهم، لېکن اېنگ مهمی افغانستان خلقی اۉز آنگیده و روحیتیده طالبلرگه قرشی توریشی کېرهک. قیسقه جوابیم شوکی. امیدوارمن، لېکن راستینی ایتسم، نیمه بۉلیشینی انیق بیلمهیمن.
اطلاعات روز: اجتماعي ترماقلرده آدملر آرهسیده شوندهی تنقید بارکی، افغانستانده عیاللر حقوقلری ساحهسیده فعالیت یوریتهیاتگن کۉپلب نادولت و غیر انتفاعی تشکیلاتلر ثمرهسیز بۉلگن؛ اولر اصلیده عیاللر اوچون اېمس، بلکه اۉزلری و تشکیلات منفعتلری اوچون ایشلهگن. سیز نینگچه، بو تنقید قنچهلیک اساسلی؟
شهرزاد اکبر: البته، تنقید اۉرینلی. بو بارهده افغانستان مدنی جماعهچیلیک نهادلرینینگ ثمرهدارلیگی و تأثیرچنلیگی اولرگه بېریلگن منبعلرگه ماس کېلمس اېدی. یعنی شو منبعلر بیلن بیز افغانستان مدنی جماعهچیلیک نهادلرینی و مدنی حرکتلری صفتیده کۉپراق ایش قیلگن بۉلردیک. لېکن اعتبار بېریش کېرهککی، افغانستاندهگی قیین وضعیتدهگی مسوولیت هر بیر تاماننینگ کوچیگه ماس بۉلگن. طالبلر آلدیدن اېنگ قدرتلی تامان امریکا کوچلری و امریکا حکومتی اېدی؛ حتی بیزنینگ حکومتیمیزدن هم ایچکی ایشلر بۉییچه کوچلیراق اېدیلر. شوندن کېین، افغانستان حکومتی و سیاسي رهبرلر کۉپ منبعلرنی اۉز قۉلیده توتدیلر، مدنی جماعهچیلیک و عامهوي اخبارات واسطهلری هم شو قطارده اېدی، اما اولر اۉز کوچینی ثمرهلی ایشلهته آلمهدیلر. شو بیلن بیرگه، برچه مسوولیتنی فقط مدنی جماعه چیلیک نهادلر و عامهوي اخبارات واسطهلرینینگ بۉینیگه یوکلش هم تۉغری اېمس، چونکه مملکتنینگ اساسي قرارلری شو نهادلرنینگ قۉلیده اېمس اېدی.
شونینگدېک، همه، جملهدن افغانستان حکومتی هم، شفقتسیز دشمن بیلن یوزلشگن اېدی؛ دشمن حتی بیرار خلق ارا تدبیرنی اۉتکزیشگه هم امکان بېرمس اېدی. اگر عیاللرگه مۉلجللنگن ساغلیقنی سقلش کنفراسی اۉتکزیلیشی رېجهلشتیریلگن بۉلسه، پارتلش یاکه انتحار هجومی احتمالی بار اېدی. مدنی جماعهچیلیک قۉلیده بۉلگن واسطهلر بوتونلهی تینچلیکسېور اېدی، لېکن قرشی تاماننینگ واسطهلری پارتلش و انتحار هجوملریدن عبارت اېدی و اولر یشاوچیلر بیلن حربينی اجرهتمس اېدی. مېن مستقل انسان حقوقلری کمیسیونی باشلیغی بۉلگن پیتیمده، ایکّی یریم ییل ایچیده اوچ همکسبیمنی یۉقاتدیم؛ اولرنینگ هر بیری عادی انسان اېدی و هېچ بیری قورال کۉتریب کۉرمهگن اېدی، لېکن طالبان اولرنی تینچ اهالی صفتیده کۉرمس اېدی. اۉتگن ییگیرمه ییل ایچیده کۉپلب عزیز ژورنالیستلرنی یۉقاتدیک؛ اولر هېچ قچان قورال کۉترمهگن بۉلسهلر هم، طالبلر اولرنی برچه قوراللنگن دشمن صفتیده کۉرردی. شو سببلی، قدرت نسبتی جوده نامتناسب اېدی و بیز بو اوروشده جوده شفقتسیز شرایطگه دوچ کېلگن اېدیک.
اطلاعات روز: سیز افغانستان عیاللرینینگ مقاومت حرکتی و کورهشینینگ کېلهجگیگه امید بیلن قرهیسیزمی؟
شهرزاد اکبر: هه، افغانستان عیاللرینینگ شکایتلرینی کۉریب چیقیش اوچون خلق محکمهسی تشکیل اېتیلدی. شو محکمه مېن اوچون یخشی بیر مثال بۉلدی. اوشبو محکمهده افغانستان ایچیدن و چېتدن ییگیرمه تۉرت عیال اشتراک اېتدی. ایچکریدهگی عیاللر اینترنتنینگ موجود اېمسلیگی سببلی اولنه آلمهدیلر. بیز برچه سعی-حرکتلریمیزنی ایشگه سالدیک، شونده بو عیاللرنینگ آوازی اېشیتیلسین. بو شونی انگلهتهدیکی، افغانستان عیاللری اۉز حقوقلرینی بیلهدی و حقوقلری اوچون قربانلیک قیلیشگه تیار. تصور قیلینگ، افغانستان کبی اېرککسالار مملکتده بیر عیال کېلیب، اونگه نیمهلر بۉلگنینی حکایه قیلسه؛ طالبان اونی قندهی تقسیملهگن، قندهی مناسبتده بۉلگن، قندهی قیلیب عیالنی جنسي زۉرلشگه اورینگنینی. بولرنینگ برچهسی کتّه جسارتنی طلب قیلهدی؛ بو جسارتنی دنیا اهالیسی کۉپچیلیگی کۉرستمهیدی.
حقیقت شوکی، اگر بوتون دنیاده شونچه جسور انسان بۉلگنیده، گلابل حالتنی اۉزگرتیریشگه نسبتاً ینه-ده امیدوار بۉلردیک. لېکن افغانستان عیاللرینینگ جسارتی مثلسیز؛ اولر جوده چرچهمهیدیلر و عیناً شو نرسه مېنگه امید بېرهدی. مېنیمچه، افغانستان نینگ مدنی حرکتی و عیال حقوقلری حرکتی کېلهجکده باشقه دولتلر اوچون نمونه بۉلیشی ممکن. بو مسأله فقط غلبهگه باغلیق اېمس؛ کورهشنی دوام اېتتیریش و اونینگ برقرارلیگی هم جوده مهم. کۉپلب جهتلر موجودکی، سیزنینگ غلبه قیلیشینگیزنی بېلگیلهیدی. قنچهلیک چیدملی اېکهنینگیز، قنچهلیک ایجادي اېکهنینگیز و قنچهلیک تورلی یۉللرنی ایزلهیاتگنینگیز. بیز و سیز کۉپلب سیاسي یېتکچیلرنی کۉرهمیز؛ اولر کوچگه اېگه و دېیرلی خلق آلدیده تأثیرگه هم اېگه. تۉرت ییل اۉتیبدی، نیمه قیلدیلر و نیمه قیلماقدهلر؟ حتی اۉز ارا کېلیشووگه هم اېریشه آلمهیدیلر. بونی افغانستان عیاللری حرکتی بیلن سالیشتیرینگ؛ اولرنینگ سانی جوده کم، منبعلری اېسه جوده کم، حتی کۉپچیلیگی افغانستاندن تشقریده یشهیدی. شو چېکلاولر و قیینچیلیکلرگه قرهمهی، افغانستان عیاللری قیلگن ایشلر حقیقتاً هم تحسینگه لایق. گپلشووده اشتراک قیلگنینگیز اوچون سیزگه ینه بیر بار رحمت خانم شهرزاد اکبر!
