صائمه فتحی
اسماعیل نینگ عایلهسی بیر نېچه آیدن بېری آغیر حیاتي شوکنی باشدن کچیرماقده. نرگس، اسماعیلنینگ خاتینی، اۉتگن ییلی بیر خصوصي ادارهده ایشلردی. ناروی تامانیدن قۉللب-قوّتلنگن بو اداره، طالبان نینگ قتّیق چېکلاولریدن سۉنگ اۉز فعالیتینی تۉختهتدی. شوندن کېین نرگس هم جملهدن اۉنلب آدملر ایشسیز قالدی. اسماعیل اېسه بوندن یېتّی آی اوّل طالبان حکومتینینگ دولت خدمتچیلرینی عامهوي قیسقرتیریش جریانیده بیر وزیرلیکدن ایشدن بۉشهتیلدی. شوندن سۉنگ او ایرانگه باریشگه قرار قیلدی، بیراق ایرانده اوروش باشلنیب کېتدی و۱۲ کونلیک اوروش توگهگچ، ایران ویزهسینی آلیش دېیرلی امکانسیز بۉلیب قالدی. حاضرده اسماعیلنینگ یېتّی کیشیلیک عایلهسی نینگ هېچ قندهی درآمدی یۉق. شو بیلن بیرگه، بو عایله اۉرتهحال شهرلیکلر قطاری اوّلگیدېک صرف-خرجتگه اېگه: طعام و کییم-کېچک صفتی، بالهلرنینگ تعلیم-تربیهسی و کوندهلیک خرجتلرگچه همهسی سقلنیب قالگن؛ بیراق خرید قابلیبی کوندن-کونگه پسهیماقده. اگر اسماعیلگه ایش تاپیلمهسه، خرید قابلیبی مطلقا یۉق بۉلیب کېتهدی.
حاضر کوز فصلی. قیشنینگ ساووق کونلریگه تیارگرلیک و خرید موسمی. بو ییل بو فصلنینگ رنگی و نفسی بوتونلهی باشقهچه. بیر تاماندن ایشسیزلیک، پول یېتیشمسلیگی و قشّاقلیک اوجیگه چیققن، ایکّینچی تاماندن اېسه بیر آیدن بېری پاکستان بیلن برچه چېگره اۉتیش یۉللری یاپیق توریبدی. چېگره اۉتیش یۉللرینینگ یاپیق بۉلیشی بازاردهگی نرخلرگه، اینیقسه آزیق-طعام محصولاتلریگه چوقور تأثیر کۉرسهتماقده.
اسماعیلنینگ ایتیشیچه، گوروچ، یاغ و اون نینگ نرخی کېسکین آشگن؛ «یاغ ایکّی آی آلدین بیر مینگ ۵۰۰ افغاني اېدی. حاضر ایکّی مینگ افغانيدن هم آشیب کېتگن. گوروچ و اون نینگ نرخی هم هر بیر قاپده۵۰۰دن ۱۰۰۰ افغانیگچه فرق قیلماقده.» تاورلر نرخیدهگی بوندهی تېبرهنیشلر پاکستان چېگرهسیدهگی تورخم اۉتیش نقطهسی سیاسي کېلیشماوچیلیکلر سبب یاپیلگنیدن کېین ینه کوچهیدی. طالبان حاکمیتگه کېلگنیدن بېری بو حال عادتي توس آلگن، دېیرلی هر ییلی تکرارلنهدی. اما آدملرنی اېنگ کۉپ تشویشگه سالهیاتگنی نرخلرنینگ آشیشی بیلن بیرگه اوج آلهیاتگن ایشسیزلیکدیر. فقط سۉنگّی بیر ییل ایچیده افغانلر کمیده تۉرتته واقعهدن اقتصادي ضرر کۉردیلر: عیاللرنینگ دولت و خصوصي ادارهلرده ایشلشینینگ تعقیقلنیشی، خلق ارا تشکیلاتلرنینگ فعالیتینینگ منع اېتیلیشی، امریکا نینگ ترقیات (انکشاف) یاردملری نینگ تۉختهتیلیشی و طالبان حکومتیدهگی قیسقرتیریش جریانلری. بو واقعهلر دوامیده یوزلب، بلکه مینگلب آدملر ایشیدن محروم بۉلدی.
تشویشلرنینگ اوج آلیشی؛ همهگه یاییلگن قۉرقوو
اسماعیلنینگ عایلهسی کبی عایلهلرگه توشهیاتگن اقتصادي باسیم فقط بیر شخص نینگ حکایهسی اېمس، بو هر کونی ینگی بیر اقتصادي بېقرارلیک تۉلقینیگه دوچ کېلهیاتگن جمعیت نینگ عمومي حالتینی عکس اېتتیرهدی. کېنگ کۉلملی ایشسیزلیک، ایش امکانیتلرینینگ قیسقریشی، ایشدن بۉشهتیشلر، تشقی یاردملر نینگ تۉختهتیلیشی و تجارت اۉتیش یۉللری نینگ یاپیق قالیشی بولرنینگ برچهسی جمعلنیب، آدملر حیاتینینگ کۉرینیشیده یقّال سېزیلهیاتگن زیچ تشویشلر مجموعهسینی وجودگه کېلتیرگن.
عایلهلرنینگ خرید قابلیبی سۉنگّی ییللرنینگ اېنگ پست درجهسیگه توشیب قالگن. بیر وقتلر اۉزینی اۉرته قتلمگه منسوب دېب بیلگن عایلهلر حاضر اېنگ عادي احتیاجلرینی، آزیق-طعام و قیشکی یاقیلغی کبی ضرور نرسهلرنی تأمینلش بارهسیده هم تشویشگه توشگن. آدملرنینگ اساسي قۉرقووی، یقینلشیب کېلهیاتگن قیشنی باشقره آلمهسلیکدیر. قیش، افغانستانده هر دایم اېنگ نازک و آغیر تیریکچیلیک فصلی بۉلیب کېلگن.
بو تشویش آدملرنینگ کوندهلیک خلق-اطواریده هم یقّال سېزیلماقده. ساتووچیلرنینگ ایتیشیچه، سۉنگّی کونلرده عایلهلرنینگ سوپرمارکیتلرگه آقیمی کوچهیگن. کۉپلب خریدارلر پاکستان بیلن چېگره یاپیق قالسه، بیر نېچه هفتهدن سۉنگ اَیریم آزیق-طعام محصولاتلری قیمتلشهدی یاکه حتا کمیاب بۉلیب قالهدی، دېگن ایشانچ بیلن قیش موسمی اوچون ضرور ذخیرهلرنی تۉلدیریشگه اورینماقدهلر. انه شوندهی عامهوي حرکتلر اېسه تاورلر تنقیصلیگینی ینهده کوچهیتیرماقده. محمود، بیر آزیق-طعام دوکانی اېگهسی، شوندهی دېیدی: «سۉنگّی هفتهلرده آدملر جوده کۉپ خرید قیلیشیپتی. لېکن چېگره یاپیق. کۉپلب ییریک اولگورجی ساتووچیلرنینگ هم یاغی توگهگن، اولرده یۉق، چونکه کوزده یاغ و آزیق-طعام محصولاتلریگه طلب جوده آشهدی. آلدین پاکستاندن کېلهیاتگن برچه محصولاتلر، اېندی چېگره یاپیلگنی اوچون قیمتلشگن. گوروچ، اون و کۉپلب آزیق-طعام محصولاتلری بیزگه۱۰ دالرگچه قیمتراق توشماقده. مثلاً، یاغ بوگون نینگ اۉزیده بیزگه۳۰ دالر چیقیپتی.» اونینگ ایتیشیچه، کۉپلب دوکانلرده اۉسیملیک یاغی کمیاب بۉلگن و نرخلر حتا ساعت سیین اۉزگریب تورهدی.
بوندهی شرایطده اسماعیل نینگ عایلهسی کبی عایلهلر اوچون اقتصادي کېلهجک هر قچانگیدن هم موهومراق بۉلیب قالگن. اولر وضعیت نهفقط یخشیلنمهیدی، بلکه سیاسي و اقتصادي بحرانلر چۉزیلگنی سایین بوتکول ایزدن چیقیشیدن خواطردهلر. ایش امکانیتلرینینگ یۉقلیگی، بازاردهگی بېقرارلیک و چېگره اۉتیش نقطهلرینینگ قچان آچیلیشی بارهسیده هېچ قندهی کفالت نینگ موجود اېمسلیگی بولر نینگ برچهسی آدملر آلدیگه کتّه سواللرنی قۉیماقده:
«بو ییلگی قیش قندهی اۉتهدی؟»
یېمیریلگن توزیلمه
معما فقط آزیق-طعام محصولاتلرینینگ قیمتلشووی یاکه یاغ و اون نینگ کمیاب بۉلیشی اېمس. تورخم و چمن چېگره اۉتیش یۉللری نینگ یاپیق قالیشی افغانستان اقتصادیاتی نینگ تنهسیگه ینهده چوقور و کېنگ ضربه بېردی؛ بو ضربه حاضر تشقی سوداگه باغلیق دېیرلی برچه ساحهلرنی خوف آستیگه قۉیماقده و تشویشلرنی بیر نېچه برابر آشیردی. سۉنگّی ییللرده چین افغانستاننینگ اېنگ مهم صناعت اۉیینچیلریدن بیریگه ایلنگن اېدی. کۉپلب تیکووچیلیک کارخانهلری، کیچیک ایشلب چیقریش اسکونهلری، وایفای اینترنت لینيهلری و دیجیتالی خوفسیزلیک تیزیملری، کامرهلر، عیناً چین دن آلیب کېلینهدیگن جهازلر و خاماشیا اساسیده فعالیت یوریتردی. بیراق چېگره یاپیلگچ، چین یلیک همکارلر بیلن شرطنامه توزگن کمپنیلر تۉلیق تۉختش خوفیگه دوچ کېلیشدی. ینگی احتیاط قِسملرگه محتاج بۉلگن استنوک و اسکونهلر حاضر اوستاخانهلرده چنگ باسیب یاتیبدی. اۉنلب خدمت کۉرسهتووچی کمپنیلر اېسه، اگر وضعیت شو طرزده دوام اېتسه، ایشچیلرنی ایشدن بۉشهتیشگه و فعالیتنی تۉختهتیشگه مجبور بۉلیشیدن خواطرده.
طبیات ساحهسی هم بو بحراندن چېتده قالمهدی. دارو-درمان اېنگ کۉپ وارداتگه باغلیق ساحهلردن بیری دیر و کابلدهگی کۉپلب اولگورجی داروفروشلر پاکستانلیک کمپنیلر بیلن بیر نېچه میلیون افغانيلیک شرطنامهلرگه اېگه. زلمي، کابلدهگی دارولر اولگورجی ساتووچیلریدن بیری شوندهی دېیدی: «اسلام آباد جهان بازاریگه اولنگن و افغانستان پاکستان آرقهلی اېنگ صفتلی دارولرنی آلهدی. بیر آیدن آشدیکی، دارو یوکلرینینگ کیریب کېلیشی تۉختهگن و کۉپلب کمپنیلرنینگ ذخیرهلری توگهب بارماقده.» بو تشویش فقط سوداگرلر اوچون اېمس، بلکه بوتون ساغلیقنی سقلش تیزیمی اوچون خوف توغدیرهدی. چونکه قیش فصلیده دارولرنینگ تقچیللیگی انساني عاقبتلرنی ینهده کېنگهیتیریشی ممکن.
تاووق فارملری ساحهسیدهگی بحران هم کوچهیماقده. محمد قاسیم، تاووق فارمی اېگهلریدن بیری شوندهی دېیدی: «افغانستان پاکستان نینگ کویته بازاریگه تاووق گۉشتینی صادر قیلووچی اساسي مملکتلردن بیریدیر. چېگره یاپیلگچ، صادر تسیکلی دېیرلی تۉختهدی و فارملر کتّه حجمدهگی محصولات بیلن یوزلشماقده، اونی یېتکزیب بېریش امکانی یۉق.» بو وضعیت نتیجهسیده ایچکی بازارلرده تاووق گۉشتی نرخی توشیب کېتگن و میلیونلب افغاني ایشلب چیقرووچیلرنینگ سرمایهسی خوف آستیده قالماقده. اگر بو حالت دوام اېتسه، کۉپلب فارملر فعالیتینی دوام اېتتیره آلمهیدی.
اوشبو بحرانلر یانیده، طالبان نینگ ینگی قرارلری جدّي سواللرنی یوزهگه کېلتیردی. طالبان نماینده لری افغانستاننینگ سوداگرلری تشقی سودا اوچون پاکستان اۉرنیگه باشقه یۉل تاپیشلری کېرهکلیگینی اعلان قیلیشدی و بو نینگ اوچون فقط اوچ آی وقت بېلگیلندی. بو نینگ اۉزی بیلن، پاکستان نهفقط افغانستان قۉشنیسی، بلکه سۉنگّی بیر نېچه اۉن ییللیکده افغانستان نینگ اېنگ تأثیرلی تجارت همکارلریدن بیری بۉلگن؛۲۲۰۰ کیلومتر عمومي چېگرهگه، ایکّی رسمي اۉتیش یۉلی و چېگرهنینگ ایکّی تامانیده کېنگ اقتصادي علاقهلرگه اېگه مینگلب کمپنیلرگه اېگه مملکت.
اما اساسي معما شوندهکی، جغرافیه اۉرنینی باسالمهیدی. تورخم و چمن اۉتیش یۉللری افغانستاننی اېنگ کم خرجت بیلن جَنوبي آسیا، دېنگیز پورتلری و آخر-عاقبت اروپا بازارلریگه باغلهیدی. اوشبو یۉل آزیق-طعام، ینگی مېوهلر، دارولر، صناعت محصولاتلری و افغانستان صادراتینی یېتکزیش اوچون اېنگ قیسقه و اقتصادي یۉلدیر.
شو بیلن بیرگه یخشی مقابل هم یۉق. مرکزي آسیا دولتلری، سۉنگّی ییللرده افغانستان سوداسیده کۉپراق رۉل اۉینهیاتگن بۉلسه-ده، اوزاق یۉللر، فقط قوروقلیککه باغلیقلیک، یوقاری ترانزیت خرجتلری، لاگیستیکه معمالری و بېواسطه یۉللرنینگ یۉقلیگی سببلی پاکستان نینگ عملي اۉرنینی باسالمهیدی. ایران هم یقین یېر یۉللریگه اېگه بۉلسه-ده، غرب نینگ قتّيق چېکلاولری آستیده چۉکیب قالگن. شو مملکت ایچکی بازاری افغانستان محصولاتلری اوچون جای بېرمهیدی، چونکه کۉپلب ساحهلرده اۉز-اۉزینی تأمینلهیدی. حاضرگی وقتده «پاکستاننی مقابل قیلیش» سیاستی اعلان قیلینیشی مملکتنینگ اقتصادي حقیقتلری و جغرافیه موقعی بیلن ماس کېلمهیدی. ضرور آستقورمهلر یرهتیلمهگن، یېترلی منطقوي کېلیشوولر موجود اېمس، و اوچ آیلیک مدت افغانستان نینگ بیر نېچه اۉن ییللیک سودا ترماغیده هېچ قندهی اۉزگریش قیلالمهیدی.
عملده، بو سیاست کۉپراق قیسقه مدتلی سیاسي باسیمگه اۉخشهیدی، اقتصادي استراتیژيگه اېمس. کابلدهگی سوداگرلردن بیری محمودنینگ ایتیشیچه، بوندهی سیاست نینگ نتیجهسی، سوداگرلر نینگ چلغیشی، بازارنینگ ایشانچسیزلیگی و سودانینگ تاباره سېکینلشیشی بۉلیب، بولرنینگ برچهسی آخر-عاقبت آدملرنینگ حیاتیگه قیمتگه توشهدی. او شوندهی دېیدی: «اگر پاکستان چېگرهسی یاپیق بۉلیب قالسه، افغانستان سودا انزواسیگه دوچ کېلهدی. بو اېسه صناعت، تجارت، ایش بازاری و عایلهلرنینگ تیریکچیلیگی اوستیدهگی باسیمنی ینهده آشیرهدی.
نیمه اوچون طالبان پاکستاننی چېتگه سورماقچی؟
پاکستان نقطهی نظریدن، اساسي سبب توشونرلی. اسلام آباد دعوا قیلهدیکی، افغانستاندهگی طالبان پاکستان طالبانینینگ حرکتلرینی تۉختهته آلمهدی و بعضی حاللرده حتا اولرنی قۉللب-قوّتلهگن. شو بیلن بیرگه، افغانستان طالبانی بیلن هند- پاکستان نینگ استراتژیک رقیبی، بیلن استه-سېکین یقینلشیشی خواطرلرنی ینه-ده کوچهیتیردی و عیناً شو سببلر مملکتنی اۉتیش یۉللرینی یاپیشگه مجبور قیلدی.
سۉنگّی تۉرت ییل ایچیده پاکستاننینگ افغانستان بازاریدهگی اولوشی مثلی کۉریلمهگن درجهده کمهیدی. بیر پیتلر ایران دن کېین افغانستانگه اېنگ کتّه تاور اېکسپورت قیلووچی مملکت بۉلگن پاکستان حاضر اوچینچی اۉرینگه توشیب قالگن. معلوماتلر شونی کۉرسهتهدی: ایران افغانستان وارداتی نینگ۲۹ فایزینی، بیرلشگن عرب امیرلیکلری۱۹ فایزینی و پاکستان اېسه اتیگی۱۴ فایزینی تأمینلهیدی. جهان بانکی هم بو اۉزگریشنی تصدیقلهگن: اۉتگن ییلی پاکستان نینگ افغانستانگه صادراتدهگی اولوشی۴۴فایزدن۴۱ فایزگه توشگن. افغانستان ترانزیت یۉللریده تاریخي مونوپولیهگه اېگه بۉلگن مملکت اوچون اوچ فایزلیک پهسهییش جوده کتّه اهمیتگه اېگه.
اما معامله نینگ باشقه تامانی، طالبان نینگ اقتصادي یۉنهلیشینی هندستانگه قرهته بوریلیشی؛ بو بوریلیش استه-سېکین آچیق و استراتژیک توس آلماقده. طالبان حاکمیتگه کېلیشیدن آلدین، افغانستان نینگ هندستانگه صادراتی ۳۰۰–۴۰۰ میلیون دالرنی آشمس اېدی. بیراق طالبان کوچگه اېگه بۉلگچ، بو کۉرستکیچ مثلی کۉریلمهگن درجهده آشدی: طالبان احصایه معلومات اداره سی معلوماتلریگه کۉره، ۱۴۰۲ ییلده افغانستان نینگ هندستانگه صادراتی۶۰۰ میلیون دالر، بیر ییل اۉتیب،۱۴۰۳ ییلده اېسه۷۴۳ میلیون دالرنی تشکیل اېتدی. بشارتلرگه کۉره، جاري ییلده بو کۉرستکیچ ینهده آشیشی ممکن.
اوشبو رقملر شونی کۉرسهتهدیکی، طالبان آنگلی روشده افغانستان نینگ اقتصادي مرکزینی قَیته بېلگیلهماقده؛ بو مرکز تاریخي پاکستان مونوپولیهسیدن اوزاقلشیب، هندیستان و ایران تامان یۉنلماقده. طالبان کۉرستماقچی، افغانستان نینگ پاکستانگه باغلیقلیگی کمهیگن و اسلام آباد اوّلگیدېک تجارت و ترانزیت واسطهلری آرقهلی باسیم اۉتکزه آلمهیدی.
طالبان تشقی تجارت تیزیمینی قَیته بېلگیلشگه اورینیشهیاتگن بیر وقتده، اساسي باسیم نهفقط سوداگرلر و اینوېستارلر، بلکه عادي آدملر اوستیگه توشماقده. مستقللیکنی کۉرسهتیش و باغلیقلیکنی کمهیتیریش مقصدیده اعلان قیلینگن سیاستلر عملده بازارنینگ کېنگ ایشانچسیزلیگیگه آلیب کېلدی. وارداتنینگ تۉختشی، نرخلرنینگ کېسکین تېبرهنیشی و چېگره چېکلاولری تاور و خدمتلر آقیمینی بوزدی و اوّلدن ایشسیزلیک باسیمی آستیده بۉلگن عایلهلر اوچون یشش خرجتلرینی ینهده آغیرلشتیردی. حاضرده نه شرکتلر رېجهلشتیره آلهدی، نه عایلهلر اېرتهگه قَیسی محصولات کمیاب یاکه قیمت بۉلیشینی بیلهدی. جماعتچیلیک ایشانچینینگ سۉنیشی و چوقور امیدسیزلیک حسسی بوگونگی کونده بازار خُلقی و آدملرنینگ کوندهلیک حیاتیده یقّال کۉرینماقده. طالبان یرهتگن بو بحرانلرنینگ یوکینی سوداگرلر و عادي آدملر اۉرتهسیده بۉلیشماقده، لېکن اېنگ آغیر اولوشی هر دایم قرار قبول قیلیشده اېنگ کم رۉلی بۉلگن و اېنگ کتّه خرجتنی تۉلهیاتگن یشاوچیلرنینگ ذمّهسیده قالهدی.
