سالبارون قیشلاغی، بلخ ولایتینینگ چهاربولک اولسواللیگیده جایلشگن بۉلیب، قوروق و یاریق – یاریق یېرلر، سووسیز اریقلر و کاریزلر (Check Dam) قوریب کېتگن قودوقلر بوگونگی کونده اونینگ اهالیسی اوچون مجبوري کۉچیشگه سبب بۉله یاتگن. بعضی جایلرده یېر آستی سوولری سطحی 200 مترگه یېتگن، بو چوقورلیکدن سوو چیقریش کتّه خرجت طلب قیلهدی و کۉپچیلیک اهالینینگ امکانیتیدن تشقریده بو. چهاربولک اولسواللیگی مزار شریف شهریدن 50 کیلو متر اوزاقلیکده جایلشگن بۉلیب، اهالینینگ ایتیشیچه، بواولسواللیکنینگ کۉپ قیشلاقلری ایچیملیک سووی و دلهلرنی سوغاریش اوچون جدّي سوو تنقیسلیگیگه دوچ کېلماقدهلر. 54 یاشلی نیاز محمد اېسه شو کونلرده بو قیشلاقدن کۉچیب کېتیشنی اۉیلهماقده. چونکه یاغینگرچیلیک مقداری هم، یېر آستی سوولری سطحی هم کېسکین کمهیب کېتگن.
نیازمحمدنینگ عایلهسی حیاتی اۉزیگه تېگیشلی بۉلگن بېش جېریب یېرده دهقانچیلیک قیلیشگه باغلیق. اما یاغینگرچیلیک نینگ کمهییشی و یېر آستی سوولری سطحی نینگ توشیب کېتیشی نتیجهسیده حاصلدارلیک پهسهییب، عایلهنینگ احتیاجلرینی تأمینلهی آلمهیپتی. او شوندهی دېیدی، «ایلگری منطقهمیز یم-یشیل اېدی. حاضر اېسه قوروق و ویرانه بۉلیب قالدی. اوچ-تۉرت ییلدن بېری حاصللریمیز (سبزواتلر) بوتونلهی قوریب کېتماقده و پولیمیز بېکارگه کیمیاوي اۉغیت و مادّهلر اوچون صرفلنماقده».
نیاز محمد، ییللر دوامیده آتهسینینگ قیشلاغیدهگی یېرلرده محنت قیلگنیدن کېین اېندی بو قیشلاقنی بوتونلهی ترک اېتیشگه قرار قیلگنینی نالیب ایتهدی. او بالهلری و چاروالرینی آچلیک و چنقاقلیکدن قوتقریش اوچون دهقانچیلیک قیلیش ممکن بۉلگن جایگه کۉچماقچی. «بیزنینگ باشقه چارهمیز یۉق، مجبورمیز بو قیشلاقنی تشلب کېتیشگه. قوم-قرینداشیمیزدن اجرهلیشگه تۉغری کېلسه هم، تیریک قالیشیمیز کېرهک. بو منطقهده یششنینگ امکانی یۉق. بار- بودیمیزنی صرفلب یوباردیک. هر کونی قشّاقلیک و سووسیزلیکدن عذاب چېکماقدهمیز».
اونینگ ایتیشیچه، ایلگری اولر کاریزلر، اریقچهلر، شونینگدېک، شخصي مبلغ و بعضاً ایچکی همده تشقی تشکیلاتلرنینگ مالیوي یاردمیده قزیلگن چوقور و یریم چوقور قودوقلر آرقهلی سوو تأمیناتینی قاندیریشردی. اما اېندی بو منبعلر بوتونلهی یۉقالگن.
نیازمحمد روایت میکند که در مقایسه به سه سال گذشته سطح آبهای زیرزمینی روستایشان از ۷۰ متر به ۱۵۰ تا ۲۰۰ متر پایینتر رفته است. آنان ناگزیر اند برای حفر چاه عمیق بین۹۰ تا ۱۲۰ هزار افغانی هزینه کنند. با این وجود هم هیچ تضمینی مبنی بر دوام استخراج آب زیرزمینی نیست و احتمال خشک شدن چاه وجود دارد.
نیازمحمدنینگ حکایه قیلیشیچه، اوچ ییل اوّلگه نسبتاً اولرنینگ قیشلاغیده یېر آستی سوولری سطحی 70 متردن 150–200 مترگچه پهسهییب کېتگن. اېندی اولر چوقور قودوق قزیش اوچون 90 مینگدن 120 مینگ افغانیگچه مبلغ صرفلشگه مجبور. شونگه قرهمهی، یېر آستی سووینی اوزاق مدت آلیش کفالتی یۉق و قودوقنینگ قوریب قالیش احتمالی هم بار.
مجبوري کۉچ حکایهسی
47 یاشلی غلام حضرت قورغاقچیلیک و یېر آستی سوولری کمهیگنی سببلی ایکّی هفته آلدین سلبارون قیشلاغیدن مزار شریف شهریگه کۉچیب کېتدی. او اطلاعات روزگه ایتیشیچه، شو پیتگچه بو قیشلاقدن 40 دن آرتیق عایله کۉچیب کېتگن و بو جریان هنوز دوام اېتماقده.
حاضر غلام حضرت باشقهلرنینگ باغلریده دهقانچیلیک قیلیب، تیریکچیلیگینی یۉلگه قۉییشگه حرکت قیلماقده: «بیز مجبور بۉلدیک قیشلاغیمیزدن کۉچیشگه، عکس حالده کیم اۉز اویینی تشلب کېتیشنی خواهلهیدی؟ اگر سوو بۉلگنیده، اصلا بو ایشنی قیلمسدیک. حاضر دهقانچیلیک قیلیب کونیمنی اۉتکزهیهپمن».
اونینگ ایتیشیچه، سلبارون قیشلاغی سووسیز قالسه، او یېرده یششنینگ علاجی یۉق. او شوندهی قۉشیمچه قیلهدی: «10 کیشیگه نان تاپیب بېریشیم کېرهک. ایش یۉق، سوو یۉق، نان یۉق. قۉلیمدن هېچ نرسه کېلمهدی. آخری قرار قیلدیمکی، قیشلاقدن کۉچیب کېتهی. اۉزیم اوچون اېمس، عیالیم و فرزندلریمنی آچلیکدن قوتقریش اوچون».
سلبارون و اونگه قۉشنی قیشلاقلرنینگ اهالیسی حاضرده آغیر قورغاقچیلیکدن اذیت چېکماقده. اولر یامغیردن تۉپلنگن سوولرنی حوضلر و قیشلاق چېتیدهگی اریقلردن فایدهلنیب ایچماقده. اما بو سوو ایچیملیک اوچون یراقسیز بۉلیب، کسللیکلرگه سبب بۉلماقده.
غلام حضرت: «بیزنینگ آدملر بو یېرده یامغیر سووینی – حوضلرده تۉپلنهدیگن و بعضن اریقلرگه کېلهدیگن سوونی ایچیشهدی. بو سوو عموماً ساغلام اېمس. عیناً شو ساغلام بۉلمهگن سوونی ایچگنی اوچون خاتینیم و فرزندلریم کسل بۉلیب قالدی. بیرانته کون بۉلمهدی-کی بیزدن بیر کیشی کسل بۉلمهسین. سیز ایتینگ، بیز نیمه قیلهیلیک و قهیېرگه بارماقچیمیز؟ بو یېردن قاچیب کېتیشدن باشقه یۉلیمیز بارمی؟» دېب نالیب ایتهدی.
عمومي درد قورغاقچیلیک
یاغینگرچیلیک نینگ کېسکین کمهییشی، یېر آستی سوولرینینگ پهسهییشی و کۉللرنینگ قوریب باریشی چاروادارلر حیاتینی نهایتده آغیرلشتیرگن. اولر قیشلاقدن قیشلاققه سوو و چارواسی اوچون یېم-خشَک ایزلب سرسان بۉلیب یوریشماقده.
بلخلیک چاروادارلردن بیری عزت الله، «قورغاقچیلیک بیز چاروادارلرنینگ بېلینی سیندیردی دېب تیلگه آلهدی. اۉت یۉق، تاغلرو دشتلر قوریب کېتگن. شو سببلی سوت و گۉشت ایشلب چیقریش کمهیگن دېدی او».
اونینگ سۉزلریگه کۉره، سۉنگّی قورغاقچیلیکلر طفیلی جاري ییلنینگ ثور آییدن بېری چاروالرینی تیریک سقلب قالیش اوچون سرپل ولایتینینگ بلخاب اولسواللیگیدهگی تاغ و دشتلرگه کۉچیریشگه مجبور بۉلیشگن.
بلخ ولایتی نینگ باشقه اولسواللیکلری و مملکت نینگ کۉپلب ولایتلری هم اقلیم بحرانی و قورغاقچیلیکدن اذیت چېکماقده. جاري ییل نینگ سرطان آیینینگ آخریده بیرلشگن ملتلر تشکیلاتینینگ آزیق-طعام و اېکینچلیک بۉییچه تشکیلاتی (فائو) افغانستانده قورغاقچیلیک تاباره کوچهییب، 19 ولایتنی قمرهب آلگنینی معلوم قیلگن اېدی. اېنگ کۉپ ضرر اېسه شمالي ولایتلرگه یېتگن.
فائونینگ بیلدیریشیچه، اېکینچلیک محصولاتلرینینگ یۉقالیشی، ییلاولرنینگ قوریشی و سوو منبعلرینینگ نابود بۉلیشی قیشلاق جماعهلرینی بحران یاقهسیگه آلیب کېلگن. تشکیلاتنینگ آگاهلنتیریشیچه، امکانیتلر تېز سرعتده قۉلدن چیقماقده. اولرنینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، «عایلهلر اوچون آزیق-طعام یېتیشتیریش، درآمد تاپیش یاکه اۉز جاییده قالیش کوندن کونگه آغیرلشماقده».
بلخدهگی اطراف-محیط متخصصلرینینگ ایتیشیچه، اقلیم اۉزگریشلری بیلن افغانستان خوفلی وضعیتگه یوز توتماقده و قورغاقچیلیکنینگ کېنگهییشی عایلهلرنینگ مجبوري کۉچیشینی کوچهیتیرهدی.
اطراف-محیط مسألهلری بۉییچه متخصص سید انور (مستعار) نینگ سۉزلریگه کۉره، حاضرگی پیتده افغانستان اقتصادینینگ اوچدن بیر قِسمی دهقانچیلیک و چارواچیلیککه تهیهنهدی، اما قورغاقچیلیک بونگه جدّي ضرر یېتکزگن.
او شوندهی دېیدی: «سۉنگّی ییللرده قورغاقچیلیک اېنگ یوقاری چۉقّیسیگه چیقدی. موسمي یامغیرلر کمهیدی و بو اېسه افغانستاننی جدّي سوو تنقیسلیگی بحرانیگه آلیب کېلدی. بیزنینگ حساب-کتابلریمیزگه کۉره، حاضر موسمي یامغیرلر ایکّی ییل اوّلگیگه نسبتاً اۉرتهچه 45–60 فایزگه کمهیگن».
انورنینگ تأکیدلشیچه، افغانستاندهگی اقلیم اۉزگریشلرینینگ اېنگ کۉزگه کۉرینگن عاقبتلری قورغاقچیلیکلر، تاشقینلر، کوتیلمهگن بۉرانلر، موزلیکلرنینگ اېریشی، کسللیکلر بۉلیب، اولر اېکینچلیک حاصلدارلیگینی و چارواچیلیکنی کمهیتیرگن.
اطراف-محیط نینگ اوشبو متخصصی، اطراف محیط بحرانیگه قرشی کورهشیش اوچون تاشقین و بۉرانلرگه قرشی آگاهلنتیریش تیزیملرینی ایشگه توشیریش بیلن بیر قطارده، دهقانچیلیکنی زمانویلشتیریش و قورغاقچیلیککه چیدملی اۉسیملیکلرنی اېکیش چارهلرینی کۉریش ضرور.
اونینگ آگاهلنتیریشیچه: «اقلیم اۉزگریشلرینینگ دوام اېتیشی و سوو تنقیسلیگیگه قرشی برقرار زیرساختلر همده اساسي یېچیملرنینگ یۉقلیگی 2030-ییلگچه افغانستاننینگ کۉپلب حدودلریده قورغاقچیلیکنی کېنگهیتیریشی ممکن. اگر اونینگ آلدی آلینمسه، بو انسانی فاجعهگه ایلنهدی».
اقلیم اۉزگریشی بۉییچه متخصصلرنینگ ایتیشیچه، آستقورمهلر بۉییچه سرمایه کیریتیش، زمانهوي سوغاریش تیزیملرینی جاري قیلیش، دهقانلرنی چېکلنگن سوو منبعلریدن ثمرهلی فایدهلنیشگه اۉرگهتیش، تامچیلهتیب سوغاریش اصولیدن فایدهلنیش، شونینگدېک، خلق ارا همجعیت و اقلیم اۉزگریشلری بیلن شغللنهدیگن خلق ارا تشکیلاتلردن یاردم آلیش بولرنینگ برچهسی افغانستانده اقلیم اۉزگریشی نینگ سلبي تأثیرلرینی کمهیتیریشی ممکن.
باشقه تاماندن، افغانستانده «طالبان» نینگ قَیته حاکمیتگه کېلگنیگه تۉرت ییلدن آشدی و بو گروه خلق ارا مقیاسده یکّهلنیب قالگن. حاضرگچه فقط روسیه اولرنینگ حکومتینی رسماً تن آلگن. افغانستانده قانوني حکومت بۉلمهگنلیگی سببلی خلق ارا همجعیتنینگ دهقانلر و چاروادارلرنی قۉللب-قوّتلش همده اقلیم اۉزگریشی نینگ تأثیرینی کمهیتیریشگه دایر یاردملری هم قیسقریب کېتگن. شونینگدېک، طالباننینگ اۉزی هم قورغاقچیلیک و اقلیم اۉزگریشیگه قرشی هېچ قندهی دستورگه اېگه اېمس. بو اېسه یېر آستی سوولری نینگ ینه-ده پهسهییشی و سوو تنقیسلیگی خوفینینگ آرتیشیگه آلیب کېلماقده.
