یازوچی: رازالدین برلاس
ییگیرمه بیرینچی عصرنی «دیجیتالی اخبارات انقلابی» دوری دېب اتشهدی. چونکه عنعنوي عامهوي اخبارات واسطهلرینینگ کوچلی روشده رواجلنیشی، اینترنت و ینگی مېدیا واسطهلرینینگ پیدا بۉلیشی دنیانی کیچیک بیر قیشلاققه ایلنتیریب قۉیدی. بو اولکن اۉزگریش آدملر اوچون ضرور بۉلگن معلومات و ینگیلیکلرنی اېنگ قیسقه وقت ایچیده قۉلگه کیریتیش امکانیتینی یرهتدی. شونگه قرهمهی، بو جریانده اېنگ مهم مسأله، اخبارات اگېنتلیکلری و ییریک مېدیا کمپنیلری تامانیدن مخاطبلرگه تقدیم اېتیلهیاتگن معلوماتلر توریدیر. چونکه بو معلوماتلر بعضاً حقیقتگه اساسلنگن بۉلیشی ممکن، بعضاً اېسه ناتۉغری و ساخته بۉلیشی احتمالی هم موجود. باشقهچه ایتگنده، مېدیا امکانیت و خبردارلیک واسطهسی بۉلگنی کبی، تهدید و ضرر کېلتیرووچی واسطه هم بۉلیشی ممکن.
حاضرگی کونده عنعنوي عامهوي اخبارات واسطهلری، اینترنت و ینگی اجتماعي ترماقلر بیلن بیر قطارده، صنعي ذهن ناملی ینگی بیر اۉیینچی مېدیا مکانیگه کیریب کېلگن بۉلیب، دنیا بۉیلب اخبارات ایلنیش جریانینی توبدن اۉزگرتیریب یوباردی. بوگونگی شرایطده، مېدیا ساحهسی فایدهلهنووچیلری و اجتماعي ترماقلر فایدهلنووچیلری تامانیدن صنعي ذهن نینگ کېنگ قۉللنیلیشی طفیلی معلوماتلرگه آلدینگیدن هم کۉپراق، تېزراق و آسانراق طرزده اېریشیش امکانیتی یرهتیلگن. اما اونوتمسلیک کېرهککی، عیناً شو حادثه تۉغری و ناتۉغری معلوماتنی اجرهتیشنی اوّلگیدن هم مرکّب و چیگللشگن حالگه کېلتیرگن. نتیجهده، مېدیا سواد خوانلیگیگه اېگه بۉلمسدن توریب، بو معلوماتلرنی انگلش و تحلیل قیلیش دېیرلی امکانسیز بۉلیب کۉرینهدی.
یېترمه سواد خوانلیگی نیمه و مخاطب اوچون قندهی اهمیتگه اېگه؟
بوگونگی دنیاده یېتکرمه یاکه اخبارات سواد خوانلیگی جمعیتدهگی هر بیر شخصنینگ اېنگ مهم احتیاجلریدن بیری حسابلنهدی. عامهوي اخبارات واسطهلریده، سنتی بۉلهدیمی یاکه ینگی یېتکرمهمی، بیرار موضوعگه دوچ کېلگنیمیزده یاکه اینترنتده بیرار معلوماتنی ایزلهگنیمیزده، تورلی-تومن اخباراتلر اویومیگه یۉلیقهمیز. شو پیتده سوال توغیلهدی: بو معلوماتلر تۉغریمی، ایشانچلیلیککه اېگهمی، دلیللنگنمی یاکه یۉق؟ عیناً شو نقطهده یېتکرمه سوادخوانلیگینینگ اهمیتی نمایان بۉلهدی. چونکه مېدیا سوادخوانلیگی بیزگه جوده کتّه حجمدهگی معلومات و اخباراتلر آرهسیدن تۉغری، فایدهلی و ایشانچلی معلوماتلرنی اجرهتیب آلیش و اولردن تۉغری فایدهلنیش امکانینی بېرهدی.
شکورخواهنینگ فکریچه، یېتکرمه سوادخوانلیگی، بو کۉنیکمهگه تهیهنهدیگن بیر توردهگی توشونچه بۉلیب، اونینگ یاردمیده تورلی یېتکرمه تورلری و مېدیه محصولاتلرینی بیر-بیریدن اجرهتیش، فرقلش و انیقلش ممکن. باشقهچه ایتگنده، شکور خواه نینگ اساسي تأکیدی یېتکرمه محصولاتلرینی تنیش و انگلش کۉنیکمسیگه قرهتیلگندیر. غرب نظرياتچیلریدن بۉلگن هورتون اېسه یېکرمه سوادخوانلیگی، بو بیزگه عامهوي اخبارات واسطهلری بیلن آنگلی، تنقیدي و عقللی طرزده مناسبت اۉرنهتیشنی اۉرگهتهدیگن کۉنیکمه و بیلیملر مجموعیدیر دېب حسابلهیدی. اونینگ فکریچه، یېتکرمه سوادخوانلیگی انساننی مېدیا تامانیدن یوباریلهیاتگن خبرلرنی تحلیلي کۉز بیلن کۉره آلیشگه قادر قیلهدی.
هر کونی کوزهتهمیزکی، عامهوي اخبارات واسطهلری دنیا نینگ تورلی بورچکلریدن اۉز سېس قالبلر تورلی خیل آوازلی، تصویري و یازمه اخبارات همده ینگیلیکلرنی یېتکزهدی. بو محتوانی عادتده هر بیر مېدیا تشکیلاتینینگ نشري سیاستی و قرهشلریگه اساسلنیب تیارلنهدی. شو سببلی، بیز رادیو تینگلاوچیسی بۉلهیلیک، تلویزیون ینگیلیکلر تماشابینی بۉلهیلیک، گزېته اۉقووچیسی بۉلهیلیک یاکه اجتماعي ترماقلر فایدهلنووچیسی، هر قندهی حالتده هم بیزنینگ اساسي مسوولیتیمیز مېدیا مخاطبی صفتیده آلینگن خبرلرنی آنگلی روشده تحلیل قیلیش، سرهلش و تېکشیریشدیر. چونکه اگر بونگه اعتبار بېرمسک، حتا قدریتلریمیز و قرهشلریمیز هم اۉزگریب کېتیشی ممکن.
نظرياتچیلرنینگ فکریچه، مېدیا سوادخوانلیگینینگ اهمیتی عیناً شوندهدیرکی، او بیزنی فعال بۉلمهگن استعمالچیدن فعال، هوشیار و تحلیلي مخاطبگه ایلنتیرهدی. یېتکرمه سوادخوانلیگینینگ اساسي مقصدی مخاطبنی خبردار قیلیش، قابلیتنی آشیریش و اونی مېدیا تأثیریدن، یۉنهلتیریشیدن آزاد قیلیشدیر. اوشبو بیلیم و کۉنیکمه بیزگه مېدیا محتواسیگه ینه-ده انیق، چوقور و تنقیدي قرهش امکانینی بېرهدی همده هر بیر مېدیا خبرینینگ آرتیده یشیرینگن مقصدلرنی توشونیشگه یاردم بېرهدی.
شو سببلی ایتیش ممکنکی، مېدیا سوادخوانلیگی فقط معلوم بیر قتلمگه تېگیشلی اېمس و او جمعیتنینگ برچه اعضالرینی، بالهلردن تارتیب کتّهلرگچه قمرهب آلیشی ممکن. کۉپلب رواجلنگن دولتلرده، مېدیا واسطهلری نینگ بالهلر و اۉسمیرلردهگی رۉلی و تأثیرینی توشونگن حالده، یېتکرمه سوادخوانلیگی تعلیم مؤسسهلریده مهم موضوعلردن بیریگه ایلنگن و مکتب اۉقووچیلری درسلیکلرینینگ بیر قِسمی صفتیده کیریتیلگن. اما اوچینچی دنیا دولتلریده، خصوصاً افغانستانده، بو موضوع حلی کېنگ اۉرین اېگهلهمهیدی و حتا ژنالیستی یۉنهلیشی طلبهلرینینگ کۉپچیلیگی بو بارهده چېکلنگن توشونچهگه اېگه، بو اېسه مسوول ادارهلر تامانیدن جدّي اعتبار طلب قیلهدیگن مسألهدیر.
صنعی ذهن، محتوا ایشلب چیقاریش و یېتکرمه سوادی
صنعي ذهن بوگونگی عصرنینگ اېنگ ایلغار و تأثیرچن تکنالوژيلریدن بیری حسابلنهدی؛ هر کونی جمعیتنینگ تورلی ساحهلریده اونینگ رۉلی سېزیلرلی درجهده کېنگهییب بارماقده. اگر بو یېرده فقط یېتکرمه ساحهسیگه اعتبار قرهتهدیگن بۉلسک، کۉریش ممکنکی، بوگونگی کونده مېدیه گیگنتلری هم اوشبو تکنالوژيدن فایدهلنیشده آرتده قالیشمهیپتی.
صنعي ذهن یېتکرمه ساحهسیده پیدا بۉلگونچه، محتوا اساسن انسانلر تامانیدن یرهتیلگن، چونکه مېدیا محصولاتلرینی تیارلش و نشر اېتیش جریانی ژورنالیستلر، مخبرلر، تحلیلچیلر، فوتوگراف و محررلر گروهیگه یوکلنگن بۉلیب، اولر برچه ایشلرنی حقیقي فاکتلرگه تهیهنگن حالده عملگه آشیرگنلر. اما بوگونگی کونده، صنعي ذهن تکنالوژيسینینگ کیریب کېلیشی بیلن بو جریان اۉزگردی. کۉپلب مېدیا واسطهلری و اینیقسه اجتماعي ترماقلردهگی فعال فایدهلنووچیلر ایلغار صنعي ذهن مۉدللری یاردمیده ینگیلیکلر، تحلیلي، شرح و ادبي محتوا ایشلب چیقماقدهلر.
امریکاده جایلشگن ماساچوست تکنالوژي موسسهسی (MIT) تدقیقاتچیلری بیر مقالهده صنعي ذهن یالغان گپیریشی و انسانلرنی الدهشی ممکنلیگینی تأکیدلهگن. شو جریانده اوشبو تدقیقات نینگ کتّه مؤلفی «پیتر اس پارک»، شوندهی دېگن: «بیز انیقلهدیککی، متا کمپنیسی نینگ صنعي ذهن الدهشده اوستهلیکنی اۉرگنیب آلگن.» اوشبو گروه سیاستچیلردن صنعي ذهن تیزیملرینینگ صلاحیلرینی چېکلش بۉییچه قطعي راق قانونلر قبول قیلیشنی سۉرهگن. شو بیلن بیرگه، اولر جماعتچیلیکنینگ حلی صنعي ذهننینگ الداویگه قرشی مناسب چارهلر کۉرمهیاتگنینی آگاهلنتیرگن.
صنعي ذهن مېدیا ساحهسیگه کیریب کېلیشی بیلن یوزهگه کېلگن اولکن اۉزگریش، اخبارات ایشلب چیقریش، تحریرلش و نشر اېتیش تېزلیگینی سېزیلرلی درجهده آشیردی. اما شو بیلن بیرگه، معلوماتلرنینگ تۉغری یاکه ناتۉغری اېکنلیگینی انیقلش هم مرکّبلشدی. صنعي ذهن شوندهی ینگیلیکلر و معلوماتلر یرهتیشی ممکنکی، اولرنینگ تشقی کۉرینیشی جوده انیق و رئالیستیک بۉلیب کۉرینهدی، حتا اگر اولر ژنالیستی پرینسیپلری، کسبي اخلاق و حقیقي فاکتلرگه تهیهنگن بۉلمهسه هم.
اوشبو حادثه نهفقط مېدیا نشرلرینینگ مخاطب آلدیدهگی آبروسینی پسهیتیردی، بلکه بعضی حاللرده سیاسي بحرانلر و شخصیتلرنی آبروسیزلنتیریشگه هم آلیب کېلدی.
مثال طریقهسیده، یقینده افغانستان و پاکستان اۉرتهسیدهگی اوروش بیلن باغلیق ساخته ینگیلیکلر، تصویرلر و ویدیولرنی کېلتیریش ممکن، اولر صنعي ذهن یاردمیده اینترنت و اجتماعي ترماقلرده ترقهتیلگن. اوشبو ماجرا دوامیده، افغانستاندهگی بعضی اجتماعي ترماقلر فایدهلنووچیلری طالبان کوچلریگه عاید رسملر و ویدېولرنی نشر قیلدی، اما کېینچهلیک اولرنینگ حقیقي اېمسلیگی و صنعي ذهن تامانیدن یرهتیلگنلیگی معلوم بۉلگن. بوندهی واقعهلر شونی کۉرسهتهدیکی، صنعي ذهن کبی ینگی تکنالوژيلر کېنگهییشی بیلن مېدیا الداوی نینگ خوفی آشگن و جمعیتده یېتکرمه سوادخوانلیگینی آشیریش ضرورتی پیدا بۉلگن. بو اېسه شخصلرنینگ آلینگن معلوماتلرنی تحلیل قیلیش، تېکشیریش و آنگلی قرارلر قبول قیلیش امکانیتینی یرهتهدی.
منبعلر:
شــكرخواه، يونس (1386)، «ســواد رســانهای»، فصلنامه رسانه، شماره 68.
صالحی، سید رضا و رجبی، سید مسعود ( 1387)، «ضرورت سواد رسانهای»، پژوهشنامه 22.
محمدی استانی، مرتضی و حسینزاده، اکبر (1390)، «سواد رسانهای، ضرورت دنیای امروز»، کتابماه.
Horton, F. Woody (2007). Understanding information literacy: A Primer. UNESCO: Paris.
