یازوچی: امید بیانی
خلاصه
اۉزبېک تیلشناسلیگیده تورلی اتمهلر «تکراري سۉزلر»، «عکس صدا سۉزلر»، «معناسیز سۉزلر»، «تقلیدي قسم»، «عکس صدا سۉزلر یاکه سۉزلرنینگ سایهسی»، «مهمل سۉزلر» بیلن یوریتیلهدیگن اتباعي سۉزلر اۉزبېک خلق سۉزلشوو تیلیده جوده فعال ایشلهتیلهدیگن ترکیبلی سۉزلردندیرکه، بو حقده تدقیقات آلینیب باریلگن بۉلسهلر-ده، اونینگ ماهیتی، تاریخی، قیسی تیل گرامریگه عایدلیگی و اونینگ اۉزبېک تیلی سۉز تورکوملرینینگ قیسی تورکوملریگه اوچرهشیشی حقیده بحث یوریتیلگن تدقیقات جوده آز بۉلگن.
اتباع سۉزلر قۉشمه، جفت، تکراري سۉزلرگه اۉخشسه-ده، اۉزیگه خاص خصوصیتلری بیلن مذکور ترکیبلردن فرق قیلهدی. اتباع سۉزلر ایکّی ترکیبدن تشکیل تاپیب، بیرینچی ترکیبی معنالی و ایکّینچی ترکیبی اېسه معناسیز سۉزلردن عبارت بۉلگن سۉزلردیرکه، ایکّینچی ترکیبی یکّه حالده قۉللنیلمهیدیگن سۉزلردیر. اتباع سۉزلر اۉزبېک تیلی گرامري قاعدهلریدن حسابلنیب، اۉزبېک خلق سۉزلشوو تیلیده جوده فعال ایشلتیلهدی، بیراق حلیگچه اۉزبېک تیلی گرامریدن قۉشمه، جفت و تکراري سۉزلر قطاریگه علیحده اۉرین اجرهتیلمهگن گرامري قاعدهدیر. اوشبو مقالهده اتباعي ترکیبلرنی اۉرگنیش، تیلده قندهی قۉللنیلیشی، فارسي و اۉزبېک تیلی گرامریدهگی اهمیتی، تاریخی حقیده بحث یوریتهمیز.
تینچ سۉزلر: تورکي تیللر گرامری، تکراري سۉزلر، اِتباع سۉزلر، لغوي معنا، گرامري قاعده، فونېتیک تأثیر.
کیریش
تورکي تیللر گرامری، شو جملهدن، اۉزبېک تیلی گرامری دنیا تیللری آرهسیدهگی اېنگ قاعدهلی و سېرقیرّه گرامرلردن حسابلنهدی. لېکن شوندهی بۉلسه-ده، اۉزبېک تیلی گرامری تۉلیق اۉرگنیلگن، انیق بیر معیارگه سالینیب، برچه گرامري قاعدهلر اۉرگنیلگن دېب بۉلمهیدی، بونینگ دلیللری جوده کۉپ، اولردن بیری اۉزبېک تیلی شېوهلرینینگ تورلی فونېتیک، گرامري و لغوي تمانلری تۉلهلیگیچه اۉرگنیلیب، معیارلشتیریلگن تیل – ادبي تیل گرامریگه قۉشیلمهگن تمانلری هم بار. اۉزبېک خلقی سۉزلشوو تیلیده اېنگ کۉپ فعال ایشلتیلهدیگن کته-مته، چای-مای، مېوه-چېوه کبی گرامري قاعده اۉزبېک ادبي تیلی گرامریده هم افغانستانده رواجلنهیاتگن اۉزبېک تیلی گرامریده هم اۉز افادهسینی تۉلیگیچه تاپمهگن. بیزنینگچه، اوشبو گرامري قاعده تکراري سۉزلردن بوتونلهی فرق قیلهدی. مذکور مقالهده اوشبو موضوعنی یاریتیشگه حرکت قیلهمیز.
مسألهنینگ آچیقلنیشی (بیان مسأله):
اۉزبېک تیلیده ترکیبلی سۉزلرنی اۉرگنیش اۉزبېک تیلشناسلیگینینگ شکللنیشی و راوجلنیشی بیلن اۉرگنیله باشلهگن، بیراق اِتباع سۉزلرنی باشقه ترکیبلی سۉزلر (قۉشمه، جفت و تکراري سۉزلر)دن فرقلب اۉرگنگن تدقیقات موجود اېمس. شوندهی بۉلسه-ده، تورلی تیلشناسلر تمانیدن «عکس صدا سۉزلر»، «معناسیز سۉزلر»، «تقلیدي قسم»، عکس صدا سۉزلر یاکه سۉزلرنینگ سایهسی»، «مستقل معناگه اېگه بۉلمهگن جفت سۉزلر»، «مهمل سۉزلر» کبی ناملر بیلن اَتلگن. بیراق بولردن هیچ بیری هم اتباع سۉزلرنی قندهیدیر قۉشمه، جفت و تکراري سۉزلردن بوتونلهی فرقلهی آلیش امکانیتینی بېرمهیدی. بیز اېسه اوشبو مقالهده قۉشمه، جفت و تکراري سۉزلرگه اۉخشهگن، بیراق اۉزیگه خاص خصوصیتلری بیلن اېسلگن قۉشیلمهلردن فرقلی بۉلگن اِتباع سۉزلرنی اۉرگنیشگه حرکت قیلدیک.
تدقیقنینگ اهمیتی:
مذکور تدقیقي مقالهنینگ اهمیتی شوندهکه، اۉزبېک خلقینینگ سۉزلشوو تیلیده جوده کۉپ فعال ایشلهتیلهدیگن چای-مای، نان-پان، سوو-موو کبی گرامري قاعدهسی بۉلیب توریب هم اۉزبېک گرامریده قۉشمه، جفت و تکراري گرامري قاعده قطاری اۉرگنیلیب، جایلشتیریلمهگن. ایریم تدقیقاتلرده اۉرگنیلگن بۉلسه-ده، مذکور گرامري قاعده باشقه قۉشیلمهلر بیلن بیر توشونیلیب، تورلی تیلشناسلر تمانیدن تورلی ناملر بیلن اَتلگن، بیراق بولردن هیچ بیری هم اوشبو گرامري قاعدهنینگ اصل ماهیتی، خصوصیتلرینی آچیقلشگه اینتیلمهگنلر. بیز اېسه مذکور گرامري قاعدهنینگ اصل ماهیتی، خصوصیتلری، گرامري قاعدهنینگ اتهلیشی، اېران، اۉزبېکستان و افغانستانده قۉللنیلیشی و اۉرگنیلیشی حقیده تۉختهلیب، موضوعنی یاریتیشگه حرکت قیلهمیز.
تحقیق سۉراقلری
اصلي سۉراقلر:
- اِتباع سۉزلر قندهی سۉزلردیر؟
- اتباع سۉزلرنینگ باشقه ترکیبي سۉزلر بیلن قیسی خصوصیتلری بیلن اجرهلیب تورهدی؟
- اتباعي ترکیبلر قیسی تیل گرامریگه عایددیر؟
فرعي سۉراقلر:
- اتباعي قۉشیلمهلر فارسيده قندهی اۉزلشتیریلدی؟
- باشقه تورکي تیللرده هم اتباعلشتیریش اصولی موجود می؟
تدقیق فرضیهسی:
- اۉزبېک خلق سۉزلشوو تیلیده جوده فعال ایشلهتیلهدیگن اتباع سۉزلر اۉزبېک تیلی گرامریدن کۉره خلق تیلیگه عاید، شونینگ اوچون ادبي تیل گرامریده انچه اهمیت بېریلمهیدی.
- اتباع سۉزلر تورلی اېران تیلشناسلری نظریگه کۉره، دستلب عرب تیلینینگ سینتکسی تأثیری یعنی سینونیملیک یازیش طفیلی اۉرتهگه کېلگن دېگن فکرلرنی بیلدیرهدیلر.
تدقیق هدفی:
مذکور تدقیقنینگ مقصد و هدفلری قوییدهگیلردن عبارتدیر:
- اۉزبېک خلق سۉزلشوو تیلی بیلن ادبي تیلنینگ علاقهلرینی تیکلش؛
- قۉشمه، جفت و تکراري سۉزلردن فرقلی خصوصیتگه اېگه بۉلگن اتباع سۉزلرنی اۉرگنیش؛
- تورکي تیلگه عاید اینیقسه اۉزبېک تیلیدهگی سۉز قۉشیلمهلرینی تدقیق اېتیش؛
- اتباعي قۉشیلمهلرنی فارس و اۉزبېک تیلشناسلیگیده اۉرگنیلیشینی تدقیق اېتیش؛
- اِتباع سۉزلر قیسی سۉز تورکوملریگه اوچرهشیشینی تېکشیریش؛
- اتباع سۉزلرنی حاضرگی ادبي تیلگه قنچهلیک اهمیتگه اېگه اېکنلیگینی یاریتیشدیر.
تدقیق روشی: اوشبو مقالهده کتابخانۀ تدقیق یۉسینیدن فایدهلنیلهدی.
اِتباع سۉزلر و اونینگ قۉشمه، جفت و تکراري سۉزلردن فرقی
اِتباع عربچه سۉز بۉلیب، اېرگشماق، اېرگشیب بارماق معنالرینی انگلتهدی. اتباع سۉزلر ایکّی سۉز ترکیبیدن تشکیل تاپهدی. بیرینچی ترکیبی معنالی، ایکّینچی ترکیبی اېسه معناسیز (مهمل) بۉلیب، بیرینچی سۉزنی تأکیدلب، معناسینی بوریتتیریش و بیرینچی سۉزنینگ فونېتیک تأثیری آستیده پیدا بۉلگن سۉزلردن عبارتدیر (بیانی، امیدالله، 2021، 29-بېت). اوشبو سۉزلرنینگ بیرینچی ترکیبی انیق معنا اېگه بۉلیب، ایکّینچی ترکیبینینگ انیق معناسی یۉقلیگی همده یکّه حالده هم قۉللنیلمسلیگی بیلن اۉزیگه خاص خصوصیتگه اېگهدیر. اتباعي ترکیبلرنی یازیش پیتیده، اولر آرهسیده چیزیقچه (-) قۉییلهدی. بو سۉزلر اساساً نطقده اوچرهیدیگن سۉزلردیر.
اۉزبېک تیلیده اِتباعي ترکیبلر ایکّی قسمدیر. 1) بیر ترکیبی مستقل معناگه اېگه بۉلمهگن اتباع سۉزلر؛ 2) ایکّله ترکیبی هم مستقل معناگه اېگه بۉلمهگن اتباعي ترکیبلر.
بیر ترکیبی مستقل معناگه اېگه بۉلمهگن اتباعي سۉزلر حاضرگی اۉزبېک تیلیده جوده کۉپ اوچرهیدی. بوندهی اتباعي سۉزلرنینگ ایکّینچی ترکیبی معناسیز بۉلیب، مستقل حالده قۉللنیلمهیدیگن بۉلهدی: مېوه-چېوه، لتّه-پوتّه، مزه-تزه، آش-پاش کبی.
ایکّله ترکیبی مستقل معناگه اېگه بۉلمهگن اتباعي سۉزلر حاضرگی اۉزبېک تیلیده، جوده کۉپ بۉلمسه-ده، هر حالده اوچرهب تورهدی: الپان-تلپان، غیدی-بیدی، اجی-بوجی، لش-لوش کبی. ( حاجیېف، عظیم، 1963، 61-بېت)
اتباع سۉزلرنینگ قۉشمه، جفت و تکراري سۉزلردن فرق قیلهدی. قۉشمه سۉزلردن فرقی شوکه، قۉشمه سۉزلرنینگ هر ایکّله ترکیبی مستقل معناگه اېگه بۉلیب، اولرنینگ هر بیری علیحده قۉللنیله آلهدی. جفت سۉز اېسه ایکّی سۉزنی تېنگ گرامري مناسبتلری اساسیده یانمه-یان کېلتیریش جفت سۉز دېیلهدی. باشقچه ایتگنده، ایکّی اۉزهکلی سۉزلردن توزیلهدی. مثلاً، قیشین-یازین، اېرته-کېچ، بوگون-اېرته، تاغ-تاش، آته-آنه، باله-چقه و باشقهلر. تکراري سۉز – بیر سۉزنینگ قۉشهلاق کېلیشیدن حاصل بۉلگن سۉزلردیر: بلند-بلند، قطار-قطار، کتّه-کتّه. تکراري سۉزلر کۉپلیک، دوامیلیک، تکرار کبی معنالرنی بیلدیرهدی: اېتک-اېتک گل، ایته-ایته چرچهدیم. لېکن اتباع سۉزلرنینگ فقط یېتکچی ترکیبی معنالیدیر.
اېرانده اتباع سۉزلرنی اۉرگنیش
فارس تیلیده اتباع سۉزلرنی اۉرگنیش 1342 ییلی جعفر شعارنینگ «یغما» ژورنالینینگ 181 – 184- سانلریده «بحثی در باره اتباع» («اتباع حقیده بحث») ناملی مقالهلرینی نشر اېتیشی بیلن باشلنهدی. مذکور ژورنالنینگ 4-سانیده اۉزینینگ اتباع سۉزلر حقیدهگی مقالهلرینی نشر قیلدی. مؤلف بیرینچی مقالهده، موضوع حلیگچه فارس تیلی گرامریده اۉرگنیلمهگنی حقیده یازیب، اتباع سۉزلرنی عرب منبعلریده کۉریب چیققن. ایکّینچی مقالهسیده، اتباع سۉزلرنی فارس منبعلریده تدقیق قیلیب، اونینگ قانون-قاعدهلری حقیده تۉختلگن. اوچینچی و تۉرتینچی مقالهلریده، اتباع سۉزلر فهرستینی بېرگن. مؤلف اوشبو مقالهلریده، اتباع سۉزلر حقیده سۉز یورتگن بۉلسه-ده، اولرنینگ کېلیب چیقیشی و رواجلنیشی حقیده سۉز یوریتمهگن (کریمي قهي، 1397، 116 -117).
اېراني تدقیقاتچیلردن ینه بیر قنچه فیلولوگ عالملر مهشید مشیري، علاءالدین طباطباني، مصطفی ذاکري و منصوره کریمي قهيلرنینگ هم اتباع و اتباع تورلری حقیده تدقیقات آلیب بارگنلر. بولردن مصطفی ذاکري و منصوره کریمي قهيلرنینگ علمي ایشلری بیز اوچون جوده اونوملیدیر، چونکه اولر اتباع سۉزلر تاریخی حقیده بحث قیلیب، انیق فکتیک دلیللر بیلن اثباتلگنلر. شونینگ اوچون، اولرنینگ اساسي فکرلری خلاصهسینی مذکور مقالهده کېلتیریشنی معقول کۉردیک.
مصطفی ذاکري «اتباع و مهملات در زبان فارسی» («فارس تیلیده اتباع و مهمللر») دېگن اثر یازیب، قرآن کریم، اویستا و سانسکریتده اتباع سۉزلرنی تدقیق قیلگن. او عرب و فارس تیلیده اتباع و اتباع تورلری حقیده سۉز یوریتیشدن تشقری، اتباع سۉزلرنی انیقلش حقیده نظمي و نثري اثرلرنی تېکشیریب، شوندهی نتیجه چیقرگن: «اتباع قدیمگی و اۉرته ایراني تیللر و حتی فارسيده موجود اېمس، ممکن اتباعلشتیریش باشلنغیچده عرب تیلیدن تقلید قیلنگن بۉلیب، کېینچهلیک، تورکي تیلگه اېرگشیب پیدا بۉلگندیر» (ذاکري، 1381، 143).
منصور کریمي قهي اۉزینینگ «اتباع در زبان و ادب فارسی» («فارس تیلی و ادبیاتیده اتباع») ناملی مقالهسیده، فارس تیلیده اتباع تاریخی حقیده مفصل تۉختلیب، اتباع سۉزلرنی ایشلتیش حقیده قیزیقرلی بحث یوریتگن. اونینگچه، ایریم لغتشناسلر اتباع سۉزلرنی اۉرگنیش تاریخینی هجري بیرینچی (میلادي 7-)عصرگه یېتکزسه-ده، او ناتۉغری. فارس تیلیده اتباع سۉزلرنینگ اۉرگنیلیشی تاریخی میلادي 19-عصرگه تۉغری کېلهدی. چونکه فارس تیلینینگ هجري 5-عصر (میلادي 12-عصر) یگانه لغتشناسی اسدي طوسينینگ «لغت فرس» اثریده برچه ترکیبلر حقیده بحث یورتیلگن بۉلیب، بیراق اتباع سۉزلر حقیده معلومات اوچرهمهیدی. اگرچه فارس ادبیاتینینگ بویوک شاعرلری، رودکي، فردوسي، سنایی، انوري، سعدي و باشقه شاعرلرنینگ اثرلریده اتباع سۉزلرگه اۉخشهگن سۉزلر ایشلتگن بۉلسهلر-ده، لېکن اولر اتباعي ترکیبلر اېمس، بلکیم سۉزلرنی سینونیمیک (معناداش سۉزلر، مترادفلر) طرزده یازیلیشیدیر، اولر. هجري 13-عصرده (میلادي 19-عصرده) کۉپگینه ینگی اتباعي ترکیبلر خلق سۉزلشوو تیلیگه رواج تاپدی. شونینگدېک، «دری-وری»، «کتاب-متاب، «پول-مول»، «شنگول-منگول» کبی اتباعي ترکیبلر تدریجي شکلده فارسي نظم-نثر متنلریگه کیریشدی. اتباع سۉزلرنی اۉرگنیلیشی اېسه 19-عصردیر. سۉزلرینینگ دوامیده، اتباعي ترکیبلر 4 – 13- (11- 19)عصرلرده ایشلتیلگن بۉلسه-ده، 19-عصردهگی اتباع سۉزلردن بوتونلهی فرق قیلهدی – دېب قید اېتهدی (کریمي قهي، 1397، 118 – 119).
منصوره کریمي قهي اتباعي ترکیبلرنی شعري و نثري اثرلرده تدقیق اېتیب، مقالهسینینگ نتیجه قسمیده فارسيده اتباعي ترکیبلرنینگ تشکیل تاپیشی تۉغریسیده اوچ فرضیهنی قید قیلهدی: « بیرینچیدن، قدیمگی متنلرده کېلگن اتباعي ترکیبلر اتباع اېمس، سۉزلیک توزووچیلر سۉز معناسینی بیلمسلیگی و شکل اۉزگریشلر طفیلی خطا قیلیب، اتباعي ترکیبلر سیرهسیگه کیرگیزگن. ایکّینچیدن، بو ترکیبلر فارس تیلینینگ ذاتیده موجود اېمس، بلکه عرب گرامری تأثیری آستیده فارس تیلیگه اۉزلشگن. اوچینچیدن، فارس تیلی و ادبیاتیده سینونیملیک یازیش آرقهلی اتباعي ترکیبلر اۉرتهگه کېلگن» – دېب قید اېتهدی (کریمي قهي، 1397، 130).
منصوره کریمي قهينینگ اوشبو فرضیهسی تۉغری. لېکن اۉزینینگ اعترافیچه هجري 5 – 13 (میلادي 11 – 19) عصرگچه بۉلگن اتباعي ترکیبلر بیلن هجري 13-عصر(میلادي 19-عصر)دن کېینگی دورلردهگی فارس تیلیده پیدا بۉلگن اتباعي ترکیب فرقلیدیر. شونینگ مصطفی ذاکرينینگ خلاصهسیگه تیهنیب، تورکي تیل گرامری تأثیریده پیدا بۉلگنلیگی ممکن، چونکه کېینگی دورلرده فارسي-دري بیلن یقین علاقهده بۉلگن تیل تورکي تیللردیر. ادعامیزنینگ باشقه دلیلی صفتیده، میلادي 17 – 19-عصرلرده تورلی ادبي محیطلرده بیلینگویزم (ایکّی تیللیلیک)نینگ پیدا بۉلیشی ادعامیزنینگ یقّال دلیلیدیر.
شعار جعفرنینگ دهخدا سۉزلیگیدن اقتباس قیلیشیچه، آتا-اوتا» / «آتا و اوتا» آذربایجان تیلیده اتباع سۉزلردیر. او «آتا-اوتا» / «آتا و اوتا» سۉزینی کېلتیریب، یېتکچی ترکیبینی معنالی سۉز اېکنلیگینی قید اېتیب، تورکيده (آذربایجانچهده) «آتا» سۉزینینگ معناسی بارلیگی، اما «اوتا» اېسه مذکور تیلده «آتا» سۉزی بیلن مناسب معناسی یۉقلیگی و سۉزلیکلرده هم قید اېتیلمهگنلیگی سببلی اوشبو سۉز اتباع سۉزدیر دېب قید اېتگن (شعار، 1342، 203).
مصطفی ذاکرينینگ تأکیدلشیچه، قدیمگی و اۉرته اېراني تیللر و فارسي گرامریده موجود بۉلمهگن، اگر اوشبو گرامري قاعده عرب تیلیدن کیریب کېلگن بۉلسه اېدی، اولردن کۉپ نمونهلر ادبي تیلده سینگیب قالیشی ممکن اېدی. عکسینچه، فارس تیلینینگ معیاري و ادبي تیلیدن کۉره، عامه سۉزلشوو تیلیده کۉپراق اوچرهیدی. مثلاً، شکست و مکست، کج و مج، کش و پش، مُرغ و پُرغ کبی. ایریم عربچه سۉزلرده هم اتباعي ترکیبلر کتاب-متاب، قلم-ملم، مکتب-پکتب کبی اوچرهشی-ده، مذکور سۉزلر فارسي و تورکي تیللر، جملهدن، اۉزبېک تیلیده مشترک سۉز بۉلیشی و اۉزبېک خلقینینگ سۉزلشوو تیلی تأثیریده ترکیب تاپیلگندیر.
یوقاریدهگی دلیللرگه اساسلنیلگن حالده، ایتیش ممکنکه، سۉزلرنی اتباعلشتیریش، معنالی سۉزلرنی مهمل سۉزلر بیلن ایشلتیش تورکي خلقلر آرسیده، جملهدن، اۉزبېک خلقینینگ تیلیده جوده قدیمدن موجود بۉلیب، خلق نطقیده فعال ایشلهتیلیب کېلیندی و کېلینماقده.
اۉزبېک تیلیده اتباع سۉزلرنینگ قۉللنیلیشی و اۉرگنیلیشی
اتباع سۉزلر اۉزبېکستان منبعلریده تورلی عالملر تمانیدن تورلیچه ناملنیلگن. ن.ک. دمیتریېف و ا.ن. کانونوف بوندهی سۉزلرنی «عکس صدا سۉزلر»، م. معروفوف «معناسیز سۉزلر»، ع. تورسونوف و مختاروفلر «تقلیدي قسم» ص. عثمانوف «عکس صدا سۉزلر یاکه سۉزلرنینگ سایهسی» دېب ناملهیدی (رزاقوه، 2011، 24).
عظیم حاجیېفنینگ 1963-ییلده «اۉزبېک تیلیده قۉشمه، جفت و تکراري سۉزلر» نامی آستیده نشر اېتتیرگن اثریده، اتباع سۉزلرنی جفت سۉزلر قطاریگه اۉرگنیب، «بیر ترکیبی مستقل معناگه اېگه بۉلمهگن جفت سۉزلر» دېب اۉرگنگن. بیر ترکیبلی مستقل معناگه اېگه بۉلمهگن جفت سۉزلر مثالیده عجایب-غرایب، باغ-راغ، گپ-گشتک، نیست-نابود کبی سۉزلرنی مثال صفتیده بېرگن (حاجیېف، 1963، 57). بیزنینگچه، یوقاریدهگی مثاللرنینگ هر ایکّله ترکیبی هم علیحده معناگه اېگه بۉلگن سۉزلردیر، مثلاً، عجایب-غرایب سۉزینینگ بیرینچی ترکیبی (عجایب سۉزی) جوده هم یخشی، تعریفگه سیغمهیدیگن کبی معناسی بار و ایکّینچی ترکیبی (غرایب سۉزی) جوده کم اوچرهیدیگن، جوده باشقچه و عجایب کبی معناگه اېگه. باغ-راغ، گپ-گشتک کبی سۉزلر هم هر ایکّله ترکیبی هم مستقل معناگه اېگه بۉلگن سۉزلردیرکه، اتباع سۉزلر دېب بۉلمهیدی. بوندهی سۉزلر دستلب سینونیم یازیش طفیلی اۉرتهگه کېلگن و بوگونگی کونده جفت سۉزلر قطاریگه کیریشی لازم.
بعضی درسلیک و قۉللنمهلرده تکراري سۉزلر بیلن اتباع سۉزلرنی بیرته توشینیب، تکراري سۉزلر قطاریده آلگنلر. بیراق تکراري سۉزنینگ اۉزی ایکّیته مرته تکرار کېلیشی طفیلی حاصل بۉلهدی. یوقاریده تأکیدلگنیمیزدېک، اتباع سۉزلرنینگ بیرینچی ترکیبی لغوي معناگه اېگه بۉلسه، ایکّینچی ترکیبینینگ لغوي معناسی یۉق همده ایکّینچی ترکیبی یکّه حالده قۉللنیلمهیدی.
مثلاً، اۉراق-پۉراق، چای-مای کبی اتباعي ترکیبنی کۉریب چیقسک، اوشبو قۉشیلمهنینگ بیرینچی ترکیبی – اۉراق سۉزی تېمیردن یسلگن و اۉت اۉرهدیگن نرسه-بویوم آتی، لېکن ایکّینچی ترکیبی اېسه هېچ نرسهنی ناملمهیدی، بلکه اۉراق سۉزینینگ فونېتیک تأثیریده پیدا بۉلگندیر. چای-مای سۉزینی کۉریب چیقسک، چای مستقل معنالی سۉز، بونینگ اَتش و لغوي معناسی بۉلیب؛ مای اېسه اونگه قرهم، چای سۉزینینگ فونېتیک تأثیری نتیجهسیگه پیدا بۉلیب، اَتش و لغوي معناسی یۉق.
مذکور مثاللردن نتیجه آلیب، ایتیش ممکنکه، اتباعي ترکیبلرنینگ یېتکچی ترکیبی معنالی و قرهم بۉلگن ترکیبی معناسیزلیگی طفیلی، بو گرامري قاعدهنی اَتش اوچون اېنگ معقول تېرمین «اتباع» (اتباع سۉزلر)دیر.
اۉزبېک تیلیده اتباعي ترکیبلر اېسکی پیتلردن بېری قۉللنیلیب کېلینگن بۉلسه-ده، حلیگچه اوشبو سۉزلر یېترلیچه اۉرگنیلمهگن. افغانستانده اۉزبېک تیلیده مهمل یا مهمله اتمهسی اتباع سۉزلر اتمهسی اۉرنیده قۉللنیلهدی. بیراق بو تېرمین اوشبو گرامري قاعدهنی تۉلیق یاریتیب بېره آلمهیدی، چونکه «مهمل» «معناسیز، بېهوده» دېگنی، اتباع اېسه ایکی ترکیبدن تشکیل تاپگن بۉلیب، یېتکچی ترکیبی معنالی، قرهم بۉلگن ترکیبی معناسیزدیر.
اتباعي قۉشیلمهلرگه اۉخشش گرامري قاعدهلردن بیری، صفت درجهسینی آرتتیریش و کوچهیتیریش قاعدهسیدیر. صفتنینگ آرتتیرمه درجهسینی کۉرستیش اوچون سۉزنینگ (صفتنینگ) تلفظیگه قرهگنده، بیر بۉغینلی و ایکّی بۉغینلی آرتیقچه سۉزلر قیپ-قیزیل، سپ-سریق، اپپاق، کۉم-کۉک، تۉپپه-تۉغری، ساپپه-ساغ، قوپ-قوروق (قوپپه-قوروق) کبی سۉزلر قۉشیلیب، صفتنینگ آرتتیرمه درجهسینی کۉرستهدی.
اېسکي اۉزبېک ادبي تیلیده عرب و فارس تیلیدن کیرگن هرج و مرج، خان و مان (خانمان)، تار و مار کبی سۉزلر شکل جهتدن اتباع سۉزلرگه اۉخشسه-ده، اصلیده، اتباع سۉزلر اېمس، بلکه اولر فارس و عرب تیلیده انیق معناگه اېگهدیر. مثلاً، خان و مان (خانمان) سۉزی قدیمگی فارس تیلیده خان (خانه)، و – باغلاوچی، و مان (اوی اسبابلری) دېگن معنا بېرگن. شونینگ اوچون، بوندهی سۉزلر اتباعي ترکیب دېیه آلمهیمیز. بولر اصلیده سینونیمیک یازیش طفیلی رواجلنگن بۉلیب، اتباعي ترکیبلرگه اۉخشب کېتهدی، بیراق بولر اتباعي ترکیبلر سیرهسیگه کیرمهیدی. مثال اوچون نوایینینگ اوشبو بیتیده قرهنگ:
ینه نې اۉت اېدیکیم توشتی خان و مانیمغه،
ینه نې شعله اېدیکیم توشتی جانیمغه.
(نوایی، 1385، 467)
تار و مار سۉزی:
انی مور خیلی شکار اېتمهگی،
تلشماق بیله تار و مار اېتمهگی.
(نوایی، 1402، 1067)
اتباعي ترکیبلر توزیش اۉزبېک تیلیده کۉپینچه «م» و «پ» تاووشلری بیلن توزیش انچه کۉپ. مثلاً، یولدوز-مولدوز، یاش-ماش، قری-مری، قیشلاق-میشلاق، سوت-موت، قاشیق-ماشیق، اۉراق-پۉراق کبی. «چ» ، «س» تاووشی بیلن هم توزیش اوچرهیدی: مېوه-چېوه؛ اَورهب-سورهب کبی.
اۉزبېک خلقینینگ صاف و بې غبار تیلی، حقیقتاً هم، قیشلاقلرده سقلنگن. بونینگ مثاللرینی بعضی قیشلاقلرده یشهیدیگن فارس و عرب تیلینی بیلمهیدیگن خلق نطقلریده کۉریش ممکن. وطنیمیزده شهرلرده یشهیدیگن اۉزبېکلریمیز آرهسیده عجایب نظریه موجود، سۉزلرنی اتباعلشتیریش («مهمل ایشلتیش») گۉیا قیشلاق اهالی آرهسیده تېگیشلی بۉلگن. محمد حلیم یارقیننینگ «وکالت دغدغهلری» طنزي حکایهلری تۉپلمیده «مهمل ایشلتیش» عنوانی آستیده قیزیق حکایه موجود:
«بایبوبه، سیزلر نیمه اوچون سۉزلشده هر نرسهگه بیر مهمل هم قۉشیب: «مۉتر-پۉتر»، «پول-مول» یا «مدیر-پدیر» دېیسیزلر؟!
اوکم ناتۉغری اېشیتیبسیز. بیز هېچ قچان بوندهی دېمهیمیز. اونی بیران «قیشلاقی-میشلاقی» ایتهدی (یارقین، 1386، 69).
اوشبو طنزي حکایهدن آلدینلشیچه، اتباعلشتیریش، معنالی سۉزلرنی مهمل سۉزلر بیلن قۉشیب ایتیش اۉزبېک تیلینینگ امکانیتی آرقهلی اېکنلیگینی تأکیدلماقده. دېمک، اتباعلشتیریش، معنالی سۉزلرنی مهمل سۉزلر بیلن توزیش اۉزبېک تیلینینگ ایچکی امکانیتی و گرامري قاعدهلریدن عبارتدیرکه، ادبي تیلده انچه قۉللنیلمسه-ده، سۉزلشوو تیلده جوده فعال ایشلهتیلهدی.
نطقده اتباع سۉزلرنی قۉللشگه قوییدهگی سبب و مقصد بۉلیشی ممکن:
- گپ یاکه سۉزنی کوچلنتیریش، کېسکینلنتیریش یاکه سۉزگه تأکیدلش اوچون: پول-مول، نان-پان کبی. مثلاً، پول-مولینگ بۉلسه، یاردم بېر (آزمی کۉپمی یاردمینگنی ایَمه).
- سۉزنی آهنگلی قیلیش اوچون: چاره-ماره، خس-مس، یېر-مېر.
اتباع سۉزلر سۉز تورکوملرینینگ مستقل سۉز تورکوملری اینیقسه آت، فعل (فعلنینگ روشداش شکلی) و صفت سۉز تورکوملریگه کۉپ اوچرهیدی. مثلاً:
آت سۉز تورکومی: اۉراق-پۉراق، یولدوز-مولدوز، قلم-ملم، مېوه-چېوه کبی.
صفت سۉز تورکومی: سریق-مریق، شۉر-پۉر، کتّه-متّه کبی.
فعل (روشداش شکلی) سۉز تورکومی: ایشلب-میشلب، کېتیب-مېتیب، باریب-ماریب کبی.
نتیجه:
اتباع عربچه سۉز بۉلیب، اېرگشماق، اېرگشیب بارماق کبی معنالرنی بېرهدی. اتباع سۉزلر ایکّی سۉزدن تشکیل تاپهدی، یېتکچی ترکیبی معنالی، ایکّینچی ترکیبی اېسه معناسیز (مهمل) بیرینچی ترکیب سۉزینینگ فونېتیک تأثیری آستیده پیدا بۉلیب، بیرینچی سۉزنی تأکیدلب کېلووچی، معناسینی کوچلنتیریش، کېسکینلشتیریش کبی وظیفهلرنی اۉتهیدی. عین حالده، تکراري سۉزلردن بوتونلهی فرق قیلهدی.
اتباع سۉزلر تورکي تیل جملهدن، اۉزبېک تیلی گرامري قاعدهسیدیرکه، بو گرامري قاعده برچه تورکي تیللرده، جملهدن، اۉزبېک تیلینینگ اېسکی و حاضرگی کونلریده جوده فعال قۉلنیلگن کېلینگن و کېلینماقده و حتی فارسي تیلده اۉز تأثیرینی کۉرستگن. بنابرین، مذکور گرامري قاعده ماهیتینی تۉلیق اۉرگنیب چیقیب، اۉزبېک تیلی گرامریده قۉشمه، جفت و تکراري سۉزلر قطاریدن علیحده اۉرین بېریشیمیز کېرهک.
منبع و مأخذلر
- انار بېکوه، ش. میرزایوه، (2012)، حاضرگی اۉزبېک ادبي تیلی، ناشر، تاشکېنت.
- بیانی، امیدالله، (2021)، اۉزبېک تیلیده سۉز تورکوملری (د. ش. شفیقه یارقیننینگ ینه کۉریشگونچه حکایهلر تۉپلمینینگ قوتیلیش حکایهسی متریالیده اساسیده)، ماسترلیک تیزیسی، سمرقند دولت بیلیم یورتی، اۉزبېکستان.
- حاجیېف، عظیم (1963)، اۉزبېک تیلیده قۉشمه، جفت، تکراري سۉزلر، اۉزبېکستان نشریاتی، تاشکېنت.
- ذاکری، مصطفی (1382)، اتباع و مهملات در زبان فارسی، نشر اخوان خراسانی، تهران.
- رزاقوه، مملکت. (2011)، آنه تیلی درسلریده قۉشمه، جفت و تکراري سۉزلرنی اۉرگتیش، نوکوس، قرهقلپاقستان-اۉزبېکستان.
- شعار، جعفر (1342)، بحثی در باره اتباع، جریده یغما، سال شانزدهم، شمارۀ 181، 202 – 204.
- شاه عبدالرحمانوف، شاه نظر و باشقهلر(1980) حاضرگی اۉزبېک ادبې تیلی، 1-قسم، تاشکېنت.
- کریمی قهی، منصوره (1397)، اتباع در زبان و ادب فارسی، زبان و ادبیات فارسی، شمارۀ 85، 115 – 135.
- مشیری، مهشید (1379)، فرهنگ اتباع و اتباع سازی، آگاهان ایده، تهران.
- نوایی، علیشېر (1386)، خزاین المعاني (غرایبالصغر)، نورالله آلتای اهتمامی بیلن، همکاریهای جهانی، Global Partners، مالیزیا.
- نوایی، علیشېر (1402)، خمسه، تاشقین بهایی اهتمامی بیلن، خراسان نشریاتی، تاشکېنت.
- یارقین، محمد حلیم (1386)، وکالت دغدغهلری (طنزلر تۉپلمی)، 2-نشر، آیدین افغانستان فرهنگي انجمنی، کابل.
