یازوچی: محمدکاظم امینی
کیریش
افغانستان تورک-اۉزبېک تیلی و ادبیاتی سۉنگّی بیر یریم عصر آرهسیده تورلی تضییقلر بیلن دوچ کېلیب و اوشبو تیلده سۉزلشووچی اهالی سیاسي جهتدن محکومیتده یشهگنی باعث کېینگی بیر یریم عصر دوامیده حاکمیتده بۉلگن سیاسي توزوملر واسطهسیده اۉز آنه تیللریده اۉقیش و یازیشدن محروم اېتیلگن.
اۉلکهده ۱۳۵۷- ییلی یوز بېرگن سیاسي اۉزگریشدن کېین، مذکور اهالی اۉز آنه تیللریده یازیش و اۉقیش حق-حقوقیگه اېگه بۉلدیلر.
مذکور ییلدن کېین اۉزبېک تیلی اېرکین نفسلرینی آلیب، تورکيزبان منطقهلردهگی عاموي اخبارات واسطهلری و مکتبلرده رسميلشیب، تدریس اېتیله باشلب، ایجاد تیلیگه اَیلندی. شو ییلدن باشلب تورلی ایجادکارلر تربیهلنیب اۉزبېک تیلیده شعر و نثر تورلریده ایجاد اېتیشگه باشلب، اۉز آنه تیللرینینگ رواج و رونقی اوچون مهم حصه قۉشدیلر.
چکیده
محمد عالم کوهکن ۱۳۴۱- قویاشلی ییل (میلادي ۱۹۶۲) فاریاب ولایتیگه قرهشلی خواجه سبزپوش تومنینینگ غوزاری قیشلاغیده توغیلیب، افغانستانده ۱۴۰۰- ییل (میلادي ۲۰۲۱) سیاسي حاکمیت تۉنتیریلگندن کېین، اۉلکهدهگی خوفسیزلیک طفیلی، اۉز عایلهسی بیلن وطننی ترک قیلیب امریکا قۉشمه ایالتلرینینگ ماساچوست ایالتیده جایلشدی. او، سرطان کسللیگی باعث، جاري ییل (۱۴۰۴ هـ.ش) سنبله آیینینگ ۱۲- سیده دنیادن کۉز یومیب، اونینگ جسدی مخلص و ارادتمندلری واسطهسیده افغانستانگه تاشیلیب، اۉز توغیلگن قیشلاغیده توپراققه تاپشیریلدی.
کوهکن، چاغداش اۉزبېک ژورنالیزم و ادبیاتیده اۉزینینگ اوزلوکسیز و تینیمسیز فعالیتلری بیلن افغانستان اۉزبېک تیلینینگ عاموي اخبارات و یېتکرمهلرده رواجلنیشی و یوکسلیشی یۉلیده عمریدن مایه قۉیگن ژورنالیست اېدی.
قالهبېرسه او، افغانستانده ۱۳۵۷- ییلی افغانستان خلق دموکراتیک حزبی حاکمیتی پیروزلیگیدن کېین، مدني حق و حقوقیدن محروم سقلنگن ملیتلرگه بېریلگن نسبي سیاسي و فرهنگي اېرکینلیک سیاستی سایهسیده اولغهییب، برکمال بۉلدی و اۉز آنه تیلی بۉلگن اۉزبېک تیلی و ادبیاتی ترقیاتی و رواجلنیشیده اۉرینلی و اونوملی حصه قۉشدی.
بحثنینگ اساسي سۉراغی
۱ عالم کوهکننینگ «قاره کۉزلریم» تۉپلمیدهگی حکایهلرنینگ اساسي سوژه و مضمونی.
بحثنینگ فرعي سۉراقلری
۱ حکایه ژانری، حکایهچیلیک تورلری و حکایهنینگ اساسي عنصرلری.
۲ ریالیزم ایجادي میتودی و اونینگ تورلری.
کلید سۉزلر: اۉزبېک ادبیاتی، حکایهچیلیک، عالم کوهکن، قاره کۉزلریم….
حکایه، حکایهچیلیک و اونینگ تورلری
یازیش، یازوو بیلن باغلیق بۉلگن هر قندهی طرزده انیقلنه دی. عادتده فانتستیک و تخیّلي، خاطرات، ژورنالیستیک، حسّیات و باشقه خیل یازوولر موجود. یعنی، یازوو کتهراق و کېنگراق معناگه اېگه و آخر-عاقبت مقصدسیزدیر. بیز همهمیز حکایهچیلرمیز. بیز همهمیز حکایهلر ترماغیده یشهیمیز. حکایه – بو آدملر اۉرتهسیدهگی ملاقاتنینگ اېنگ کوچلی شکلی. حکایهلر بیزنینگ دوریمیز تاریخیگه تَقیلگن. اما حکایه یازیش تمایللری حقیده گپ کېتگنده شونی اَیتیش کېرهک که، حکایه یازیش آسان اېمس! بعضیلر اوچون بو شهودي، ایچکی ایجادکارلیک و هیجان. اما باشقهلر اوچون بو قتّیق محنت و کوچ طلب قیلهدی. حکایهلرچیلیکده پرنسیپل و اصل و تۉغری یازیشنی اۉرگنیش، قطعیّت، مشغولات و اۉرگنیش اصوللری ضرور.[1]
حکایه یازیش تمایللرینی اۉرگنیش اوچون سیز معلوم کۉز قرهش و نقطۀنظرگه اېگه بۉلیشینگیز، کرکترنی رواجلنتیریشینگیز، طرح و ضدیتلرنی بیلیشینگیز کېرهک. بو آرهده مېن حکایه یازیشنینگ بعضی تمایللرینی اَیتیب اۉتماقچیمن:
حکایهلر اساساً ریال و حقیقي خیالي آدملر اشتراکیدهگی حقیقي یاکه خیالي روایتلردن آلینگن بۉلهدی. حکایه، سۉزلر بیلن اَیتیلهدی، حتا آلبومینگیز یاکه تلویزیوني کۉرستوولرینگیزدهگی فوتو صورتلر هم حکایه قیلهدی. حکایه یازیشنینگ اېنگ مهم تمایللریدن بیری مقصدلی بۉلیشدیر. عموماً آلگنده، حکایهنینگ مقصدی کۉنگیل آچیش یاکه خبر یوباریش بۉلیشی ممکن. حکایهنینگ اوزونلیگی اونینگ فارمتیگه باغلیق: رومان، قصه، فاوست و باشقهلر. حکایهنینگ اوزونلیگی صفت و مضمونیگه هیچ قندهی علاقهسی یۉق.[2]
حکایه ژانری و حکایهچیلیک تورلری
ژانر کتگوری یاکه تورنی بیلدیرهدی. ادبیاتده ژانر اثر دایرهسینی بېلگیلهیدی. تاکه یازووچی هم قیسی دایرهده یازیشی کېرهکلیگینی بیلهدی، هم اوقووچی معلوم بیر توزیلیشدن فایده کۉرهدی. اصلیده او، ژانر دایرهسیده بېلگیلنهدی. تورلی کتابلرنی، اولرنینگ ژانریگه قرهب تصنیفلش ممکن. بو بوتون دنیادهگی اثرلر اوچون عمل قیلهدی. مثلاً، قۉرقینچلی ژانرده یازیلگن اثرده قندهی متن و خبر بارلیگینی همه بیلهدی، عکسینچه دهشتلی ژانر و رومانتیک ژانر اۉرتهسیدهگی فرق جوده سېزیلرلی بۉلهدی.[3]
کتابلرنینگ موضوعلری دایرهسینی هر خیل تورگه و طایفهلرگه اجرهتیش ممکن. عموماً آلگنده، کتابلرنی ایکّی گروهگه بۉلیش ممکن: بدیعي و بدیعي بۉلمهگن. بیراق بیر گروهنینگ ژانری بهتفصیلراق تصنیفلش تکلیف قیلینگن. حکایهنینگ تورلری زمان اۉتیشی و علم و معرفتنینگ ترقیاتی بیلن کېنگهییب و تورلی معنا کسب قیلیب کېلماقده. البته بو سۉزیمیز اقتصاديات و مدنیت نقطۀنظردن ترقیات باسقیچلرینی بیرین-کېین آلغه باسیب بارهدیگن مملکتلرگه خاص بۉلگن حالده، آرتده قالگن ممکتلر حیاتیده معلوم درجهده تأثیرات قالدیریشی ممکن.
بیز اوشبو بحثده، رحمتلی کوهکننینگ حکایهلری حقیده تۉختب سۉزلشنی کۉز اونگیمیزده مقصد قیلیب قۉیگنیمیز اوچون ژانر و اونگه باغلیق بحثلردن واز کېچهمیز. لیکن بیر مسألهنی اېسلهتیش ضرور که افغانستان اۉزبېک تیلی، ادبي تیل و ایجادیات تیلی بۉلیش نعمتیدن محروم اۉلهراق، بیر یریم عصرلیک تضییقات و قتهغان بیلن دوچ کېلگنی باعث، سۉنگّی یریم عصردن بو یان مطبوعات و رسمیاتده رواجلنیب و ادبیاتنینگ تورلی ساحهلریده ینگیدن تجربه قازانیب و ادبي ایجاد تیلی درجهسینی اۉزیگه آلیب کېلماقده. شو باعث هم بیز تورلی نثري ژانرلر و قالبلرده یېتوک و تنیقلی یازووچیلر تربیهسیدن محروم بۉلیب قالگنمیز. حالانکه قۉشنی اۉزبېکستان ادبیاتیده مذکور موضوعلرگه عاید اۉنلب و یوزلب ادبي اثرلر ایجاد اېتیلیب و قابلیتلی یازووچیلر تربیهلنیب کېلماقده. شونینگدېک، حکایه توری چېت اېللر ادبیاتیده هم اۉزینینگ دېیرلی درجهده تاریخي ترقیاتینی تکمیل اېتیب کېلماقده.
حاضر اېسه حکایه تورلی قسم و تورلرگه اېگه، جملهدن بدیعي حکایه، قۉرقینچلی حکایه، علمي فانتیستیکه (علمي-تخیلی حکایه)[4]، تراژیدیک حکایه، رومانیتکه (رومانتیک حکایه)، فانتیستیک حکایه، سرگذشتلی حکایه، جنایت حکایهسی، تریللر حکایهسی[5]، دستوپیه فانتیستیکه، سحرلی ریالیزم فانتیستیکه، کارآگاهلر[6] حکایهسی، غرب حکایهسی[7]، کومیک یا کومیدی حکایه، کومیک یا کومیدیک رومان، ریالیستیک حکایه و باشقه لرنی اۉز ایچیگه آلهدی.
حکایه نیمه؟
حکایه – بو تصوّردن فایدهلنهدیگن بدیعي اثر. عاديراق قیلیب اَیتگنده، حکایه – بو حکایه قیلووچی حکایه، اما بو طرفینی بیر آز رواجلنگن و بهتفصیلراق قیلیش ممکن.
رضا براهنی ایرانلیک ادبیاتشناس عالم اۉزینینگ «حکایه یازیش» اثریده، شوندهی دېیدی: حکایه – بو یازمه متن بۉلیب، اونده حیاتنینگ سرگذشتلری کېتمه-کېت واقعهلر شکلیده حکایه قیلینه دی.[8] ادوارد مارگن فارستر اۉزینینگ « رومان اسپیکت[9]لری» کتابیده بیر واقعهنی قوییدهگیچه تعریفلهیدی: حکایه کرونولوژیک یا زماني ترتیبده واقعهلرنینگ حکایهسیدیر. مثلا: توشلیک توشلیکدن کېین؛ سهشنبه دوشنبهدن کېین و هلاکت اۉلیمدن کېین کېلهدی. و خودّی شو طرزده حقیقتدن هم حکایه بۉلگن، حکایه. او تینگلاوچینی کېین نیمه بۉلیشینی بیلیشگه اوندهیدیگن خصوصیتگه اېگه بۉلیشی کېرهک.[10]
حسین رسولزادهگه کۉره: حکایه واسطه اېمس، بلکه شکل و تخنیک ساحهسیدهگی ایستېتیک ایجادلرنینگ مقصدیدیر. بو رومان یاکه درامه اېمس، نهفقط ادبیات نطق واسطهسیدن یوقاریراق ترتیبده، بلکه اساسأ پرنسیپل و اصول جهتدن واسطه صفتیده فایدهلنیش ممکن اېمس.[11]
حکایهنینگ اساسي عنصرلری
کۉپگینه حکایهنویس و حکایه تدقیقاتچیلری حکایه ده ۷ ته اساسي ایلمینت بۉلیشی کېره ک دېگن فکرگه قۉشیلهدیلر:
- موضوع ( سوژه).
- بیلگی.
- وقت و جای ( شونینگدېک سۉزلش، سۉزلمه لر و باشقه ناملر بیلن هم تَنیلگن)[12]
- نقطۀ نظر.
- سیوجیت (طرح).
- کونفلیکت: تۉقنهشوو، درگیری ( یاکه ماجرا و پارادوکس).
- توگش، اداغ (پایان).
1. سیوجیت لینیهسی یا داستان طرحی
سیوجیت یا داستان طرحی، اصلیده حکایهنینگ یۉل خریطهسیدیر؛ صادر بۉلهدیگن برچه حادثه-واقعهلر، ریکتیسیه (عکس العمل)لر و آگاهلنتیریشلر و اولرگه بۉلگن جوابلر بولرنینگ برچهسی داستان طرحی و خطینی تشکیل قیلهدی. حکایه طرحی عیناً دیزاینگه اۉخشهیدی؛ بیرینچی رېجهنی قاغازگه چیزیب، کېین اونی باسقیچمه-باسقیچ یکونلهیدیگن دیزاینر کبی وظیفه بجرهدی.[13]
2. کیریش
باشلنیش نقطهسی کیریش، حکایهنینگ صحنهسی یرهتیلهدی و حکایهنینگ اساسي قهرمانلری، صحنهلری و وضعیتی انیقلنهدی. تماشابینلرنی حکایه بیلن تنیشتیرهدی.
۳. آلدیندن بیلیش یاکه دستلبکی بیلگی
مؤلف آلدیندن بیلیش یا دستلبکی بیلگی یاردمیده اېشیتووچی یاکه اۉقووچیلرگه نیمه بۉلیشینی آلدیندن بیلیشلری و حکایهدهگی بیر قطار واقعهلرگه تیّار بۉلیشلری اوچون بیر قطار مصلحتلر و کیچیک فکرلرنی یېتکیزهدی.
۴. حکایهدهگی ضدیت (اپیزود)
کرکتر و تشقری کیچیک یاکه بیرار نرسه اۉرتهسیده قرهمه–قرشیلیک موجود بۉلسه، او ضدیتنی کېلتیریب چیقرهدی. کونفلیکت یا تۉقنهشوو بدیعي ادبیاتده مهم اهمیتگه اېگه و اۉقووچینی کرکترنی یخشیراق توشونیشگه جلب قیلهدی.[14]
۵. کلیمکس (اوج یا چۉقّی)
اېنگ اوج نقطه – قهرمان جدّي و مقرر قیینچیلیکلرگه دوچ کېلهدی، بو اونینگ مغلوبیتگه آلیب کېلهدی:
1. کرکتر ضعیفلشهدی.
۲. او اۉزی یاکه باشقه کرکتر حقیده نیمهنیدیر توشونهدی.
۳. حکایهنینگ موضوعی انیق بۉلهدی.
۶. اۉلیک نقطه
اۉقووچی (تماشابین یا اېشیتووچی)گه هیچ قندهی اَوجگیرلیک، هیجاننی یاکه علیحده تویغونی یېتکیزمهیدیگن و هیچ قندهی مخصوص واقعه صادر بۉلمهدیگن واقعه قسمی.
کوهکن و حکایهنویسلیک
زمانوي بحثلرده ادبي ژانرلر شعر و نثر توریده ایزچیل مطالعه و تدقیق، اۉزیگه خاص بدیعي قابلیت و تجربهنی طلب قیلهدی. لیکن باوجودی که کوهکن عمرینینگ اساسي قسمینی ژورنالیزم و خبرنگارلیک ساحهسیده صرفلهگن، یانیده شعر بیلن هم شغللنیب کېلگن، قالهبېرسه حکایهنویسلیک اونینگ اوچینچی درجهلیک مشغولیتیگه ایلنگن حالده، اونینگ حکایهنویسلیککه قیزیقیشینینگ مهم بیر عاملی، محیط اطرافیده قیزیق و جاذبهلی موضوعلر کۉپ بۉلیب و اولرنینگ یازمه شکلی بۉلمهگنلیگی، همده افغانستان اۉزبېک تیلیده نثر توریده حکایهنویسلیک رواجلنمهگنی و حکایهنویسلر سانی آزدن-آز اېکنلیگی بۉلهآلهدی.
معلوم که هر ادبي ژانر شعر توریده و نثر توریده هم اۉزیگه خاص قابلیت و تجربه طلب قیلینسه، مذکور ساحهلرده ایزچیل روشده اوزاق ییللر مطالعه و تدقیق قیلیش و اورینیش جوده هم حسابلنهدی. حکایه یازیش اساسساً تخصصي بیر فن و مسلک بۉلیب، هر بیر یازووچینینگ مهارت و بدیعي قابلیتی اونینگ اثرلری علمي مرجعلر آرقهلی قبول قیلینیب، خلق آرهسیده کېنگ ترقهلیشی بیلن اثباتلنهدی. البته بو مسأله مدنیت و فرهنگ، همده اۉقیش-یازیش کېنگ رواجلنیب، مطالعه مدنیتی خلق و اینیقسه اۉقیمیشلیلری آرهسیده کېنگ رواج تاپیب کېلگن اۉلکهلرده اۉزیگه خاص اهمیتی بار. لیکن مدني و اۉقیش-یازیش آرهلریده چمهسی آزراق رواجلنیب کېلگن افغانستان اۉزبېکلر جماعهسی آرهسیده باشقه توسگه اېگه.
«قاره کۉزلریم» حکایهلر تۉپلمی
محمد عالم کوهکن اۉزینینگ ۶۳ ییللیک اونوملی حیاتیده، نېچه بیر تخلیقي اثرلرنینگ مؤلفی بۉلیب، مذکور اثرلر موضوع و مضمون جهتدن تورلی یۉنهلیش و قسملرنی اۉز ایچیده آلهدی. اونینگ اثرلرینینگ اېنگ کته و اهمیتلی قسمی تخلیقي و اۉزی یرهتگن شعری و نثري اثرلر تورکومی سنهلهدی. مذکور مقاله آرقهلی بیز اونینگ حکایهچیلیلکده یازووچینینگ حکایهنویسلیک سیماسی حقیده، اینیقسه او، اۉزیدن میراث قالدیریب کېتگن یگانه نثري اثری بۉلگن «قاره کۉزلریم» حکایهلر تۉپلمی حقیده بحث یوریتماقچیمیز.
«قاره کۉزلریم» محمد عالم کوهکن حیاتینینگ سۉنگّی ییللریده یازیلگن اثر. مذکور اثر ترکیبیده ۲۰۲۰- ییلدن ۲۰۲۳ ییلگه قدر (تۉرت ییل آرهلیغیده) یازیلگن حکایهلر اۉرین توتگن. اثر ترکیبیده سیغدیریلگن بیرینچی حکایه تاریخیگه اعتبار بېرگنده، «اۉلَت» حکایهسی کابلده۲۰۲۰- ییلنینگ یازیده یازیلگن. شو کبی اثرنینگ سۉنگّیده کېلتیریلگن ۳ سانلی حکایهسی (اندخویلیک ملا چاری بای اۉغلینینگ نکاح تۉییده بۉلیب اۉتگن واقعهسی) ۲۰۲۳- ییل پاکستاننینگ اسلام آباد شهریده یازیلگنینی کۉرستهدی.
عالم کوهکن هم افغانستانده سیاسي اۉزگریشلر طفیلی سیاسي توزوم تۉنتیریلیشی بیلن، اۉلکه بۉیلب اهالیسی فلاکتلی احوالگه اوچرهب، خوفسیزلیک مسألهسی اېنگ مهم معماگه ایلنیب، جمهوریت حاکمیتی تشکیلاتیده تورلی ساحهلرده ایش قیلیب تورگن میلیونلب کیشی جان خوفیدن وطندن بدرغه بۉلیب، چېت اېللرده حیات کېچیریشگه مجبور بۉلگنلر قطاری تقدیر تقاضاسی بیلن بدرغهلیککه تن بېریب، امریکا قۉشمه ایالتلریگه باریب استقامت قیلیش مقصدیده چمهسی ایکّی ییلگه یقین وقتنی اۉز عایلهسی بیلن پاکستانده کیچیریشگه مجبور بۉلدی. باوجودی که مذکور وقتده او سرطان آغیر کسللیگیگه چلینیب، بو دهشتلی کسللیک اونی نېچه ییل عمرینینگ سۉنگّی چاغیگچه دل حضوری و جان حلاوتیدن اوزاقلشتیرگن اېدی، لیکن مهاجرتده ایریم رسمي و نارسمي ایشلردن بۉشهشی اونگه ایجاد اوچون قولهی فرصت یرهتیب قۉیدی. «قاره کۉزلریم» خودّی شو ییللر محصولی حسابلنهدی.
حکایهلرنینگ اساسي مضمونی و ایجادي خصوصیتی
عالم کوهکن، ملي عدالتسیزلیک و قومي استبداد بیر عصردن کۉپراق حاکمیت سورگن بیر مملکتده وایهگه یېتیب، سیاسي جهتدن محکوملیک و مملوکلیک درجهسیده تورگن تورکي زبان اېلگه منسوب بۉلگنی اوچون، مذکور استبدادي سیاستنینگ اچینرلی عقوبتلریدن زیان کۉرگن. او عمرینینگ اساسي قسمینی کۉپ سانلی بیر عایله روزغارینی اۉتکزیشده صرف قیلیب، یانیده ایجادي ایشلر بیلن شغللنیب کېلگن محنتکش ایجادکار.
اساساً«قاره کۉزلریم» تۉپلمیده سیغدیریلگن حکایهلرنینگ کته قسمی، جملهدن: اولَت، سلامتلیک کولیب باققنده، سیناو، تۉختهمیش و قیزلرشاه حکایهلرینینگ اساسي موضوع و مضمونینی کرونا ویروسی و مذکور یوقمه کسللیک حقیده یۉلگه تشلنگن کمپاینلر توزهتهدی. شو اوچون هم مذکور حکایهلر کرونا ویروسی (کوید-۱۹) اوج آلگن ییللرده، یازووچی واسطهسیده پروژهوي شکلده ایشلنگنی احتمالدن اوزاق اېمس. شو اوچون هم مذکور حکایهلرده حکایهچیلیککه خاص بۉلگن داستاني عنصرلر آزراق مراعات بۉلگن و بو موضوع وقتینچهلیک.
تۉپلم ترکیبیده سیغدیریلگن بیر خیل حکایهلر واقعي سرگذشتلردن عبارت بۉلیب، اولرده اېسه یازووچی فقطگینه حکایه قهرمانلری آتلرینی اۉزگرتیریش بیلن مذکور واقعهلرنی روایت قیلیشده حکایهدهگی خصوصیتلرنی مراعات قیلیشگه اولگورگن. جملهدن: «شاعر اۉلیمی» یا «اۉجی گردان» واقعهلرنی بیانیده. بیر خیل داستانلرده اېسه حکایه طنزي و کنایهلی روح کسب اېتهدی. جمله دن: «برادرلر قچان کېلهدیلر» و«نظام الدین جاننینگ تولکیسی» و«شۉربهگه قۉرمه» روایتلریده. شو کبی بیر خیل حکایهلر حکایه شکلیده روایت قیلینگن حالده هم، حکایه خصوصیتلری اولرده آزراق کۉرینهدی. جملهدن: «قیرغی سایدهگی خس کپّه» و «ایکّی کونداشنینگ بیر کونی». قالهبېرسه «کتاب کۉرگزمهسی» و «ایتنینگ وفاسی» یازووچی اۉز شخصي حیاتیگه عاید حادثه-واقعهلرنی بیان اېتیشگه اولگورگن…
«شاعر اۉلیمی» تاریخي واقعهسیدن حکایه یسهگن کوهکن، رحمتلی عبدالرووف نفیر فاریابي (۱۳۰۵[15]-۱۳۷۱[16]) و اونینگ کویاوی بۉلگن رحمتلی استاد عبدالقدوسلرنینگ حاجی مراد پالواننینگ اۉغلی شکور قوماندان تامانیدن میمنهنینگ منطقۀ سبزیدهگی «تَه بلوچ دشتی»ده دهشتلی طرزده قتل اېتیلگنینی حکایه قیلهدی. مذکور حکایهده، یازووچی باش قهرمانلرنینگ اصلي نامینی اۉزگرتیریب اولرنی شاعر ملا عبدالعزیز و سراج الدین دېب نام بېریب بو فاجعهلی واقعهنی بیان قیلهدی. لیکن قندهیدیر بو واقعهدن ناتۉغری خلاصه چیقریب، بو ایکّی معارف خادملرینینگ اۉلیمینی فقطگینه جهادي قوماندانلرنینگ زمانوي علم و مدنیتگه بۉلگن کینه و کدورتی دېب اۉیدیرمه بېرهدی. یازووچی اصلده بو یېرده بیر مسألهنی اونوتیب قۉیهدی یا مۉغامیرلیک بیلن موضوعنینگ اوستیدن اۉتماقچی بۉلهدی که:
فاریابده جهادي مکتبلرنینگ قوریلیش مسألهسی تاریخي جهتدن ۱۳۵۸- ییل (جدی آیینینگ ۶ نچیسی) ییلگه باریب تقهله دی. لیکن یازووچی بو مسألهنی ۹-۸ ییلدن کېین، افغانستانده اسلام دولتی قوریلیب، شمال ولایتلری جملهدن فاریابده جهادي تنظیملرنینگ کوچ و قدرتی، قالهبېرسه اونچی ارلات منطقهسیده مجاهدلر کمیتهسینینگ قوماندانی بۉلگن حاجی مراد پالوان (خواجه مراد پالوان)نینگ نفوذی ضعیفلشگن بیر پیتده باریب باغلهماقچی بۉلهدی.
حالان که بو ایکّی کیشینینگ قتل اېتیلیشیگه سیاسي غرض و مرضلر و سیاسي گروهلر جملهدن میمنهدهگی گروه کار فرکسیونی رهبریتی و ۱۳۷۱- ییل افغانستان ملي اسلامي جنبش حاکمیتی دوریدهگی فاریاب حاکمی بۉلگن انجنیر خالیارلرنینگ ناتۉغری موضعگیرلیگی، همده فاریاب تعلیم و تربیه ریاستی مقامینی اېگللش اوچون جهادي گروهلر و محمد رسول پهلوان طرفدارلری آرهسیده تارتیشوولر اساسي سبب و عامل اېدی. مذکور حکایهده رحمتلی کوهکن عامدانه شکلده بو آغیر جنایت مسوولیتینی جهادي قوماندانلر بۉینیگه تشلب، عیبدار چیقریش بیلن اۉز سیاسي اۉرتاقلرینینگ بیگناه ثابت قیلماقچی بۉلهدی.
بو گپنینگ حقیقتینی همه و اینیقسه رحمتلیلرنینگ عایله و فرزندلری، اۉشه زمانده عالي لوازملرده ایشلاوچی آدملر برچهسی بیلهدی. البته بیر یازووچی صفتیده رحمتلی کوهکننینگ تاریخي حقیقتلرنی بوندهی تېسکری کۉرسهتیشی کېلهجکلرده اونینگ رسالتلی بیر یازووچی صفتیده اۉرین اېگللشیده سلبي تأثیرات کۉرستهدی.
یازووچی «قیشلاقیمیز بالهلری» (۱۱۴- بېتدن ۱۱۹- بېتگچه) سرلوحهلی حکایهده، حکایهنویسلیکدن آغزهگی ادبیات و فولکلور توریگه اۉتیب، فاریاب ولایتیگه قرهشلی جمعه بازارده بالهلیک چاغیده اوینهگن بلیق آوی، چورّوم، آشیغ اۉیینی و تۉپ اۉیینینی شرحلب اۉتهدی.
«قراوسیز بالهلر قیغوسی» سرلوحهلی روایتده باشلنیشده یازووچی رحمتلی دکتور محمد صادق برنا آصفي (۱۳۱۲[17]–[18]۱۳۹۱)نینگ حیاتی و بالهلیگی، کېین اونینگ تشبثیده میمنه شهری مرکزیده قوریلگن (عایلهلر حیاتینی یخشیلش جمغرمهسی/بنیاد بهزیستی خانواده)نینگ قیغولی واقعهسی و احتمال حاضرگچه سِر سقلنیب کېلگن مذکور تشکیلاتنینگ قندهی یاپیلیشی حقیده عجایب بیر اچّیق حقیقتدن پرده کۉتریب بېرهدی.
کوهکن قندهیدیر مذکور جمغرمهنینگ آچیلیش مراسمیده رحمتلی دکتور برنا لندندن آلیب کېلگن یخشی بیر کمرهسی بارلیگی، بو کمره بیلن مجلسدن عکس آلگنی و مذکوز کمره شهرگارنیزیونی قوماندانی کبیر قوماندانگه یاقیب قالگنی،[19] بو واقعهدن سۉنگره کبیر قوماندان رحمتلی کوهکندن اۉشه کمرهسینی اونگه هدیه قیلیشینی سۉرهگنی، کېین بو کیچیک مسأله فاریابده کته معماگه ایلنیب، کته قوماندان (محمد رسول پهلوان)نی اونینگ لگنبردارلری بیکار اۉلتیرمهی اولر دکتورنی چېت اېل دولتلری اَیغاغچیسی و آچگن مرکزی جاسوسخانه اېکنلیگی تۉغریسیده یالغان و اۉیدیرمه گپلرنی اَیتیب فکرینی چلغیتگنی،[20] نتیجهده بیر کونی شهر گارنیزیونینینگ عسکرلری کېلیب مرکزدهگی بار نرسهلرنی موترگه آرتیب آلیب کېتگنینی روایت قیلهدی. لیکن اۉزینینگ گناهینی بو آرهده گردنگه آلمسدن: «… مېن اونینگ خواهشینی دکتورگه اَیتیشنی اۉزیمگه اېپ بیلمهدیم…[21]» دېب، مذکور دورده «هر کیمنینگ یخشی نرسهسی بۉلسه، کته قوماندانگه یقین قوماندانچهلرگه کېرهک اېدی» دېب، گپنی قاچیرهدی.
یازووچی اثرنینگ آخر قسمیده «مکتب اېسدهلیکلری» سرلوحه آرقهلی بیر قطار شخصي روایتلرنی کېلتیرهدی:
مذکور ایکّیته روایتلردن بیریده: او، «سو باغ»[22] وادیسیده ۱۹۶۱- ییل (۱۳۴۰- ییل) اۉرته مکتب آچیلیشیدن آلدین، مذکور منطقهنینگ قیشلاغلریده باشلنغیچ تعلیمینی مسجدلرده ملا محمد یعقوب، ملا عبدالرسول و ملا عبدالوهاب آتلی محلي اوقیتووچیلردن کسب اېگنینی اېسلب اۉتهدی.
اونی ایلک بار آتهسی مذکور مکتب ادارهسیگه آلیب باریب، خلیل خان ناملی سرمعلم اونی رویخطگه آلدیرگنینی روایت قیلیب بېرهدی…[23]
ایکّینچی روایتده: او، بالهلیک چاغیده اۉز قوم و قرینداشلرینینگ بالهلرینی مکتبگه کېتیشلرینی کۉریب، مکتب کېتیشگه قیزیققنی و اوییدهگی توت درخت شاخیده اۉلتیریب قغیللهگن اَله قرغهنی مکتبگه کېتیشی اوچون تعبیر قیلگنیدن روایت قیلیب، او، مکتب بناسی قوردیریلگن یېرنی بیر محلي معرفتپرور ملکدار اۉزبیک بایلریدن «بابا ملنگ» دېگن کیشی آته میراث زمینلریدن حکومتگه تارتیق قیلگن دېیدی. او، یشهیدیگن وادیلریده اوشبو زمانوي بناگه اۉخشهگن بیرار بنا یۉقلیگینی اېسلتیب اۉتهدی…[24]
شونینگدېک، رحمتلی کوهکن اۉزی اېشیتگن-بیلگن روایتلرنی کیچیک حکایهلر طرزیده، بیرین-کېتین «کلته آتنینگ دَوریغی»[25] و اوندن کېین ایزمه-ایز کېلتیریلگن (۱)[26]، (۲)[27] و (۳)[28] سانلر آرقهلی بیان قیلیب بېرهدی. مذکور روایتلر نامنتظم روشده اثر ترکیبیده سیغدیریلگن. حالانکه منتظم روشده مذکور اثرده عنوانلی حکایهلر بیر قطار و عنوانسیز و یازووچینینگ شخصي سرگذشتلرینی اۉز ایچیگه آلووچی روایتلر بیر قطارده کېلیشی کېرهک اېدی. قالهبېرسه «کلته آتنینگ دوریغی…» نامی بېریلگن کیچیک روایت (حکایه اېمس) بلکه سان آرقهلی کېلتیریلیشی شرط اېدی.
«قاره کۉزلریم» تۉپلمیدهگی حکایهلر اېسه مضمون و موضوع و تیل جهتدن، قالهبېرسه جغرافیایي جهتدن هم افغانستاندهگی تورک-اۉزبېک خلقینینگ حیاتی و سۉنگّی عصرلردهگی فاجعهلی تقدیری حقیده مستند و جانلی لوحهلر یرهتیب، مذکور خلقنینگ حیاتیدهگی اساسي معمالرینی طرح قیلهدی. اونینگ حکایهلریده عکس اېتدیریلگن باش قهرمانلر عموم آلگنده قشّاق و محروم عامه اهالیگه منسوب.
هر حالده، کوهکن حکایهلریده، قطار شمال ولایتلریده استقامت قیلووچی تورکي زبان اهالینینگ اچینرلی اقتصادي وضعیتی، خلقنینگ اوزلوکسیز ایشسیزلیک و بیکارلیک، بیر آغیز نان اوچون ایران، تورکیهده سرگردانلیک تارتیب دهشتلی واقعه-حادثهلرگه دوچ کېلیب، غربتده حیاتدن کۉز یومیشلری، قطار اۉزبېکنشین ولایتلرده اهالینینگ اجتماعي و اقتصادي ناقۉلهی وضعیتی، حاکم دولتنینگ اولرگه نسبتاً بیفرقلیک و غیرمسووللیگینی عکس اېتدیریب، قالهبېرسه ۱۳۷۱-۱۳۷۷ ییلنینگ باشلنیشیگچه جنرال دوستیم باشچیلیگده افغانستان ملي اسلامي جنبش قلمروینینگ اساسي قسمی بۉلگن فاریاب ولایتیده صادر بۉلگن بیر قطار تاریخي جنایت و خیانتلردن پرده کۉتریب، اولرنی توب ماهیتینی افشا قیلیب بېرهدی. بو حکایهلر اۉز بدیعي تیلی، اۉتراق اۉزبېک اهالینینگ اجتماعي-اقتصادي اچینرلی وضعیتیدن جانلی لوحهلر یرهتیش و بیر خیل تاریخي موضوعلرنی اۉزبېک تیلیده طرح اېتیلیشی نقطۀنظردن اهمیتگه سزاوار. قالهبېرسه، «قاره کۉزلریم» اۉزبېک تیلیده یازیلگن سناقلی نثري اثرلر قطاریدن اۉرین آلهدی.
او، اېل و خلقی سیاسي جهتدن محرومیتده سقلنگنی باعث، حق و عدالتنی تأمینلش مقصدیده سیاسي کورهشگه یوز کېلیتریب، افغانستان خلق دموکراتیک حزبی فرکسیونلریدن بۉلگن «گروه کار» فرکسیونینینگ عضوی بۉلیب، نَوقیران ییگیتلیک چاغیدن عمرینینگ سۉنگّی ییللریگچه مذکور تشکیلاتده اعضالیک قیلدی.[29]
شو اوچون هم مذکور سیاسي فعالیت و کورهشلر ایجادکارنینگ کۉز قرهشی و جهانبینیسیده معلوم تأثیرات قالدیرگن. و اونینگ ریالیست بیر سیاستچی و یازووچی صفتیده کۉز اۉنگیمیزگه قۉیهدی. سیاستده ریالیست، بو حاکمیتنی قۉلگه کیریتیش اوچون حرکت قیلگن و حقیقتگه و موجود امکانیتدن فایدهلنیشگه اساسلنگن سیاست حرکتنی عملگه آشیرهدیگن کیشی، بوندن فرقلی اۉلهراق آیدیالیست سیاستچی، سیاستنی انسانی ایدیاللرگه بۉیسوندیرگن، عادتده عملگه آشیریب بۉلمهیدیگن دېب بیلهدیگن کیشیدیر.[30]
ریالیزم هنر و ادبیاتده اۉز ایجادي خصوصیتلریگه کۉره اوچ تورگه اېگه:
۱. ایلمنتلر ریالیزمی ۲. سوسیالیستیک ریالیزم ۳. سِحرلی ریالیزم
۱. ابتدایي ریالیزم
اونوره دوبالزاک (۱۷۹۹-۱۸۵۰م)[31] اثرلری بو مکتبنینگ باشلنیشی اېدی. صنعتکارنینگ ابتدایي ریالیزمدهگی وظیفهسی جمعیت و دنیانی تۉلیق کوزهتیش، اۉز کوزهتیشلرینی صادق و حلال بجریش، یاکه قیته یرهتیشدیر. شو سببلی او جوا ساده طرزده قیته یرهتهآلیش و اۉز فکرلرینی تماشابینلر و اۉقووچیگه بیملال یېتکیزهآلیشی کېرهک. عادتده ابتدایي ریالیزمده امیدسیزلیک، پسیمیستیک[32] کورینیش موجود.
لیو تولستوی (۱۸۲۸-۱۹۱۰م)[33]نینگ «اوروش و تینچیلیک»، فیودور داستایفسکی (۱۸۲۱-۱۸۸۱م)[34]نینگ «جنایت و جزا» و «اکه- اوکه کارامازوفلر» اثرلرینی بو مکتبدن مثال قیلیب کۉرستیش ممکن.[35]
۱.سوسیالیستیک ریالیزم
بو اتمه سابق ساویت اتفاقیده پیدا بۉلگن. او، بیرینچی مارچ، ۱۹۵۳- ییلده ماکسیم گورکی، بخارین و ژدانف کبی قطار یازووچیلر و سیاسي فعاللر تامانیدن تکلیف قیلینگن و کېینچهلیک بوتون دنیا کمونیستیک پارتیلری تامانیدن قبول قیلینگن. اونینگ طرفدارلری بو حرکتنی کارل مارکس (۱۸۱۸-۱۸۸۳)[36]نینگ ایشچیلر صنفی حقیدهگی فکرینی تأکیدلب، اجتماعي آنگنی رواجلنتیریش مقصدیده باشلهدیلر. بو مکتب ایزداشلری ادبي ایجادنینگ مهم خصوصیتلریدن بیری خلق عامهسینینگ قهرمانلیگی و جمعیت و تاریخگه تأثیریدیر. بو اثرلرده خلق عامهسینینگ اشتراکی تاریخ و معنوي-مادي بایلیکلرینی یرهتووچی کوچگه اۉخشهیدی.[37]
۳. سِحرلی ریالیزم
آلمان تنقیدچیسی «فرانتس- راح» بو اَتمهنی ۱۹۲۵- ییلده مهم رساملر گروهینی تصویرلش اوچون کیریتگن. اما بو اَتمه فقط ۱۹۴۹- میلادي ییلده ادبي مکتب صفتیده تنیلگن. سحرلی ریالیزم حقیقت توزوملرینی یۉق قیلیش و اۉز قاعدهلری بیلن اۉز دنیاسینی قۉریشنی انگلتهدی. بو مکتبده فانتیستیک و افسانوي واقعهلر متنگه شو قدر سینگدیریلگن که، اولر بوتونلهی طبیعي کۉرینهدی. شو بیلن بیرگه بو متنلر هیچ قچان اۉیدیرمه حکایهلر اېمس و حکایهنینگ ریالیزمی نصور اوچون قربان قیلینمسلیگی اوچون حقیقت بیلن نازک چیزیقنی سقلهیدی. عادتده، بو تیپدهگی حکایهلرده وقت کېتمه-کېتلیگی بوزیلهدی. لیکن ایجادکار بونی شو قدر مهارت بیلن بجرهدی که، اۉقووچی آنگی طبیعت و قانون دایرهسیدن تشقریگه چیقمهیدی. اوشبو توردهگی ایشلرده آدملرنینگ خلق اعتقادلریگه آسانگینه کیریش ممکن. چونکه مؤلف اثرنینگ بدیعي تامانینی کمهیتیریش مقصدیده قصهده آدملرگه نورمال و طبیعي کۉرینهدیگن خرافاتلرنی حکایه قیلهدی.[38]
قوییده محمد عالم کوهکننینگ «قاره کۉزلریم» حکایه تۉپلمی ترکیبیده سیغدیریلگن حکایهلرنینگ بیرمه-بیر حکایهلردهگی باش قهرمان، اثر جغرافیهسی، یازیلگن ییل و حکایهنینگ خلاصهسینی، مذکور بحثیمیزگه عاید ذکر قیلیب اۉتهمیز. مذکور اثرده یازووچینینگ ۲۲ ته حکایهسی سیغدیریلگن.
« قاره کۉزلریم» تۉپلمیدهگی حکایهلر مضمونینینگ تنیشتیرمهسی
۱. اۉلت[39]:
حکایه باش قهرمانلری: عبدالرزاق طبیب و اۉغلی ابراهیم.
اثر گیوگرافیسی: میمنه، فاریاب (شمال ولایتلری)
حکایه مضمونی: مشهور یوناني طبیبلردن بیرینینگ حیاتی و سنتي طبابتنینگ اهمیتی ….
یازیلگن ییلی: ۱۴۰۰- ییل/کابل.
حکایهنینگ خلاصهسی
یوناني عطارلیک (طبیبلیک) قیلیب تورگن، اجتماعي جمعیتده یشاوچی، کۉزگه کۉرینمهگن بیر اجتماعي قتلمنینگ سیماسینی افادهلاوچی شخصنینگ حیاتی و یوقمه عالمگیر کرونا ویروسی دوریده، ایران اۉلکهسی آرقهلی خیتای مملکتیدن افغانستانلیک کارگرلر واسطهسیده قطار شمال ولایتلریده مذکور ویروسنینگ ترقهلیشی و عبدالرزاق طبیب اۉزینینگ توزهتگن داری-درمانی بیلن مذکور ویروسگه چلینگن کیشیلرنی درمانلشی…
۲. سلامتلیک کولیب باققنده[40]:
حکایه باش قهرمانی: همراهقول عایلهسی. آیبدل خاله.
حکایه مضمونی: اۉتراق اۉزبېک اهالی آرهسیده خرافاتنینگ کېنگ رواجلنیشی، سنت و جدیدچیلیکنی تارتیشووی…
اثر گیوگرافیسی: سرپل شهری (شمال ولایتلری).
یازیلگن ییلی: ۱۴۰۰- ییل/کابل.
حکایهنینگ خلاصهسی
همراهقول عیالی بۉلگن آیبدل خاله کمپیر بۉلیب بۉیی بوکیلیب قالگن حالده هم، آیاغی تاشگه تېککنده فالچی و قاقیمچی، بخشی و ملاگه یوگوریب، تاپگنینی شو یۉلده صرفلهگن عیال. لیکن رحمتلی اېری هیچ قچان اونینگ بو قیلیقلرینی یاقتیرمهگن و هر دایم هم شو گپ اوچون جنجللشر و اونی نېگه پوللرنی بیهوده صرفلهگنی بیلن عیبدار چیقرردی. مذکور عایلهنینگ یگانه اۉقیمیشلی فرزندی نادره هم کرونا ویروسیگه چلیگنیده آنهسینینگ سنتي روشده قیلگن داری-درمانینی یاقتیرمسدن شهر کسلخانهسیگه باریب کوید-۱۹ تېکشیرووینی اۉتکزهدی. تېکشیروو نتیجهسی مثبت چیقهدی. لیکن قندهیدیر زمانوي داری-درمانلر تأثیراتی طفیلی او ساغهلیب شفا تاپهدی….
۳. سیناو:
حکایه باش قهرمانی: یاش متخصص داکتر آیدین.
اثر گیوگرافیسی: مزار شریف (شمال ولایتلری).
حکایه مضمونی: زمانوي طبابت و اونگه باغلیق واقعه-حادثهلرگه نسبتاً محلي شفاکارلرنینگ تېجمکارلیک و تدبیرکارلیگی…
یازیلگن ییلی: ۲۰۲۰- ییل.
حکایهنینگ خلاصهسی
کرونا ویروسی یېر کُرهسینی گېزیب، چېت اېللرده مینگلب آدملر آرهسیدن قربانلرلیک آلیب کېلهدیگن پیتده شهر شفاخانهسینینگ یاش متخصصی داکتر آیدین، شفاخانه رییسی داکتر توماریس و باشقه مسلکداش متخصصلر بیلن بیرگه، عالم مقیاسیده متخصصلر کرونا ویروسیگه قرشی آدملرنی اېملش اوچون واکسین ایشلب چیقالمهگن، همده موجود داری-درمانلر هم یخشی نتیجه بېرمهگن حالده کسللرگه بیر قطار انتیوایرل دوالرنی بېریب، قطعي نتیجه آلالمهی، اۉز امکانیتلری و بیلیملرینی دنیانینگ رواجلنگن طبي مرکزلری بیلن تقاسلهیآلمهگن حالده قۉلیمیزدن نیمه کېلهدی و بوندهی قلتیس وضعیتده نیمه قیلهآلهمیز، دېگن سۉراقنی آرهگه تشلب کېنگشهدیلر. اولر اۉز طبي مرکزلریده «پلازما تراپی» عملیهسینی تطبیق اېتیش رېجهسینی توزهدیلر. نتیجهده ساغهلیب کېتگن بیر کیشی قانیدن پلازما آلیب کرونا ویروسگه یۉلیققن شخص قانیگه اۉتکزیشنی تجربه قیلهدیلر و شو ینگی اصول بیلن کوید-۱۹گه چلینگنلرنی دوالهیدیلر….[41]
[1] https://fahwa.ir/%D8%A7%D8%B2-%
[2] اۉشه منبع.
[3] https://garnettalent.ir/%D8
[4] https://garnettalent.ir/%D8
[5] تریللر ژانری جنایت و دهشت ژانرلرینینگ ترکیبی حسابلنهدی. تریللر حکایهسینی اۉقیگنینگیزده، حکایهنینگ تقدیری حقیده حدس و گمان قیلیشدن تشقری، سیزده قۉرقوو و خواطر حسی هم پیدا قیلهدی.
[6] مثال صورتده مایک هامر، انگلیسلیک شرلوک هملزو، امریکالیک جانی دالرحقیدهگی قطار اثرلر…
[7] غرب حکایه موضوعینینگ نامینی اېشیتگنده، سیز یان قوراللر، کاوبای شلیاپلری، آت مینیش و باشقهلر حقیده اۉیلشینگیز کېرهک. غربلیکلر ۱۹- عصرده صادر بۉلگن واقعهلرنی ایتیب بېریشدی. بو حکایهلر کۉپینچه عدالت و قهرمانلیک کبی موضوعلرنی اۉز ایچیگه آلهدی.
[8] https://mana-ideh.ir/
[9] جنبه یا قیرّه دېمک.
[10] https://mana-ideh.ir/
[11] اۉشه منبع.
[12] https://dastangard.com/%D8%A2%D8%B4%
[13] https://dastangard.com/%D8%A2%D8%B4%
[14] اۉشه منبع.
[15] شخصیتهای معاصر تورکی زبانان افغانستان، ۱۴۲.بیت.
[16] اۉشه اثر، ۱۴۵بیت.
[17] امینی.محمدکاظم( ۱۴۰۲) شخصیت های معاصر تورکی زبانان افغانستان.انتشارات علم و فرهنگ طاها.تهران. ص۴۲.
[18] اوشه اثر.۴۵نچی بیت.
[19] قاره کۉزلریم.۱۲۲بیت.
[20] اوشه اثر.۱۲۵نچی بیت.
[21] اوشه اثر.۱۲۴نچی بیت.
[22] اوشه دَورده، جمعه بازار علاقدارلیگی نینگ قوله نیب کیلگن ایسکی توپونیمی.
[23] اوشه اثر.۱۵۷نچی بیت.
[24] قاره کوز باله لریم.۱۶۸نچی بیت.
[25] قاره کۉزلریم.۱۵۷نچی بیت.
[26] اۉشه اثر.۱۸۰-۱۸۵نچی بیتلر.
[27] اۉشه اثر.۱۸۵-۱۸۹نچی بیتلر.
[28] خودی اۉشه اثر.۱۸۹-۱۹۳نچی بیتلر.
[29] امیني. محمد کاظم(۱۴۰۲) شخصیتهای معاصر تُرکی زبانان افعانستان. انتشارات اولین ها. تهران.ص۲۱۷.
[30] https://setare.com/fa/news/
[31] https://www.iranketab.ir/profile/996-honor%C3%A9-de-balzac
[32] جهانگه نسبتاً بدبینلیک.
[33] https://www.iranketab.ir/profile/2260-leo-tolstoy
[34] https://www.iranketab.ir/profile/1059-fyodor-dostoevsky
[35] https://setare.com/fa/news/30544/%D9%87%D9%/
[36] https://www.iranketab.ir/profile/2592-karl-marx
[37] خودی اۉشه منبع.
[38] https://setare.com/fa/news/30544/%D9%87%D9%/
[39] قاره کۉزلریم حکایه تۉپلمی ۱-۱۰ بېتلر.
[40] قاره کۉزلریم حکایه تۉپلمی. ۱۱-۱۷ نچی بېتلر.
[41] قاره کۉزلریم حکایه تۉپلمی ۱۸- ۲۴ نچی بېتلر.
