امدادگرلر روایتی
صائمه فتحی
جاري ییل نینگ 9- سنبله یریم کېچهده، افغانستان شرقیده یېر تۉستدن سیلکینیب کېتدی. کنر ولایتینینگ تاغلری سکوتینی دهشتلی گومبورلش بوزدی و قیشلاقلردهگی خام خشتلی اویلر کۉز آچیب یومگونچه قولهب توشدی. 6،2 ریشتر کوچگه اېگه، 8 کیلومتر چوقورلیکدهگی زلزله شوندهی قتّيق لرزهنی یوزهگه کېلتیردیکی، گۉیا یېر اۉز جاییدن کۉچیب کېتهیاتگندېک احساس قیلینردی. اویقودهگی آدملر بیر نېچه ثانیهده مطلق واهمهگه توشیب قالدی؛ بالهلر ییغلب یاتاقدن ایرغیب توشدی، آنهلر ظلمت ایچیده فرزندلرینی ایزلب چاپدی و کۉپلر ویرانهلر آستیده قالیب کېتدی. هېچ کیم بیلمسدی بو اوّلگی ییللردهگی کبی عادي زلزلهنینگ باشلهنیشیمی یاکه ینه-ده کتّه فاجعهنینگ مقدمهسیمی.
سیلکینیشلرنینگ تأثیری فقط کنر ولایتی بیلن چېکلنیب قالمهدی. تاغلرنینگ بغریده تېبرهنیش تۉلقینلری یاییلیب، ننگرهار و باشقه قۉشنی ولایتلرگه یېتیب باردی؛ جلال آباد اطرافیدهگی قیشلاقلر لرزهگه کېلدی، کۉپلب دېوارلر قولهب توشدی، کۉپریکلرده اېسه یاریقلر پیدا بۉلدی. چېگرهنینگ نریگی تامانیده، پاکستاندهگی قۉشنی واديلر هم سیلکینیب، چېگره اهالیسی دهشتلی توننی باشدن کېچیردی. مینگلب دېوارلرنینگ قولهشیدن چیققن چنگ تونده آسمانگه کۉتریلیب، هوانی قاپلب آلدی. اۉشه پیتلرده آدملر بو عادي زلزله اېمس، بلکه اوزاق دوام اېتهدیگن تکراري یېر سیلکینیشلرینینگ باشلنیشی اېکنینی انگلب یېتدیلر. قۉرقوو و بیر نېچه مرته قَیتهلنیب کېلگن سیلکینیش تۉلقینلری تېزده بیر قیشلاقدن باشقهسیگه ترقهلیب، زلزله خوفی یوقاری بۉلگن سپین غر تاغ تیزمهلری یقینیدهگی قیشلاقلرنی قمرهب آلدی.
تلفاتنینگ دهشتلی کۉلمی قویاش چیققچ عیان بۉلدی. دستلبکی خبرلرده 1 مینگ 400 نفردن آرتیق آدم هلاک بۉلگنی ایتیلگن اېدی، بیراق کېینگی کونلرده قربانلر سانی 2 مینگ 200 نفردن آشدی. ینه 3 مینگ 600 دن 4 مینگگچه آدم جراحت آلدی. اېنگ کۉپ قربانلر کنر و ننگرهار ولایتلریده قید اېتیلدی بو حدودلرده خام خشتدن قوریلگن اویلر و آغیر تاملر یېر سیلکینیشیگه چیدهی آلمهدی. بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی حساب-کتابیچه، تخمیناً یریم میلیون کیشی بېواسطه زلزله تأثیریده قالدی و اولرنینگ یرمیدن کۉپی بالهلر اېدی. بو آفتده 6 مینگ 700 دن آرتیق تورر جای اویی ویران بۉلدی افغانستان شمال شرقیده مکتبلر، کۉپریکلر، سوو منبعلری و باشقه عمومي آستقورمهلر هم ضررلنگن. تاغلی یۉللر کۉچکی سببلی بېرکیلگنلیگی باعث، یاردم بېروچیلر اوزاق قیشلاقلرگه اۉز وقتیده یېتیب باره آلمهدیلر. کېینگی کونلرده قیته-قیته یوز بېرگن 6،2 و 5،4 ریشتر تکراري زلزلهلر آدملرنینگ قۉرقووی و قاچقینلیک اضطرابینی ینهده آشیردی. هر سفر یېر قیمیرلهگنده، ویرانهلر آستیده قالگن آدملرنینگ قلبیده ینه بیر امید سۉنردی.
امدادگرلرنینگ روایتی
10- سنبله کونی توشدن کېین، منیر و رومل کابلدن سکّیز نفر اېرکک امدادگر بیلن بیرگهلیکده بیر یاردم تشکیلاتی تامانیدن کنر ولایتیگه یۉلگه چیقیشدی. سفر ساعتلب دوام اېتدی و هر بیر کیلومتری قۉرقوو و خواطر بیلن اۉتدی. اولرنینگ منزلی زلزلهدن اېنگ کۉپ ضرر کۉرگن دېب ایتیلگن سوکی تومنی اېدی. قیشلاقلرگه یېتیب بارگچ، ایکّاولان هم کرخت بۉلیب قالدیلر. گۉیا یېرنینگ تېریسی تنیدن اجرهلیب چیققندېک اېدی. زلزله توپراقده چوقور یاریقلر حاصل قیلگن، یۉللر تیلینیب کېتگن، کۉچکیلر اېسه درهلرده آدملرنینگ نفسینی هر بیر قدمده بۉغیب قۉیر اېدی. اولر کۉرگن منظره دهشتلی اېدی. اویلر ویران بۉلگن، تاملر جسدلر و اوی جهازلرینینگ پرچهلری اوستیگه قولهب توشگن، هواده اېسه کیچیک یانغینلردن کۉتریلگن توتون ایلنیب یورردی. منیر و رومل توپراق و تاشلر آرهسیدن اۉتیب بارر اېکن، آنهلرنی کۉریشدی اولر فرزندلرینی بغریگه باسیب، اۉشه حالتده قاتیب قالیشگن اېدی. گۉیا اولر اوچون وقت تۉختهب قالگندېک اېدی. بالهلرنینگ یوزلری قۉرقوو و چنگ بیلن تۉله، کیچکینه قۉللری اېسه اېندی موجود بۉلمهگن بیر پناه ایزلب سرسان اېدی. هر بیر تکراري سیلکینیش بالهلرنی قۉرقوودن پارتلش درجهسیگه آلیب کېلردی. ییغی و چینقیریقلر آوازی تاغلرنینگ سکونتیده عکس صدا بېریب، ینه-ده الملی اېشیتیلردی. منیر و رومل خرابهلرگه هر بیر قدم یقینلشگن سیین، فلاکتنینگ نقدر کېنگ قمراولی اېکنینی چوقورراق انگلهی باشلشدی. اولرنینگ کۉز اۉنگیدن اۉتگن منظره نهفقط جسماني ویرانه، بلکه آدملر آیلر و ییللر دوامیده برپا قیلگن عادي حیات و کونلیک محنتلرینینگ هم چیلپرچین بۉلیشی اېدی.
طالبان فرهنگی و عیاللرنینگ قۉلی-آیاغی باغلنگنی
منیر و رومل سوکی تومنیگه یېتیب کېلیشدی. زلزله چنگی حلی خرابهلر اوستیده اۉرنهشیب اولگورمهمیش، اولر بیرینچی غلطی و الملی منظرهگه دوچ کېلیشدی: عیاللر ویرانهلر آرهسیده، یرهلنگن و قانلی تنهلری بیلن، اېرککلرنینگ یاردمیدن یوز اۉگیریشردی. هر سفر اېرکک قوتقرووچیلر قۉل اوزهتیب، عیالنی ویرانهدن چیقریشگه اورینسهلر، باشلر اېگیلر، رۉماللر ینه-ده قتّيقراق یاپیلردی.
رومل حیرت بیلن اېسلب ایتهدی: «بیر عیالنی کۉردیم، آیاغی سینگن اېدی و او عموماً حرکتلنه آلمهسدی. انیق کۉرینیب تورردی قوروق شاخدېک آیاغی اۉرتهسیدن ایکّی بۉلینگندېک اېدی. اېرکک قوتقرووچی آلدینگه یوریب یاردم بېرماقچی بۉلگنده، او یوزینی بوردی و قطعي رد اېتدی. او خاتین-قیز کېلیشینی کوتماقچی اېدی. اۉشه لحظه مېن عاجز بۉلیب قالدیم: قندهی قیلیب آدم آغریققه چیدهشی ممکن، لېکن بېگانه نینگ قۉلینی اوشلهمسلیگی ممکن؟» رومل هرات ولایتیدن. او حاضرده کابلده بیر تشکیلات بیلن ایشلهیدی. بیر نېچه آی آلدین او افغانستان شِمالیدهگی تاشقینلرده هم یاردم کۉرسهتگن. او بو قدَر قتّيق قۉللیک و بېگانه قۉرقوویدن لرزهگه کېلیب، شوندهی دېیدی: «مېن ایلگری هم کۉپ مرته یاردم کۉرسهتگنمن. لېکن کنرده آدملرگه نیمه بۉلگنینی توشونمهیمن. او آدملر بېگانهلرنی یامان کۉریشهدی. حتی دارو-درمان و بیرینچی یاردم تۉپلملریدن هم یوز اۉگیرردی.»
اما بو فقط عیاللرگینه اېمس اېدی، یاردمدن یوز اۉگیرهیاتگن. اولرنینگ یانیده سوکی تومنی نینگ اېرککلری هم تورر اېدیکی، اولرنینگ نگاهی هېچ قچان عیاللرگه تۉغریدن-تۉغری توشمسدی. منیرنینگ ایتیشیچه، حتی اولر موافقلشتیریش اوچون گپلشگن پیتده هم بیر-بیری نینگ یوزیگه قرهمهسدی. بیر نېچه قدم نریده نفسلری اوزیلیب بارهیاتگن عیاللرگه اېسه عموماً اعتبار بېرمسدی. اېنگ یخشی حالتده، باشقه عیاللرنی چقیریشردی یاکه عیال داکتر و عیال قوتقرووچینی آلیب کېلیشگه کېتیشردی. منیر، «اۉشه منظرهده هېچ قندهی همدردلیکنینگ اثری یۉق اېدی دېدی. همهسی بېرک اېدی. اېرککلر عیاللرگه قرهمهسدی، عیاللر اېرککلردن قاچردی، و فاجعه دوام اېتردی.» دېب ایتیردی.
منیرنینگ ایتیشیچه، اولر کنرگه یېتیب باریب، آدملرنینگ کوندهلیک حیاتینی یقیندن کۉرگنیده، اېندی توشونیشدی نېگه طالبان بوتون مملکت بۉیلب عیاللر تعلیمینی منع قیلگن. «اۉشه یېرده اېرککلر هم، عیاللر هم طالبانگه کتّه حرمت کۉرسهتیشر، گپلرینی قبول قیلیشردی. مجاهد، قاریلر و مولويلر گپیرردی و آدملر طالبان کېلگنیدن خورسند بۉلیشردی. بیز اېسه عیال قوتقرووچیلرنینگ یۉقلیگی و عیاللر اوچون جوده قتّيق چېکلاولردن حیران و ناراضی اېدیک. طالبان تیک اوچر آلیب کېلیشگنیدن آدملر جوده ممنون اېدی، اولر دعا قیلیشردی جسدلرنی آلیب کېتهیاتگنیدن. لېکن عیال داکترلر کملیگی حقیده اېسه هېچ کیم هېچ نرسه دېمسدی.»
بو مناسبت منیر و رومل نینگ روحیتیگه اویلرنینگ ویرانهسیدن هم آغیرراق تأثیر قیلدی. اولر اوچون عیان بۉلدیکی، کنر توپراغیده دیني و قبیلهوي مدنیت آدملرنینگ تنهسیگه قلین تېریدېک یاپیشیب قالگن؛ بوندهی قلین تېری اېسه حتی اۉلیم و حیات اۉرتهسیدهگی لحظهلرده هم یاریلیشگه تیار اېمس. سوکی تومنیده زلزله لایدن قوریلگن دېوارلرنی قولهتگن اېدی، اما قبیله و دین نینگ کۉرینمس دېوارلری هنوز اۉرنیده اېدی؛ بو دېوارلر اېسه تاش و لایدن هم بلندراق، قتّيقراق اېدی.
طالبلر و افغانستان شرقی
افغانستان شرقي ولایتلری نینگ، جملهدن، کنر و ننگرهارنینگ آلیس تومنلری، جمهوریت تیزیمی قولهشی ییللریدن انچه اوّل هم طالبان سایهسیده نفس آلر اېدی و اۉشه پیتده هم حکومت کوچلری بیلن طالبان گروهی اۉرتهسیده قوراللی جنگلر دوام اېتردی. اۉشه ییللرده ملا و دین آدملری، طالبانانه قرهشلر بیلن، قیشلاق اهالیسی اوچون اۉزلری «علم» دېب بیلگن نرسهنی اۉرگهتیشردی؛ بو علم اېسه قبیلهوي بلند دېوارلر و دین نینگ قتّيق قۉل تلقینلری بیلن قاریشیب کېتگن اېدی.
جمهوریت قولهگچ و طالبان ینه حاکمیتگه قَیتگچ، بو سایه ینه-ده آغیرراق بۉلدی. عیاللر ایلگری هم کنر شهری مرکزیده جمعیتده جوده آزگینه اشتراک اېتیشر اېدی، اما اېندی بوتونلهی چېتلشتیریلدیلر. کنر، ننگرهار و آلیس قیشلاقلرده افغان عیالینینگ یوزی اۉنلب ییللردن بېری فقط اوی دایرهسیده قالیب کېلماقده. طالبان قَیتگنیدن سۉنگ قیزلر مکتبدن محروم بۉلدی و اولرنینگ اېنگ کیچیک اجتماعي رۉلی هم بۉغیزده بۉغیب تشلندی. عیناً منه شو اجتماعي توزوم ایچیگه زلزله کېلیب توشدی؛ بو یېرده لای دېوارلر قولهشیدن آلدین، آنگدهگی بېرک دېوارلر الّهقچان تیکلنگن اېدی.
امدادگر عیال داکتر آزلیگی
زلزلهدن کېینگی کونلرده عامهوي اخبارات واسطهلری عیاللر بحران باسیمیده اېنگ کۉپ اذیت چېکهیاتگنینی قیته-قیته آگاهلنتیردی. اولرنینگ کۉپلری یرهلنگن اېدی، اما دله و کیچیک شفاخانهلر یاردم مرکزلریده عیال داکترلر و عیال قوتقرووچیلر یۉق اېدی. منیر هم بو مسألهنی تصدیقلب، «اېرکک داکترلر کۉپ اېدی و برچه حرکتلریگه قرهمهی، عیاللرگه یقینلشه آلیشمسدی. بو دنگسهلیکدن اېمس، بلکه عیالنی اېرکک تامانیدن کۉریکدن اۉتکزیش یاکه دوالشنی مقبول سنهیدیگن قتّيق قۉل فرهنگی طفیلی اېدی. نتیجهده اۉنلب عیاللر آچیق یرهلری، سینگن سویکلری و چوقور جراحتلری بیلن ساعتلب، حتی کونلب یېترلی طبي مراقبتسیز قالیب کېتیشردی. عیال داکترلر جوده کم اېدی. زلزلهدن کېینگی ایکّینچی و اوچینچی کونلرده شفاخانهلرده عیاللر و بالهلرنینگ سانی جوده کۉپهیدی. اما عیال داکترلر کم اېدی. اگر بۉلسه هم، اولر اېرکک شفاکارلر کبی بیلیملی و ملَکهلی اېمس اېدی. کۉپلری اساسن دایهلردن عبارت اېدی.»
منیرنینگ ایتیشیچه، یېترلی مقدارده عیال قوتقرووچیلر هم یۉق اېدی. کابل و باشقه ولایتلردن کنرگه یۉل آلگن یاردم کاروانلری نینگ کۉپی فقط اېرککلردن عبارت اېدی. جراحت آلگن عیاللر، حتی ویرانهلر آستیدن چیقریب آلینگن تقدیرده هم، تشیش و دوالش جریانیده ینه سکوت دېواری ایچیده قالیب کېتیشردی؛ نه اولر بیلن بیر تیلده و بیر جنسده گپلشه آلهدیگن کیشی بار اېدی، نه اولرگه روحي خوفسیزلیک بېره آلهدیگن محیط.
زلزله نینگ تۉرتینچی کونیده عیاللر نینگ چادر آستیدهگی حیاتی
زمین سیلکینیب، پست صفتلی قوریلگن اویلر قولهب توشدی؛ اما طالبان حکومتی نینگ طبي و قوتقروو تیزیملری هم خودّی شوندهی ضعیف و قولهشی تعیین اېدی. زلزله لحظهسیده اېنگ کۉپ قربان بۉلگن عیاللر، اوندن کېینگی کونلرده هم حمایهسیز قالدیلر عیال داکترلرنینگ کملیگی، عیال قوتقرووچیلرنینگ یېتیشمسلیگی و اېنگ عادي خدمتلرگه یۉل قۉیمهگن چېکلاولر اولرنی ینه قربان قیلدی.
یېتکرمهلردن قۉرقیش
اما طالباننینگ عامهوي اخبارات واسطهلریدن قۉرقووی بو فلاکت نینگ باشقه بیر قیرّهسینی یوزهگه چیقردی. رومل نینگ ایتیشیچه، گرچه طالبان کوچلری هر جایده بۉلمهگن بۉلسه-ده، لېکن اولر نظارت پُسته اۉرنتگن یاکه آدملری قیشلاقلرگه بارگنده، هېچ کیم صورتگه آلیشگه جرعت قیلالمسدی. ژورنالیستلر، قوتقرووچیلر، حتی عادي آدملر هم تصویر یازیب آلیشدن محروم بۉلدیلر. منیر اۉز حکایهسیده: «هر سفر کمره کۉترگنیمیزده، اوستیمیزگه قۉرقوو سایهسی توشردی دېب حکایه قیلهدی. طالبان، صورت آلمهنگ، ویدیو آلمهنگ دېب آگاهلنتیرردی. گۉیا حقیقت تصویرگه توشسه، فاش بۉلیب قالهدیگندېک اېدی. وضعیت جوده آغیر اېدی. بیر طرفده زلزله فاجعهسی، ایکّینچی طرفده اېسه طالبان فاجعهسی تورردی.»
بو تعقیقلر نتیجهسیده فلاکت نینگ کۉپلب انساني منظرهلری کمره توشیریلمهدی. عیاللر و بالهلر ویرانهلر آستیده قالیشدی، اما اولرنینگ حکایهلری یریمته بۉلیب قالدی. زلزله مینگلب اوینی ویران قیلدی، اما طالبان دنیاگه بو ویرانه نینگ چوقورلیگینی آچیق کۉرسهتیشگه رخصت بېرمهدی. شرقي افغانستاندهگی زلزله جمعیت نینگ یشیرین حقیقتلرینی هم فاش قیلدی؛ بو حقیقتده عیاللر هم یېر سیلکینهیاتگن آنلرده، هم اوندن کېینگی کونلرده، یکّه و حمایهسیز قالیشدی. بوگون ستاتیستیکهلر مینگلب اۉلیک و یرهدارلر حقیده گپیرهدی، اما رقملر یالغیز حالده عذاب نینگ چوقورلیگینی افاده قیله آلمهیدی. هر بیر سان آرتیده توگللنمهگن بیر باله حیاتی، آغریققه تۉله بیر آنه نینگ سکونتی و قۉلینی چۉزالمهگن بیر قوتقرووچی نینگ عاجزلیگی توریبدی. اما سوال هنوز آچیق قالماقده: یېر هم، مدنیت هم لرزهگه کېلهیاتگن بیر مملکتده، افغان عیالی نینگ قۉلیدن کیم توتهدی؟
