کیریش
افغانستان دنیانینگ اېنگ یاش دولتلریدن بیری دیر. یعنی اهالی نینگ 60 فایزیدن کۉپراغی 25 یاشدن کیچیک یاشلر تشکیل اېتهدی. بو اېسه مملکت کېلهجگی اوچون کتّه بایلیک دېمک دیرنوآورلیک موتوری، اقتصادي اۉسیش و اجتماعي اۉزگریشلرنی عملگه آشیره آلهدیگن اولاد. اما حقیقت شوکی، تکنالوژیدن آرتده قالیش، زمانهوي تعلیم نینگ یۉقلیگی، آستقورمهلر نینگ یېتیشمسلیگی و سیاستدهگی سستلیک یاشلرنینگ اولکن انرژیسیدن تۉلیق فایدهلنیشگه تۉسقینلیک بۉلیب کېلماقده.
بوندن تشقری، اهالی نینگ یرمی یعنی قیزلر آلتینچی صنفدن کېینگی اۉقیش شرایطیدن محروم قیلینگن. بو اېسه انسان رېسورسلرینی رواجلنتیریش و یاشلرنینگ صلاحیتیدن فایدهلنیشده اېنگ کتّه معمالردن بیری دیر. بوگون دنیا مثل سیز تېزلیکده صنعي ذهن، روباتیک، قَیته تیکلنووچی انرژی و دیجیتالی اقتصاد کبی ساحهلرگه تامان حرکت قیلماقده. اوشبو آقیمگه قۉشیله آلمهگن دولتلر هر کونی باشقهلردن ینه-ده آرتده قالماقده. افغانستان اگر بوگون بو یۉلگه کیرمسه، اېرتهگه چېتده قالیب کېتیشی کۉرینیب تورگن گپ.
موجود وضعیت
افغانستان حتی اېنگ عادي تکنالوژي کۉرستکیچلریده هم آرتده قالماقده. خلق ارا گزارشلرگه کۉره: برق انرژیسیگه اولنیش تخمیناً 85 فایز دېب بهالنسه-ده، کۉپلب حدودلرده او بېقرار، تېز-تېز اوزیلیشلر تکنالوژيدن دایمي فایدهلنیشگه امکان بېرمهیدی.
اینترنت قمراوی سۉنگّی ییللرده اتیگی 18–22 فایز اطرافیده قید اېتیلگن. بو کۉرستکیچ قۉشنی دولتلرده 60 فایزدن یوقاری. اینترنت تېزلیگی جوده پست، نرخلری اېسه بلند. بو اېسه دیجیتالی بیزنسلر رواجلنیشیگه تۉسیق بۉلماقده.
حال بوکه دنیا «نرسهلر اینترنېتی»، «کتّه معلومات» و «صنعي ذهن» سری بارهیاتگن بیر پیتده، افغانستان یاشلرینینگ کتّه قِسمی هنوز تېزکار اینترنت یاکه حتا باشلنغیچ تکنالوژی تعلیم امکانیتیدن هم محروملر.
آرتده قالیشنینگ پیامدلری
بو آرتده قالیش کېنگ قمراولی عاقبتلرگه آلیب کېلماقده:
1 اقتصاد: افغانستان دېیرلی دیجیتالی اقتصاد ایلنهسیدن چېتده قالگن. الکترون سودا، آنلاین بانک تیزیمی و نوآورانه صناعتلر باشقه مملکتلرده ایش اۉرینلری یرهتماقده، اما افغانستان نینگ بو جریاندهگی اولوشی جوده کم.
2 تعلیم: آستقورمهلرنینگ یېتیشمسلیگی سببلی افغان اۉقوچیلری جهان علمي منبعلریگه کمراق کیریش امکانیگه اېگه. کۉپلری درسلرنی اېسکی کتابلر یاکه کۉپهیتیریلگن فایللر آرقهلی اۉقیشگه مجبور.
3مهاجرت: تکنالوژی امکانیتلرنینگ یۉقلیگی یاشلرنی چېت اېلگه چیقیشگه اوندهیدی. نخبه و استعدادلر نینگ کۉچیب کېتیشی افغانستان آلدیدهگی اېنگ کتّه معمالردن بیری دیر.
4 جهان میدانیدهگی اۉرین: بوگون تکنالوژي فقط فراوانلیک واسطهسی اېمس، بلکه دولتلرنینگ سیاسي و اقتصادي نفوذی بېلگیلاوچی عاملگه ایلنگن. امریکا قۉشمه ایالتلری و چین کېلهجک تکنالوژيلریده اوستونلیک اوچون کېسکین رقابت قیلماقده و عیناً شو جریان خلق ارا ترتیبنی شکللنتیرماقده. افغانستان اگر بو یۉلده اۉزیگه جای تاپه آلمهسه، عملده ینگی اقتصادی خریطهسیدن تشقریده قالیب کېتهدی.
خلاقیت و نوآورلیک میدانلرینینگ یۉقلیگی
کۉپلب مملکتلرده فناورلیک پارکلر و نوآورلیک مرکزلری ستارتاپلر و ایجادي لایحهلرنینگ توغیلیش جایی حسابلنهدی. یاشلر او یېرده اۉز غایهلرینی سینهب کۉریش، ینگی محصولاتلر یرهتیش امکانیتیگه اېگه بۉلهدیلر. اما افغانستانده بوندهی میدانلر دېیرلی موجود اېمس.
بوندهی مرکزلرنینگ یۉقلیگی مینگلب غایه و اقتدارلرنینگ یۉقالیشینی انگلهتهدی. افغانستان یاشلری کۉپینچه یکّه ترتیبده و هېچ قندهی قۉللب-قوّتلاوسیز ایشلشگه مجبور. شونگه قرهمهی، اَیریم خلاقیت نمونهلرینی اوچرهتیش ممکن:
بیر گروه اۉقووچیلر هراتده سپورت موترینی لایحهلشتیردیلر.
بعضی یاشلر اېسه کابل و مزار شریفده تعلیمي و خدمت کۉرسهتهدیگن دستور (اپلیکیشن)لر یرهتدیلر و اولر حتا چېت اېللرده هم مشتری تاپدی.
بو مثاللر شونی کۉرسهتهدیکی، استعداد بار، بیراق تیزیملی قۉللب-قوّتلش نینگ یۉقلیگی سببلی بو سعی-حرکتلر ترقاق و چېکلنگن حالده قالماقده.
یۉقاتلگن امکانیتلر و کېلهجکدهگی امکانیتلر
چوقور آرتده قالیشگه قرهمهی، افغانستان حلی هم اَیریم امکانیتلرگه اېگه:
1 قَیته تیکلنووچی انرژی: افغانستان قویاش و شمال انرژیسیدن فایدهلنیشده کتّه امکانیتگه اېگه. کېلهجکده قزیلمه یاقیلغیلر اۉرنینی تازه انرژی اېگهلهیاتگن بیر دورده بو کتّه اوستونلیک بۉلیشی ممکن.
2 فرامرزی دیجیتالی اقتصاد: امکانیتلر چېکلنگن بۉلیشیگه قرهمهی، اَیریم افغان یاشلر فریلنسری آرقهلی جهان بازاریده ایشلشنی باشلشگن. اگر تعلیم و اینترنت امکانیتلری یخشیلنسه، بو یۉنهلیش مینگلب یاشلرگه ایش اۉرینلری یرهتیشی ممکن.
3 یاش اهالی: افغانستان اهالی نینگ 60 فایزیدن آرتیغی 25 یاشدن کیچیک. تۉغری تعلیم و تکنالوژيگه کیریش امکانیتی تامینلنسه، بو نسل مملکت ترقیاتی نینگ حرکتلنتیرووچی کوچیگه ایلنیشی ممکن.
تعلیم؛ اۉزگریش کلیدی
هېچ بیر مملکت صفتلی و تکنالوژی تعلیمسیز آرتده قالیشدن قوتوله آلمهگن.
جَنوبي کوریاده اوروشدن کېین حکومت تعلیم و تکنالوژيگه کېنگ مقیاسده سرمایه کیریتدی. بوگون بو دولت دنیا نینگ اېنگ ییریک تکنالوژي غوللریدن بیریدیر.
هندستانده اېسه اخبارات تکنالوژيلریگه اعتبار میلیونلب ایش اۉرینلری یرهتدی و مملکتنی خلق ارا آیتی مرکزیگه ایلنتیردی.
افغانستان هم شونگه اۉخشش یۉلدن باریشی کېرهک. عنعنوي تعلیم نینگ اۉزی یېترلی اېمس. یاشلر دستورلش، معلوماتلرنی تحلیل قیلیش، اپلیکیشن یرهتیش، سایبری خوفسیزلیک و صنعي ذهن کبی کۉنیکمهلر بیلن تنیش بۉلیشی ضرور.
دولت و دنیا جماعهچیلیگی رولی
آرتده قالیشنی قاپلش اوچون فقط یاشلرنینگ انفرادی سعی-حرکتی یېترلی اېمس. تۉغری سیاست یوریتیش و خلق ارا قۉللب-قوّتلش حل قیلووچی اهمیتگه اېگه.
دیجیتالی آستقورمهنی رواجلنتیریش ضرور: یوقاری تېزلیکدهگی اینترنت و برقرار برق تأمیناتی بیرینچی قدم دیر.
نوآورلیک مرکزلریگه سرمایه کیریتیش شرط: ستارتاپلر اوچون انکوباتورلر استارتاپی تشکیل اېتیلیشی لازم.
خلق ارا همکارلیک مهم: تجربه و بیلیم المشینوویگه کمکلشهدی. یونسکو و جهان بانکی کبی تشکیلاتلر بو احتیاجنی قیته-قیته تأکیدلب کېلماقده.
خلاصه
افغانستان بوگون تاریخي چاراههده توریبدی. بیر تاماندن، تکنالوژی آرتده قالیش یاش اولادنی چېتگه سوریب قۉییشی ممکن بۉلگن اولکن تهدید دیر. باشقه تاماندن اېسه، یاش اهالی نینگ کۉپلیگی، تازه انرژی امکانیتی و گلوبل دیجیتالی اقتصادیاتگه اولنیش امکانیتی کبی بېتکرار امکانیتلر موجود.
اگر بوگون تعلیم و تکنالوژي اېشیکلری آچیلسه، اېرتهگه افغانستان جهان اقتصادي خریطهسیده اۉز اۉرنیگه اېگه بۉلیشی ممکن. اما اگر بوگونگی امکانیت بای بېریلسه، کېلهجک اولاد دنیا بیلن بۉلگن تفاوتنی هېچ قچان یاپه آلمهیدیگن رئاللیک بیلن یوزلشهدی.
منابع:
۱ – UNDP. Human Development Report Afghanistan, 2022.
۲- UNESCO Institute for Statistics. Education Data – Afghanistan, 2023.
۳- World Bank. Afghanistan Digital Economy Assessment, 2021.
۴- ITU. ICT Development Index, 2022.
۵- Afghanistan Ministry of Education. Annual Education Report, 2022.
۶- Solar and Wind Energy Potential Reports, Afghanistan Renewable Energy Agency, 2021.
۷- Asian Development Bank. Infrastructure and Technology Development in Afghanistan, ۲۰۲۲.
