فارس تیلی و ادبیاتی ایلانلرنی تنقید قیلووچی کېسکین گپلرگه تۉله. کیم اۉیلهگن اېدی، بو اساسن خوفلی جانوار بیر کون کېلیب هراتده شوندهی قدرلنیب قالهدی؟ هرات نینگ «پول پشتون» حدودیدهگی جمعه بازاریده تورلی خیل ایلانلر شو جملهدن ایلان، افعی، کبرا، بوا و باشقه بیر نېچه تورلر سودا اوچون پارچه متاع کیسهلرده تقدیم اېتیلهدی. سۉنگّی بیر نېچه ییلدن بېری زهرلی و زهرسیز ایلانلر نینگ سوداسی بو بازارده کتّه رواج تاپدی. اما بو رواجلنیش حدود نینگ طبيعي محیطیگه و اېکینچیلیککه آغیر عاقبتلر کېلتیرماقده، چونکه ایلانلرنی حددن تشقری آولش اېکین میدانلریده طبيعي تعادل و موازنتینی بوزهدی، اېکینچیلیککه ضررلرینی کۉپهیتیرهدی و اینیقسه سیچقانلر سانی نینگ آشیشیگه سبب بۉلهدی. بعضی ایلان آوچیلری اوشبو تورنی آولش آرقهلی کونلیک درآمدلرینی تأمینلهیدیلر و بونی یگانه درآمد منبعی دېب بیلهدیلر، بیراق دهقانلر و باغبانلر بو جریان نینگ اېکین میدانلری و محصولاتلرگه تأثیریدن جوده خواطرده. اولر بیر نېچه بار ایلانلرنی حددن تشقری آولشنی تۉختهتیشنی سۉرهب مراجعت قیلگن، شونده و اېکالاگیک ضررلر نینگ ترقهلیشی آلدینی آلیش ممکن بۉلهدی.
بیر ویدیوده هرات نینگ قندهار دروازهسی حدودیدهگی بیر یاش ییگیت قۉلیده تورگن ایلاننی اسفالت اوستیگه قۉیهدی. آدملر تۉپلنیب تماشا قیلگچ، او ینه ایلاننی قۉللری بیلن اوشلب، باشینی تیشلری بیلن اجرهتهدی و سۉنگره اونی استعمال قیلیشنی دوام اېتتیرهدی. اوشبو حرکتگه عاید بیر نېچته ویدیولر اجتماعي ترماقلرده ترقهلگن بۉلیب، اولرنینگ مقصدی اۉیینقراقلیک صفتیده کۉرسهتیلگن. کۉپلب فایدهلنووچیلر بو حرکتنی قارهلهگن و زۉرآورلیکنی ترغیب قیلیش دېب حسابلهگن. اطراف-محیط بۉییچه متخصصلرنینگ آگاهلنتیریشیچه، ایلانلرنی سودا مقصدیده آولش، اولر نینگ زهریدن فایدهلنیش همده بېزک جانواری صفتیده سقلش نتیجهسیده، هرات نینگ اېکینچیلیک یېرلریده اوشبو تور جانوارلر نینگ سانی سېزیلرلی درجهده کمهیگن.
قدیر، هرات ولایتی نینگ کرکخ تومنی اهالیلریدن بیری، بیرینچی مرته یېتّی ییل اوّل «پول پشتون» جمعه بازاریگه بارگنیده ایلانلر سوداسی بیلن تنیشگن. شو کونی او اوشبو ایشگه قیزیقیب قالگن و اۉشندن بېری ایلان آولش بیلن شغللنماقده. 27 یاشلی بو ییگیت هفتهسیگه ایکّی مرته کرخ اولسواللیگی و هرات نینگ باشقه بعضی تومنلریدهگی اېکین میدانلریگه ایلان آولشگه بارهدی. اونینگ ایلان آولش اوچون اۉزیگه خاص اصولی بار: اوزون تیاقلر و تاش اولاقتیریش آرقهلی ایلاننی توزاققه توشیرهدی. اوشبو اصول عادي کۉرینیشیگه قرهمهی، بعضاً ایلانلرگه جدّي ضرر یېتکزیشی یاکه حتا اولرنی اۉلدیریشی ممکن.
قدیر، ایلان آولش آسان ایش اېمس و کۉپلب خوفلرگه اېگهلیگینی ایتهدی. او زهرلی ایلانلر تامانیدن اوچ مرته چهقیلگن، اما آمدلی روشده اۉلیمدن قوتولگن. «بیرینچی کونلرده ایلان آولشنی باشلهگنیمده، مهارتیم یېترلی اېمس اېدی. آوگه چیقیشدن آلدین داروخانهدن ایلان زهریگه قرشی پادزهر ساتیب آلردیم، کېین آوگه بارردیم. ایلانلر حاضرگچه مېنی اوچ مرته چهقدی. دستلبکی دقیقهلرده آغریق و یانیش جوده خوفلی بۉلردی، لېکن پادزهر کیریتیلگچ، حالتیم یخشیلنگن. اوّل مېنگه تیاق کېرهک اېدی، او اوچیده ایکّیته مېتال ترماق بۉلیب، شونی یاردمیده ایلاننی اوشلردیم، اما اېندی تجربه و مهارت آرتتیرگنیم اوچون، خوفسیز روشده ایلاننی توزاققه توشیره آلمن.»
ایلانلر سانینینگ کېسکین کمهییشی
هراتده ایلان آوچیلرنینگ کۉپهییشی نتیجهسیده اېکین میدانلریدهگی ایلانلر سانی کېسکین کمهیگن. قدیرنینگ ایتیشیچه، اوچ ییل اوّل او هفتهسیگه اۉرتهچه 11 دن 16 گچه ایلان آولهگن، اما بو ییل بو رقم هفتهسیگه 5–8 تگه توشگن. نتیجهده، اونینگ درآمدی هم هفتهسیگه تخمیناً 10 مینگ افغانیدن اتیگی 2 مینگ افغانیگچه کمهیگن. ایلانلر سانی نینگ بوندهی کېسکین کمهییشی اطراف-محیط اوچون جدّي آگاهلنتیریش دیر، چونکه ایلانلر کمهیسه، سیچقانلر و باشقه ضررلی سودرهلیب یورووچیلر تېز کۉپهییب، اېکین میدانلریگه تهدید سالیش امکانیتیگه اېگه بۉلهدی.
قدیر ایلان آولشنی دوام اېتتیرهیاتگن بۉلسه-ده، بو ایش نینگ اطراف-محیطگه قندهی عاقبتلر کېلتیریشینی یخشی بیلهدی.
«بیلهمن، ایلان آولش اېکین میدانلریگه ضرر یېتکزهدی. سیچقانلر و باشقه سودرهلووچیلر کۉپهیهدی، لېکن باشقه علاجیم یۉق. ایش سیزمن و فرزندلریم اوچون نان تاپیش مقصدیده ایلان آولشنی دوام اېتتیریشگه مجبورمن. بیر نېچه مرته دهقانلر مېنی اولرنینگ یېرلریده آو قیلهیاتگنیمنی کۉرگن. قۉلگه آلینمسلیک اوچون قاچیشگه مجبور بۉلدیم. یگانه درآمد منبعیم شو ایلان آولش دیر.»
ایلانلر آرتیدن کیلومترلب
غلام نبی، 35 یاشلی ییگیت، هرات ولایتی نینگ انجیل تومنیدن بۉلیب، ییللر دوامیده ایلان آولش بیلن شغللنهدی. او هر کونی موترسیکلیده اویدن 30 کیلومترگچه باریب ایلان آولهیدی. غلام نبی باشقه هېچ قندهی مهارتگه اېگه اېمس و تۉقّیز کیشیلیک عایلهسینینگ برچه یشش خرجتلرینی شو یۉل بیلن تأمینلهیدی.
او کوندهلیک حیاتی حقیده شوندهی دېیدی: «هر کونی اېرتهلب، اېسکی بیر دستکول آلیب، موترسیکلگه چیقهمن. ایلان بار بۉلگن قیشلاقلرگه بارهمن. توش پیتی ایلانلر تېشیکدن چیقیش اوچون اېنگ قولهی وقت. اۉزیمنی قویاش آستیدهگی قوم تېپهلیکلریده یشیرهمن یاکه بعضیده درخت آرتیده اۉتیریب، باشیمگه پتو یاپیب آلهمن، شونده ایلان مېنی کۉرمهیدی. ایلان یېرده حرکت قیلگنده یاکه درختگه چیقسه، سېکین یقینلشیب، اونی آولهیمن. آولهگن ایلانلریمنی دستکولگه سالهمن و بیرآز توپراق سېپهمن. سۉنگره اویگه قَیتهمن.»
غلام نبی بیر اۉن ییلدن آرتیق وقت دوامیده ایلان آولش بیلن شغللنهدی و انجیل، گذره، غوریان، زندهجان، کشک رباطسنگی و پشتون زرغون اولسواللیکلری نینگ اېکین میدانلری و قوملی دشتلرینی آو اوچون کېزیب چیققن. او شو ییللر دوامیده 25 تورلی خیل ایلان جملهدن کبرا، زنگی، افعي، بوا و کوری آولهگن و ایتیشیچه، هر بیر ایلان نینگ نرخی توری و اۉلچمیگه قرهب 500 دن ایکّی مینگ
400 افغانیگچه بۉلهدی.
او شوندهی دېیدی: «اېندی ایلان آولش مېن اوچون جوده آسان بۉلیب قالدی و بو مېنینگ حیاتیم نینگ بیر قِسمیگه ایلندی. ایلاننی کۉرسم، قۉرقمسدن اونگه یقینلشهمن و اونی آولهیمن. شو پیتگچه هرات نینگ اېکین میدانلری و قوملی دشتلریدن تورلی رنگ و اوزونلیکدهگی 25 توردهگی ایلانلرنی آولهگنمن.»
اما غلام نبی هم ایلانلر سانی نینگ کېسکین کمهییشی معماسی بیلن یوزلشگن: «بو ییل ایلان آولش اوّلگیدېک اېمس. ایلان آوچیلری کۉپهیگن و ایلانلر سانی اۉتگن ییلگه نسبتاً انچه کمهیگن. مثلاً، سياوهشان حدودیده ایلگری ایلانلر کۉپ اېدی، لېکن بو ییل دېیرلی هېچ قندهی ایلان تاپیلمهیدی. اېندی بیر-ایکّی ایلان آولش اوچون ساعتلب یشیرینیب کوتیشیمیز کېرهک.»
اونینگ ایتیشیچه، اوچ ییل اوّل او هفتهسیگه 40 گچه ایلان آولهگن، اما حاضر بو رقم هفتهسیگه 10–15 تگه توشگن. بو کمهییش نهفقط اونینگ درآمدینی قیسقرتیردی، بلکه هرات نینگ اطراف-محیطی و اېکینچیلیک اوچون جدّي بحراننی کۉرسهتهدی.
ایلانلرنی حددن تشقری آولش فقط سودا و درآمد بیلن چېکلنمهیدی؛ بعضی آدملر بو سودرهلووچیلرنی شخصي قیزیقیش طفیلی ساتیب آلهدی. هراتلیک 40 یاشلی حفیظ «پول پشتون» جمعه بازاری نینگ دایمي مزاجلریدن بیری بۉلیب، زهرلی و زهرسیز ایلانلرنی اوییده نمایش و بېزهک صفتیده سقلهیدی.
بازار کونلری نینگ بیریده حفیظ اوچته ایلان، جملهدن افعي ساتیب آلدی. اوشبو ایلانلرنینگ نرخلری ماس روشده 800، 1 300 و 1 700 افغانی اېدی. یېتکزیب بېریشدن آلدین، ایلان آوچی زهرلی ایلانلرنینگ تیشلرینی چیقریب، چهقیشی خوفینی یۉق قیلدی.
او شوندهی دېیدی: «مېنگه ایلان سقلش جوده یاقهدی. هر آی ایکّی مرته جمعه بازاریگه باریب ایلان ساتیب آلهمن. آلدینگی سفر ایکّیته کبرا ساتیب آلدیم، هر بیری 2000 افغان اېدی. بو سفر افعي آلدیم. ساتیب آلگن ایلانلریم عادتده بیر-ایکّی هفته ایچیده شیشه ایدیشده نابود بۉلهدی و مېن ینه بازارگه باریب ینگی ایلانلر ساتیب آلهمن. حاضرگچه 30 دن آرتیق ایلان ساتیب آلگنمن و 50 مینگ افغاندن کۉپراق خرجت قیلگنمن. لېکن پُشیمان اېمسمن، چونکه بو مېنینگ قیزیقیشیم.» او حتی اوییده مهمانلر اوچون مخصوص خانه یرهتگن بۉلیب، اونده ایلانلرنی سقلش اوچون شیشه جای تشکیل قیلگن: «هر جمعه اوچ-تۉرت ایلان ساتیب آلیب اویگه آلیب بارهمن. مهمان کېلگنده، اولر مېنینگ ایلانلریمنی هم کۉریشلرینی خواهلردیم.»
دهقانلرنینگ سیچقانلر کۉپهییشیگه قرشی عاجزلیگی
ایلانلر سانی کمهییشی بیلن، هرات نینگ دهقانلری و باغبانلری حاضر ضررکنندهلر، اینیقسه کیچیک و کتّه سیچقانلر باستیریب کیریشی بیلن یوزلشماقده. اوشبو سیچقانلر نهفقط اېکینلرنی یۉق قیلهدی، بلکه اېکین میدانلریگه کتّه ضرر یېتکزهدی. 35 یاشلی عزیزه احمد، گذره تومنی زیارتچاه قیشلاغیدهگی دهقانلردن بیری، عیناً شو وضعیتدن جدّي ضرر کۉرگن. او ایتهدی، آوچیلرنی اۉز یېریده کۉرگنیده، اولرگه تۉسقینلیک قیلهدی.
«نان آلیش اوچون توش پیتی اویگه قَیتگنیمده، ایلان آوچیلر مېنینگ اېکین میدانلریمگه کیریب، ایلانلرنی آولهیدیلر. سۉنگّی بیر آی ایچیده میدانلریمده کیچیک و کتّه سیچقانلر کۉپهیدی. ایلانلر بار پیت هېچ قچان سیچقان کۉریلمهگن. اېندی سیچقانلر اوروغلرنی یېر آستیدن چیقریب، حتا مېوه درختلری نینگ ایلدیزلرینی چینهشماقده. بو مېنگه کتّه ضرر کېلتیرهدی.»
او شوندهی قۉشیمچه قیلهدی، «سۉنگّی ایکّی-اوچ ییل ایچیده ایلانلر سانی کمهیدی و شونینگ نتیجهسیده سیچقانلر کۉپهیدی. اېندی محصولاتلرنی حمایه قیلیش اوچون کیمیاوي اۉغیتلردن فایدهلنیشگه مجبور بۉلدیک، شونده کیچیک جانذاتلر اېکینلرنی یېمهیدی، لېکن بو اۉغیتلر توپراققه جدّي ضرر یېتکزهدی.»
عزیزه احمد توشونتیرهدی، اونینگ یېرلریده نخود و لوبیا اېکیلگن و کېچقورون سوغاریش پیتیده او خواطرلی منظرهلرگه دوچ کېلهدی:
«کېچقورون یېرلریمنی سوغاریشگه کېلگنیمده، سیچقانلر یوگورهیاتگن آوازینی اېشیتهمن و اولرنی یېر اوستیده حرکتلنهیاتگنینی کۉرهمن. سیچقانلر سانی جوده کۉپهیگن. بعضاً کېچقورون تون بۉیی یېرده قالهمن، اولرنی شاوقین بیلن هَیدهب، محصولاتلریمنی سقلشگه حرکت قیلهمن.»
او بیر نېچه بار ایلان آوچیلرنی اوشلب، اولرنی آولنگن ایلانلرنی یېرگه قَیتریشگه مجبور قیلگن، اما ایلان آوچیلر سانی نینگ آشیشی طفیلی بو حرکتلر اونچه ثمرهلی بۉلمهگن. اطراف-محیط بۉییچه متخصصلر بو جریان نینگ دوام اېتیشیگه آگاهلنتیریش بېرماقده. اولر نینگ ایتیشیچه، ایلانلر سانی نینگ کمهییشی سیچقانلر سانی نینگ تېز کۉپهییشیگه بېواسطه آلیب کېلهدی. بو جانذاتلر نهفقط اېکینلرنی یۉق قیلهدی، بلکه خوفلی کسللیکلر، مثلاً، سالک و وبا کبی کسللیکلرنی هم ترقهتیشی ممکن، اولر کیچیک حیوانلردن انسانلرگه یوقیشی احتمالی موجود.
محمود (مستعار) اطراف-محیط بۉییچه متخصص شوندهی دېیدی: «آلدین هراتده 25 توردهگی ایلانلر انیقلنگن اېدی، اما حاضر بو رقم 10 تورگه توشگن. حددن تشقری آولش نتیجهسیده 15 دن آرتیق تور بوتونلهی یۉق بۉلگن. ایلانلر ضرر یېتکزوچیلرنی طبيعي نظارت قیلووچی اېنگ مهم جانوارلردن بیری دیر. اولر کمهییشی بیلن سیچقانلر و باشقه جانذاتلر تېز کۉپهیدی، بو اېسه نهفقط اېکینلرگه ضرر یېتکزهدی، بلکه یوقوملی کسللیکلر خوفینی هم آشیرهدی.»
او، ایلانلر نینگ یۉقالیشی اېکین میدانلریدهگی طبيعي موازنتنی بوزهدی و دهقانلرنی کېنگ کۉلملی کیمیاوي اۉغیتلردن فایدهلنیشگه مجبور قیلهدی، بو اېسه توپراق و محصولاتلر اوچون ینه بیر تهدید دیر دېب تاکیدلهیدی. متخصصلر نینگ آگاهلنتیریب ایتیشیچه، اگر بو جریان دوام اېتسه، هرات اېکینچلیک وضعیتی و جماعت سلامتلیگی ساحهسیده جدّي بحران بیلن یوزلشهدی؛ بوندهی بحراننی آلدینی آلیش، حددن تشقری ایلان آولشنی تۉختهتیشدن انچه قیین و قیمتگه توشهدی.
هراتده ایلانلرنینگ حددن تشقری آولنیشی حاضرده اطراف-محیط، اېکینچلیک و جماعت سلامتلیگی اوچون جدّي تهدیدگه ایلنگن. ایلانلر سانی نینگ کېسکین کمهییشی سیچقانلر و باشقه ضررکیلتیروچی سانی نینگ مثلی کۉریلمهگن درجهده آشیشیگه آلیب کېلدی، اولر اېسه هم اېکینلرنی یۉق قیلماقده، هم خوفلی کسللیکلر نینگ ترقهلیشیگه سبب بۉلماقده.
اگر حددن تشقری آونی تۉختهتیش، اهالیگه خبردارلیک بېریش و ایلان آوچیلری اوچون مقابل ایش اۉرینلرینی یرهتیش بۉییچه زودلیک بیلن چارهلر کۉریلمسه، موجود بحران بوتون منطقه اوچون کېنگ قمراولی فلاکتگه ایلنیشی ممکن؛ بوندهی فلاکت نینگ عاقبتلری هرات نینگ برچه اهالیسی اوچون تأثیر قیلووچی بۉلهدی. شو بیلن بیرگه، هراتده طالبان نینگ محلي مأموریتی ایلانلر نینگ حددن تشقری آولنیشیگه قرشی هېچ قندهی دستورگه اېگه اېمس. ایلان آوچیلری نینگ ایتیشیچه، بعضی ایلانلر و اولر نینگ زهرلری قندهار، هلمند و کابل ولایتلریگه یوباریلهدی.
