عیدمحمد فروغ
افغانستان، سۉنگّی زمان تاریخیده، قریب قیرق ییلدن آشیق وقت مابینیده اوروش و بحران النگهسیده یانیب کېلماقده. ۱۳۵۷-ییلدهگی ۱۹۸۷ کمونیستی تۉنتریش و شوروی باسقینیدن تارتیب، ۱۹۹۰-ییللردهگی ایچکی اوروش، طالبان نینگ پیدا بۉلیشی، ۲۰۰۱-ییلدن کېینگی خلق ارا ارهلشوولر و نهایت ۲۰۲۱-ییلده طالبان نینگ قَیتیب حاکمیتنی اېگهللشیگچه بۉلگن برچه واقعهلر شونی کۉرسهتهدیکی، بو یورتده زۉراورلیک بیر دورگه خاص حادثه اېمس، بلکه دایمي حالت بۉلیب قالگن. اساسي سوال شوندن عبارت: نېگه افغانستان هېچ قچان «زۉراورلیک نینگ انتهاسی»نی باشدن کېچیرمهدی؟نېگه حتا تینچلیک یاکه قَیته قوریلیش دېب اتهلگن دورلرده هم برقرار خوفسیزلیک و آسایشتهلیک شکللنمهگن؟ بو سواللر فقط سیاسي سببلر بیلن ایضاحلب بۉلمهیدی؛ اولر افغانستاننینگ تاریخي آنگ، اجتماعي توزیلمه و سیاسي مدنیت معمالری بیلن چنبرچس باغلیق دیر. تاریخ نینگ اۉزی بو سواللرگه جواب ایزلش اوچون اېنگ مهم منبع دیر، چونکه بو یورتنینگ زۉراورلیک دایرهسی، اصلیده، اۉتمیشدهگی ضدیتلر نینگ دوامیدیر.
بو سواللرگه جواب تاپیش اوچون فقط قوراللی و حربي واقعهلر درجهسیده اېمس، بلکه اجتماعي و سیاسي توزیلمهلر درجهسیده هم فکر یوریتیش ضرور. شو نقطهده یوهان گالتونگنینگ «توزیلمهوي زۉراورلیک» نظریهسی همده والتر بنیامیننینگ زۉراورلیک حقیدهگی تلقینی، افغانستان حالتینی توشونیشده مهم و ماس نظري اساسلر حسابلنهدی.
گالتونگ «توزیلمهوي زۉراورلیک» توشونچهسینی ایلگری سوریب، زۉراورلیک فقط بېواسطه و جسماني شکلده نمایان بۉلمسلیگینی کۉرسهتهدی. اونگه کۉره، دایمي قشّاقلیک، جنسي و اېتنیک کمسیتیش، منبعلرگه تېنگ بۉلمهگن اېریشیش امکانیتی، بولرنینگ برچهسی زۉراورلیک نینگ کۉرینیشلریدیر.
افغانستان سۉنگی قیرق ییل ایچیده بو حقیقتنینگ یقّال نمونهسیگه ایلنگن. عیاللر تعلیمدن محروم اېتیلگنده، اېتنیک آزچیلیکلر حاکمیت توزیلمهسیده اۉرین آلمهگنده، میلیونلب عایلهلر چوقور ایلدیز آتگن قشّاقلیک سبب اېنگ عادي احتیاجلردن هم بېبهره قالگنده، حتا که اولر اینترنت کبی علاقه امکانیتلریدن هم اوزیلگنده، بولر نینگ برچهسی زۉراورلیکدیر. بو، جیم، اما اوزلوکسیز دوام اېتووچی زۉراورلیک بۉلیب، جمعیتنی ایچ-ایچیدن یېمیرهدی و حالدن تایدیرهدی.
بو بارهده، والتر بنیامین اۉزینینگ «زۉراورلیک تنقیدی» ناملی یازوویده توشونتیرگنی کبی، زۉراورلیک «اساس سالووچی زۉراورلیک» (یعنی ینگی حقوقي و سیاسي ترتیبنی برپا اېتووچی کوچ) یاکه «ترتیبنی سقلاوچی زۉراورلیک» (موجود ترتیبنی حمایه قیلووچی کوچ) بۉلیشی ممکن. اگر بو نظري دایرهنی افغانستان تاریخیگه تطبیق اېتسک، انیق کۉرهمیزکی، مملکتدهگی کۉپلب تاریخي دورلر عیناً زۉراورلیک و دولت تۉنتریشلری آرقهلی شکللنگن. ۱۹-عصردهگی عبدالرحمنخان دوریدن باشلب، کېینچهلیک یوز بېرگن بیر قطار تۉنتریشلر هم شو جریاننی دوام اېتتیرگن: ۱۳۵۲-ییل۲۶ سرطاندهگی، ۱۳۵۷-ییل 7ثور کودتاسی، ۱۳۵۸-ییل ۶ جدی، ۱۳۷۱-ییل۲۶حمل، همده ۱۹۹۰-ییللرده طالبان تامانیدن حربي زۉراورلیک اساسیده حکومت توزیلیشی. اولر ۲۰۰۱-ییلده اغدریلگنیدن سۉنگ، ۲۰۲۱-ییلده ینه کوچ بیلن حاکمیتنی اېگهلهدیلر. بو واقعهلرنی تحلیل قیلگنیمیزده شوندهی خلاصه قیلیش ممکن: افغانستان سیاسي ترتیبی نینگ اساسی استثنا یاکه وقتینچهلیک حادثه صفتیده اېمس، بلکه دایمي روشده زۉراورلیککه تهیهنیب کېلگن.
قوییدهگی توشونشچه اوشبو اوچبورچکنی، اساس سالووچی زۉراورلیک، مناسبتنی، ینهده انیقراق کۉرسهتهدی.
اوشبو اوچبورچکنینگ برچه قیرّهلری بیرگهلیکده تحلیل قیلینگنده، افغانستاننینگ ینه-ده روشن منظرهسی نمایان بۉلهدی. افغانستان توزیلمهلری و تیزیملرینینگ هر بیر قتیگه زۉراورلیک سینگیب کېتگن مملکت دیر.
مثلاً، بوگونگی طالبان دوریده قیزلر مکتبلرینی یاپیش، بو شونچهکه تعلیم سیاستی اېمس، بلکه عیاللرگه نسبتاً توزیلمهوي زۉراورلیکنینگ دوامیدیر، او کېلهجک اولادلرنینگ تقدیرینی قربان قیلهدی. یاکه اَیریم اېتنیک گروهلر ییریک سیاسي قرارلر قبول قیلیش جریانیدن چېتلشتیریلگنده، بو اېتنیک کمسیتیش نهفقط عدالت نینگ بوزیلیشی، بلکه زۉراورلیکنینگ رمزي کۉرینیشی دیر.
شونینگدېک، میلیونلب بالهلرنی مجبوري ایشگه یاکه کۉچه ایشلریگه مجبور اېتهیاتگن کېنگ کۉلملی قشّاقلیک هم، بیرارته اۉق آتیلمسدن، بوتون بیر ملتنینگ کېلهجگینی ویران قیلهیاتگن زۉراورلیک شکلیدیر.
بو زۉراورلیک ایلنهسینینگ عاقبتی انیق. توزیلمهوي زۉراورلیک بېواسطه زۉراورلیک اوچون زمین یرهتهدی، بېواسطه زۉراورلیک اېسه ینه اۉشه تېنگسیزلیککه اساسلنگن توزیلمهلرنی مستحکملهیدی. عیاللر تعلیمدن محروم اېتیلگنده، قشّاقلیک و اجتماعي یکّهلنیش اولرنینگ هم، کېلهجک اولادلرنینگ هم تقدیرینی بېلگیلب قۉیهدی.
اېتنیک کۉپچیلیکلر سیاسي میداندن چېتلب قۉییلگنده، اولرگه نسبتاً صادر بۉلهیاتگن رمزي زۉراورلیک آخر-عاقبت قۉزغآلان یاکه ینگی تضییق تۉلقینلریگه آلیب کېلهدی. افغان مهاجرلری قۉشنی مملکتلرده کمسیتیلیب، رد اېتیلگنده، بو طبقهوي و ملي زۉراورلیک خاطرهسینی قَیته ایشلب چیقرووچی جریانگه ایلنهدی.
قوییدهگی دیاگرام اېسه بو زۉراورلیک ایلنهسینی ینهده انیقراق تصویرلهیدی.
شونگه قرهمهی، افغانستان خلقی حلی هم زۉرآورلیک ایلنهسیدن چیقالمهیاتگن، یکونی اېسه هنوز نامعلوم بۉلگن بیر جریانده یشهماقده.
بوگون تعلیم و خوفسیزلیکدن محروم حالده اولغایهیاتگن بالهلر، اېرتهگه زۉراورلیکنی قَیته ایشلب چیقرووچی یاکه اونینگ ینگی قربانلریگه ایلنیش خوفیده. ایش و کېلهجک امیدیدن محروم یاشلر اېسه، یاکه خوفلی مهاجرت یۉلیگه کیرهدی، یاکه زۉروارلیکنی ترغیب قیلووچی گروهلرگه قۉشیلیب کېتهدی. اوّل هم اَیریم گزارشلرده قید اېتیلگندېک، مجبورن دېپورت قیلینگن مهاجرلرنینگ اَیریملری ترورچی تشکیلاتلرگه قۉشیلیب کېتیشی ممکنلیگی حقیدهگی خواطرلر بونی تصدیقلهیدی.
بوندهی شرایطده، برقرار تینچلیک امیدی فقطگینه بو توزیلمهوي زۉراورلیک ایلنهسینی بوزیش آرقهلیگینه معنا کسب اېتهدی.
دېمک، افغانستانده اوروش و زۉرآورلیکنینگ یکون تاپیشی، فقط اۉت آچیشنی تۉختهتیش یاکه قوراللی گروهلر اۉرتهسیدهگی کېلیشوو بیلن عملگه آشمهیدی.
۲۰۰۱–۲۰۲۱ ییللر تجربهسی شونی کۉرسهتدیکی، میلیاردلب خارجي یاردملرگه و خلق ارا کوچلرنینگ کېنگ اشتراکیگه قرهمهی، اگر کمسیتیش، فساد و تېنگسیزلیککه اساسلنگن توزیلمهلر اۉزگرمسه، جمعیت بری بیر زۉراورلیک حالتیگه قَیتهدی.
بو یاووز دایرهدن چیقیش نینگ یگانه یۉلی، زۉراورلیکنی اۉز اساسیگه ایلنتیرگن توزیلمهلرنی قَیته قوریش دیر. بو اېسه جندر تېنگلیگینی تأمینلشنی، ملتلرارا حقیقي اشتراکنی، منبع نینگ عدالتلی تقسیملنیشینی، لوازم و امکانیتلرده لیاقتنی مېزان قیلیشنی، همده انسان قدر-قیمتینی تیکلشنی انگلهتهدی. اگر عیال تنهسی هنوز باستیریش میدانی بۉلیب قالسه، اېتنیک کېلیب چیقیش حاکمیتگه کیریش مېزانی بۉلسه، و قشّاقلیک اولادلرنینگ تقدیریگه ایلنسه، زۉراورلیک همان توزیلمهوي تیزیم صفتیده یششده دوام اېتهدی.
افغانستان اوروش و زۉراورلیکنینگ حقیقي یکونینی فقط شونده کۉرهدی، زۉراورلیک سیاسي ترتیب نینگ پایدېواریدن اجرهتیلگنده. فقط شوندهگینه، تینچلیک نازک شعار اېمس، برقرار حقیقت بۉلیشی ممکن. اوروشنینگ یکونی شونده باشلنهدی عدالت، لیاقت و تېنگلیک زۉراورلیک اۉرنینی اېگهلهگنده، و حاکمیت توزیلمهلری اېندی چېتلهتیش و کمسیتیشگه اېمس، بلکه اشتراک و عدالتگه تیهنهدیگن بۉلگنده.
