حسین رسولی
کیریش
بریتانيالیک مشهور تاریخچی ادوارد هالت کارنینگ سۉزلری بیلن ایتگنده، «تاریخنی اۉرگنیش فقط نیمه بۉلگنینی بیلیش اوچون اېمس، بلکه نېگه بوندهی بۉلگنینی توشونیش اوچون هم ضروردیر.» اسپانیالیک کېلیب چیقیشلی فیلسوف و تاریخچی جورج سانتایانا اېسه «کیم تاریخنی اونوتسه، اۉتمیش خطالرینی تکرارلشگه محکومدیر.» دېب آگاهلنتیرگن. فلسفي و سیاسي تعلیماتلرده هم دایما تأکیدلب کېلینهدی: «اگر بیز تاریخدن سبق آلمهسک، تاریخ بیز بیلن هم خودّی اجدادلریمیز بیلن قیلگن ایشینی قیلهدی.»
تاریخنی اۉرگنیش، اصل ماهیتیگه کۉره آنگنی یاریتووچی، عبرت بېرووچی و خلقنینگ عمومي خاطرهسینی مستحکملاوچی واسطهدیر. تاریخ فقط اۉتمیشنی حکایه قیلیب بېرمهیدی، بلکه کېلهجک یۉلینی یاریتووچی چیراق وظیفهسینی هم بجرهدی. اجتماعي، سیاسي و مدني جریانلرنی تحلیل قیلیش آرقهلی او جمعیتلرگه خطالرنی تکرارلهمسلیک و برقرار ترقیات پایدېوارینی قوریشده یاردم بېرهدی. تاریخچیلر و سیاستشناشلر دایما تأکیدلب کېلهدیلر: «اۉز تاریخینی بیلمهگن ملتلر اونی تکرارلشگه محکوم دیر،» چونکه تاریخ ملتلرنینگ خاطرهسی، اونی اونوتیش اېسه اۉزلیگیمیزنی و یۉلیمیزنی یۉقاتیش دېمک دیر.
اما افغانستانده تاریخنی اۉرگنیش آنگ و بیرلیک منبعی بۉلیش اۉرنیگه، کۉپینچه ضدیت، تفاوت و اېتنیک-مذهبی کېسکینلیکلرنینگ منبعیگه ایلنگن. تاریخي روایتلر مفکوروي و اېتنیک نقطهی نظردن قَیته یازیلهیاتگن بیر پیتده، تاریخنی اۉقیش جریانی عمومي توشونچه و بیرلیککه اېمس، بلکه اجتماعي بۉلینیشلرنینگ چوقورلشیشیگه آلیب کېلماقده. اینیقسه سۉنگّی اۉن ییللیکلرده، افغانستانده تاریخ یازووی کۉپراق سیاسي قانونيلیکنی اساسلش و باشقهلرنی چېتلهتیش واسطهسیگه ایلنگن، ملي اۉزارا توشونیش و قَیته قوریلیش اوچون میدان اېمس.
افغانستان تاریخینی اۉرگنیش تاریخي آنگنی مستحکملش و کېلهجک یۉلینی کۉرسهتیش اۉرنیگه کۉپلب حاللرده اۉتمیش جراحتلرینی قَیته آچیش، جماعهوي حسیاتلرنی قۉزغهتیش و اختلافلرنی چوقورلشتیریشگه آلیب کېلگن. سیاستشناشلیک نقطهی نظریدن بو حالت «تاریخي خاطره بحرانی» صفتیده ایضاحلنهدی، یعنی تاریخ اېندی توشونیش منبعی اېمس، بلکه رقابت و تۉقنهشوو میدانی صفتیده ایشلهتیلماقده. بو مقالهده قوییدهگی سواللرگه جواب ایزلنهدی: تاریخنی اۉرگنیش نینگ اهمیتی نیمهده؟ تاریخي آنگ ملتلرنینگ تقدیرینی قندهی اۉزگرتیرهدی؟ افغانستانده تاریخنی اۉرگنیش نینگ اِنتلِکتوال اساسی قندهی شکللنگن؟ نېگه تاریخنی اۉرگنیش درجهسی آشگنی سیین، جمعیتدهگی بۉلینیش و اۉزارا بېگانهلشوو هم آرتماقده؟ مقاله انه شو مهم مسألهلرنی تحلیل قیلیب، افغانستان جمعیتیده تاریخنی اۉرگنیشنینگ فلسفي، سیاسي و اجتماعي عاقبتلرینی توشونتیریشگه اورینهدی.
تاریخنی اۉرگنیشنینگ ضرورتی
تاریخنی اۉرگنیش ملي اۉزلیکنی انگلش تامان قۉییلهدیگن بیرینچی قدم دیر. رم فیلسوفی سیسرون شوندهی دېگن اېدی:
«کیم تاریخنی بیلمسه، عمرینینگ آخریگچه باله بۉلیب قالهدی.» بو سۉزلر شونی کۉرسهتهدیکی، تاریخ نهفقط خلقنینگ جماعهوي خاطرهسی، بلکه فکري و سیاسي یېتوکلیککه اېلتووچی واسطهدیر. بیر ملت اۉز تاریخینی اۉرگنر اېکن، اۉز شخصیتی و ایلدیزلرینی قَیته کشف اېتهدی، مغلوبیت و غلبهلر سببلرینی تحلیل قیلهدی و اۉتمیش تجربهسیدن برقرار کېلهجکنی بنیاد اېتیش اوچون فایدهلنهدی.
بونگه یقّال مثال ایکّینچی جهان اوروشیدن کېینگی اروپا مملکتلری دیر. اولر تاریخنی چوقور قَیته اۉرگنیش آرقهلی زۉراورلیک و اوروش ایلنهسیدن چیقیب، بیرلیک و ترقیات یۉلینی تنلشگه موفق بۉلدیلر. زمانهوي رئالیزم مکتبینینگ ییریک نمایندهسی هانس مورگنتا اۉزینینگ مشهور «سیاست خلقلر اۉرتهسیده» اثریده تاریخي بیلیم و آنگنی علیحده اهمیتگه اېگه دېب بیلهدی. اونینگ تأکیدلشیچه، رئالیزم پرینسیپلری مثلاً، کوچ و ملي منفعتلرگه اعتبار فقط تاریخي تجربه بیلن سیناودن اۉتگن تقدیردهگینه ایشانچلی و برقرار خلق ارا موقع یرهتهدی. دېمک، تاریخنی اۉرگنیش، بو فقط اۉتمیشنی بیلیش اېمس، بلکه حاضرگی زماننی انگلش و کېلهجکنی شکللنتیریش صنعتی دیر. سیاستشناشلیکده تاریخنی اۉرگنیش «ملي خاطره» شکللنیشی نینگ اساسي پایدېوارلریدن بیری صفتیده قرهلهدی. بو خاطره خلقنی تاریخ نینگ بوزیب تلقین قیلینیشیدن، اونوتیشدن و اۉتمیش خطالرینی تکرارلشدن حمایه قیلهدی. اگر جمعیت بو خاطرهدن محروم بۉلسه، او شخصي و سیاسي بحرانلرگه نسبتاً ضعیف بۉلیب قالهدی. آخر-عاقبت، خلقلرنی سیاسي و اجتماعي باتقاقلیکدن آلیب چیقهدیگن یگانه یۉل بو تاریخي آنگ و اوندن آنگلی فایدهلنیش دیر. عیناً شو بیلیم یۉلنی یاریتیب تورگن اېنگ نایاب چیراقدیر.
تاریخي آنگ ملتلر تقدیرینی قندهی اۉزگرتیرهدی
تاریخي آنگ ملي اۉزگریشنینگ باشلنیش نقطهسیدیر. عیناً شو آنگ تورلی ملت و گروهلرنینگ بیرگهلیکدهگی عذاب-عقوبت، فراوانلیک، اۉتمیش و کېلهجک حقیدهگی توشونچهسینی شکللنتیرهدی. ملتلر اۉز اۉتمیشیگه تحلیلي نگاه بیلن قرهگنده، اولر نهفقط خطالرنی تن آلهدیلر، بلکه اصلاح و قَیته قوریش یۉللرینی هم تاپهدیلر. بوندهی آنگ جماعهوي خاطرهنی فعاللشتیرهدی و خلقنی مغلوبیت همده مستبیدلیک ایلنهسینی تکرارلشدن سهقلهیدی. سیاستشناشلیکده اېسه تاریخي آنگ «ملي اراده» و «اجتماعي قَیته تیکلنیش» جریانلری نینگ اساسي عامللریدن بیری صفتیده اعتراف اېتیلهدی.
دنیا مملکتلرینینگ ایچکی نزاعلر و ایچکی بحرانلردن اۉتیب، باشقه خلقلر اوچون نمونه و ایلغار دولتلرگه ایلنیش جریانیگه اعتبار بېرسک، بو اۉزگریشده تاریخ نینگ مهم اۉرنی بارلیگینی کۉرهمیز. تاریخي آنگ نینگ خلقنی اېرکینلیک، عدالت، خوفسیزلیک، فراوانلیک، علم و ترقیات کبی مهم قدریتلرنی شکللنتیریش و مستحکملشده قنچهلیک ایجابي و ثمرهلی رۉل اۉینهگنینی انگلهیمیز. بو تاریخي تجربهدن ثمرهلی فایدهلنگن مملکتلرگه بیر قنچه مثاللرنی کېلتیریش ممکن.
چین: تاریخینی اۉرگنیش، بیر خلق حیاتی نینگ اېنگ قاره دورلرینی کۉرسهتهدی. بو دور «یوز ییللیک تحقیر دوری» نامی بیلن مشهور بۉلیب، ۱۸۳۹-ییلدن ۱۹۴۹-ییلگچه دوام اېتگن. شو وقت مابینیده چین جاپان، امریکا و اَیریم اروپا دولتلری تامانیدن قتّيق مستملکه آستیده بۉلگن. اما «یوز ییللیک تحقیر» تجربهسیدن یعنی مستملکه، بۉلینیش و ملي خارلیکدن سۉنگ چین ضیالیلری تاریخنی قَیته اۉقیب، ضعیفلیک سببلری اوستیده تحلیل آلیب باردیلر و ینگیلنیش یۉلینی باشلهدیلر. عیناً شو تاریخي آنگ چین خلق جمهوریتی نینگ شکللنیشی و ترقیاتگه یۉنهلتیریلگن سیاستلرنینگ یرهتیلیشیگه زمین بۉلدی. بوگون اېسه چین دنیا نینگ اېنگ قدرتلی دولتلریدن بیریگه ایلنگن.
جَنوبي افریقا: جَنوبي افریقادهگی آپارتاید تیزیمی زمانهوي تاریخ نینگ اېنگ قارانغی صحیفهلریدن بیریدیر. بو تیزیم ۱۹۴۸-ییلدن ۱۹۹۰-ییللر باشیگچه دوام اېتیب، عرقي اجرهتیش و مملکتدهگی قاره تنلی اهالیگه نسبتاً تیزیملی کمسیتیش اساسیده قوریلگن اېدی. اوشبو خلق ییللر دوامیده آپارتاید و ایچکی ظلم آستیده یشهدی. اما نیلسون ماندلا رهبرلیگیده و کمسیتیش همده قرشیلیک تاریخینی قَیته اۉرگنیش آرقهلی جَنوبي افریقالیکلر ملي یرهشوو، دموکراسی و اجتماعي تیکلنیشگه اېریشدیلر. بو اولکن اۉزگریش تاریخي آنگ و اۉتگن دورنی تن آلیش نینگ ثمرهلی نتیجهسی اېدی.
فرانسه: ۱۷۸۹-ییلگی بویوک انقلابدن اوّل فرانسهنینگ اجتماعي و سیاسي حالتی نهایتده تېنگسیزلیک، بحران و ترتیبسیزلیک بیلن تۉله اېدی. اۉرته عصرلرده و انقلابدن آلدینگی دورده مملکت کلیسا، اشرافیت و قطعي طبقهوي توزوم حکمرانلیگی آستیده اېزیلیب یشهگن. اما تاریخي ظلمنی انگلش و معنوي اویغانیش نتیجهسیده فرانسه انقلابی یوزهگه کېلدی و جمهوریت، اېرکینلیک همده تېنگلیک تمایللری مستحکملندی. کېینچهلیک، تاریخي تجربهلرنی قَیته اۉرگنیش آرقهلی فرانسه «گولیستی» تمایللریگه یېتدی بو اېسه زمانهوي دولت نینگ اساسلرینی یرهتدی. خلق آرهسیده شکللنگن تاریخي آنگ فرانسه انقلابی نینگ «اېرکینلیک، تېنگلیک و برادرلیک» شعارلرینی دنیاگه یاییلیشیگه سبب بۉلدی. بو مثاللر شونی کۉرسهتهدیکی، تاریخي آنگ نهفقط اۉتگن دورنی انگلش واسطهسی، بلکه برقرار و عاریتلی کېلهجکنی قوریش کلیتیدیر.
افغانستان تاریخینی اۉرگنیشنینگ معنوي-فکري اساسی
تاریخي افغانستان اۉتمیشده بویوک خراسان تمدن دایرهسی نینگ بیر قِسمی بۉلگن بو یورت — قدیمدن تورلی مدنیتلر، تیللر و منطقوي کوچلرنینگ چاراههسیده جایلشگن. بو زمینده علم-فن، تصوف، شعریت و سیاست ساحهلریده بای میراث یرهتیلگن بۉلیب، او بیر وقتلر غزنهويلر، تېموريلر و صفاريلر کبی یوکسک تمدنلر نینگ بېشیگی اېدی. اما وقت اۉتیشی و سیاسي اۉزگریشلر نتیجهسیده، افغانستانده «تاریخ» توشونچهسی عمومي مدني میراثدن چیقیب، استه-سېکین اېتنیک و سیاسي رقابتلرنینگ قورالیگه ایلنیب قالدی.
بوگونگی افغانستاننینگ فکري محیطیده تاریخنی اۉرگنیش کۉپینچه اېلتپرست، تنلب آلینگن و بیر تمانلمه قرهشلر اساسیده آلیب باریلهدی. تاریخشناسلیک عمومي ملي تجربهنینگ حکایهچیسی بۉلیش اۉرنیگه، کۉپراق اَیریم اېلتلرنینگ فخر منبعلرینی یاکه باشقه گروهلرنینگ ظلم تاریخینی قَیته ایشلب چیقیشگه قرهتیلگن. بوندهی یاندشوو ساغلام اجتماعي خاطره نینگ شکللنیشیگه تۉسقینلیک قیلهدی، بلکه جمعیت ایچیده ترنگلیک، ایشانچسیزلیک و اجتماعي اوزیلیشلرنی کوچهیتیرهدی. اکثریت افغانلر تاریخنی عبرت و بیرلشوو منبعی صفتیده اېمس، بلکه کیملیک تۉقنهشوولری و اۉزارا حساب-کتابلر میدانی صفتیده کۉریشهدی. شوندهی محیطده اۉتمیش کېلهجکنی انگلش اوچون اېمس، بلکه اوستونلیکنی یاکه جبرو ظلمنی اثباتلش واسطهسیگه ایلنهدی. بو توردهگی قرهش اجتماعي فنلر نقطهی نظریدن «روایت بحرانی» دېب اتلهدی، یعنی تاریخ معرفت و یاریتیش اۉرنیگه، قۉزغهتووچی و بۉلووچی واسطهگه ایلنیب قالگن حالت. مېنیمچه، بو حالتنینگ یوزهگه کېلیشیگه ایکّی اساسي عامل سبب بۉلگن:
بیرینچیدن، تاریخ یازیلیش اسلوبی: اگر مسألهگه حقیقت کۉزی بیلن قرهلسه، مملکت نینگ سوادلی اولادی و تاریخ اۉقووچیلری آرهسیده عمومي بیر فکر موجود افغانستانده تاریخي حقیقتلرنی خالصانه بیان اېتگن اثرنی تاپیش جوده مشکل. مملکت تاریخی حقیده یازیلگن اکثر متنلر اېلتپرستلیک، مفکوروي یۉنهلیش و یوقاریدن پستگه قراوچی یاندشوو بیلن تۉیینگن. بو حالت اینیقسه ایچکی تاریخشناسلر آرهسیده یقّال کۉزگه تشلنهدی، چونکه کۉپ حاللرده تاریخ یازووچیلرنینگ اۉزلری هم معلوم بیر آقیم، مفکوره یاکه سیاسي گروهنینگ بیر بۉلهگی بۉلگنلر. شونینگ اوچون اولرنینگ تاریخنی یازیش «کۉزآینهگی» هم عیناً شو یۉنهلیشگه قرهب اېگیلگن. بوندهی یازوو اسلوبی نینگ ینه بیر اۉزیگه خاص تامانی شوندهکی، او اۉتمیشنی کېلهجک اولاد اوچون روشنلشتیریش اۉرنیگه، تاریخي صحیفهلرگه حکم و بها تمغهسینی باسهدی، یعنی تاریخنی تحلیل قیلیش اۉرنیگه اونی حکم قیلیش واسطهسیگه ایلنتیرهدی.
ایکّینچیدن، تاریخنی اۉرگنیش اسلوبی: بو عامل افغانستان تاریخینی اۉرگنهیاتگن سوادلی قتلمگه تعلقلی دیر. افسوسکی، طبيعي اِنتلِکتوال جریانگه ضد روشده، اینیقسه سۉنگگی ییللرده، افغانستان ضیالیلری و بیلیمدانلرینینگ اساسي اعتباری اۉتمیشدهگی مسألهلر اوستیدهگی تارتیشوو و نزاعلرگه قرهتیلگنینی کۉریش ممکن. اولرنینگ کۉپچیلیگی تاریخي مسوولیتدن قاچیش، یعنی «تاریخي جوابگرلیکدن آزاد بۉلیش»گه اورینماقده، بو اېسه اۉزی ینهده جدّيراق معمالرنی کېلتیریب چیقرماقده. بوندهی «تاریخي قیزیقووچنلیک» و اۉتمیشنی «محکمه قیلیش» اسلوبی، اصلیده، جوده سَیاز و یوزهکی یاندشوودیر. اېنگ یامانی، بو حالت ضیالیلرنی تاریخدن فایدهلنیش نینگ اصل مقصدیدن یعنی تاریخ آرقهلی اۉزلیکنی انگلش، بیلیم آلیش و خطالرنی تکرارلهمسلیکدن اوزاقلشتیرهدی. بیز اوشبو مقالهده قیته-قیته تأکیدلهگنمیز: تاریخنی اۉرگنیش نینگ مقصدی نیمه؟ تاریخنی ورقلش کېرهک، اما فقط آزادلیک اوچون، فقط بیلیش اوچون و فقط اۉتگنلرنینگ خطالرینی تکرارلهمسلیک اوچون.
اوشبو عامل دایرهسیده ینه بیر دقّتگه سزاوار جهت تاریخ صحیفهلریده ملي یاکه اېتنیک اۉزلیکنی و اۉریننی ایزلش مسألهسیدیر. افسوسکی، افغانستانلیک اۉقووچیلرنی تاریخي جریانلرنینگ اۉزی اېمس، بلکه بو جریانلرده اېلتلرنینگ رۉلی کۉپراق قیزیقتیرهدی. اېنگ اچینرلیسی و آغریقلیسی شوندهکی، تاریخدهگی خطالرنینگ قربانلری هم کۉپینچه «ملت قربانلری» صفتیده تلقین قیلینهدی، نتیجهده حتا انسان صفتیدهگی مقامی هم اوندن آلیب قۉییلهدی. شوندن سۉنگ، انه شو یاندشوو بیلن تاریخنی اۉرگنهیاتگنلر اۉز اېتنیک حس-تویغولری نینگ تامیده توریب، «جواب قَیتریش»، «قصاص آلیش» یاکه اۉتمیشنی «تکرارلش» روحیده حرکت قیلهدیلر. تاریخنی بوندهی حسسي ادراک اېتیش اېسه اېلتلر قۉلینی ینه بیر بار بیر-بیری نینگ یاقهسیگه یېتکزهدی؛ شوندهی درجهده-کی، حتا ضیالیلر و فکر اېگهلری هم بو بارهده ساغلام فکر و ینگی تفکر ایشلب چیقیشگه عاجز قالهدیلر. عکسینچه، اولر هم قرهمه-قرشی طرف نینگ دعوالریگه جواب ایزلش جریانیده اۉشه اۉرته عصرچه بحث-مناظره اۉیینیگه توشیب قالهدیلر.
نتیجهده، افغانستان تاریخینی اۉرگنیش تاریخي آنگ، ملي تیکلنیش و بیردملیککه آلیب باریش اۉرنیگه، عکسینچه، کۉپینچه اختلافلرنی کوچهیتیرهدی، اۉتمیشدهگی یرهلرنی ینه آچهدی و بختسیزلیک نینگ دوامیگه سبب بۉلهدی.رتا بو یورتنینگ تاریخنی اۉرگنیشدهگی فکري اساسلری اصلاح قیلینمهگونچه، و اېلتپرست قرهشلر اۉرنیگه علمي، خالص و ملي روحدهگی یاندشوو قرار تاپمهگونچه تاریخ خلقنی ساغلاملشتیرووچی اېمس، بلکه ترنگلیک منبعی بۉلیب قالهوېرهدی.
خلاصه
اوشبو مقالهده کېلتیریلگن برچه ملاحظهلردن عیان بۉلهدیکی، تاریخ نهفقط اۉتمیش نینگ حکایهسی، بلکه کېلهجک نینگ یۉل خریطهسیدیر. تاریخي آنگ بیلن اۉز اۉتمیشیگه نظر تشلهی آلگن خلقلر مغلوبیت یۉللرینی انگلهیدی، تجربهلردن سبق آلهدی و برقرار همده عاریتلی کېلهجکنی بنیاد اېته آلهدی. چین (مستملکه تجربهسی)، جَنوبي افریقا (ایچکی ظلم و آپارتاید) و فرنسه (دیني استبداد و طبقهوي توزوم) مثاللری شونی کۉرسهتهدیکی، تاریخنی مسوولیت بیلن قَیته اۉرگنیش اولرنی چوقور بحرانلردن ملي تیکلنیش و ترقیات سری یېتهکلهگن.
اما افغانستانده تاریخنی اۉرگنیش کۉپینچه اېلتپرست، حسي و بیر تمانلمه یاندشوو بیلن آلیب باریلهدی. بوندهی یاندشوو ساغلام اجتماعي خاطره نینگ شکللنیشیگه تۉسقینلیک قیلیبگینه قالمهی، بلکه جمعیتده ترنگلیک، بۉلینیش و دایمي بختسیزلیکنی کوچهیتیرهدی. افغانستانلیک تاریخ اۉقووچیلری حقیقتنی و عبرتنی ایزلش اۉرنیگه، کۉپراق اۉز اوستونلیگینی یاکه مظلوملیگینی اثباتلشگه اورینهدیلر. نتیجهده، تاریخ معرفت واسطهسی اېمس، بلکه نزاعلر میدانیگه ایلنیب قالگن. تاریخ ملي آنگنی شکللنتیریش و کېلهجکنی قوریشگه خدمت قیلیشی اوچون اونی علمي، خالص و ملتچیلیک روحیده اۉرگنیش ضرور. تاریخ برچه افغانلرنینگ عمومي میراثی صفتیده کۉریلماغی لازم، اجرهتیش یاکه حساب-کتاب واسطهسی صفتیده اېمس. فقط شونده تاریخنی اۉرگنیش اجتماعي بیرلیک، ملي تیکلنیش و افغانستان اوچون یاروغ کېلهجک نینگ کفالتیگه ایلنیشی ممکن.
منابع:
ادوارد هالت کار، تاریخ چیست؟،ت رجمهی حسن کامشاد، انتشارات خوارزمی، چاپ هفتم، ۱۳۹۶.
هانس جی. مورگنتا، سیاست میان ملتها: مبارزه برای قدرت و صلح، ترجمهی حمیرا مشیرزاده، انتشارات وزارت امور خارجه، 1380
توماس بارفیلد، افغانستان: تاریخ فرهنگی و سیاسی، ترجمهی عبدالله محمدی، انتشارات عرفان، چاپ اول، 1398.
دکتر فخرالدین سلطانی، سیاست خارجی مقایسهای، نشر نگیما، 1402.
محمدرضا جواهری، مطالعهی تطبیقی خشونت در انقلابهای فرانسه، شوروی، چین و ایران، مؤسسهی بوستان کتاب، دفتر تبلیغات اسلامی حوزهی علمیهی قم، چاپ اول، ۱۴۰۴.
Santayana, George. The Life of Reason: The Phases of Human Progress, Volume I: Reason in Common Sense. Dover Publications, 1980.
