بسمالله تابان
پاکستان و طالبان اۉرتهسیدهگی مناسبت بو گروه حاکمیتگه قَیتگندن سۉنگ، استراتیژیک همکارلیکدن یشیرین و تاباره کوچهییب بارهیاتگن دشمنلیککه ایلنگن. بو دشمنلیک، اینیقسه هندستاننینگ طالباننی قۉللب-قوّتلشدهگی اشتراکی سببلی، جَنوبي آسیانی خوفلی باسقیچگه آلیب کیریشی ممکن.ییگیرمه ییل دوامیده طالباننی اۉزینینگ «استراتیژیک چوقورلیک» سیاستی نینگ قورالی دېب بیلگن پاکستان، بوگون نظارتدن چیقیب کېتگن و اۉزینی میداندهگی اساسي اۉیینچی دېب حسابلهیدیگن کوچ بیلن یوزمه-یوز کېلگن. اېندی او، کۉرینهدیکی، اسلام آبادنینگ ایستکلریگه بۉیسونیشگه تیار اېمس.
پاکستان طالباننی، پاکستان طالبان حرکتی (تیتیپی)نی قۉللب-قوّتلشده همده اونینگ رهبرلری و جنگریلریگه پناه بېریشده عیبلهماقده. بو گروهنینگ خیبرپختوانخودن تارتیب بلوچستانگچه دوام اېتگن قانلی هجوملری پاکستان حکومتی و اوردوسینی جدّي سیناوگه دچار قیلگن. سۉنگّی آیلرده اسلام آباد چېگردن تشقری چېکلنگن حربي عملیاتلر آرقهلی، اینیقسه حافظ گُل بهادر قناتینی افغانستان حدودیده نشانگه آلیشگه اوریندی. اېندیلیکده اېسه، قطر و تورکيه واسطهچیلیگیدهگی دیپلوماتیک سعی-حرکتلر نینگ موفقیتسیز توگهشی آرتیدن، افغانستاننینگ جَنوبي و شرقي حدودلریده بوندهی حرکتلرنینگ دوام اېتیشی و کوچهییشی حقیده جدّي گپ-سۉزلر ینگرهماقده.
بیر نېچه هفته اوّل اۉتکزیلگن هوا هجوملری سېریهسیده، پاکستان حربي هوا کوچلری پاکستان طالبان حرکتی (تیتیپی) اعضالرینی افغانستان حدودیده نشانگه آلیشده قسماً موفقیتگه اېریشگن بۉلسه-ده، کابلگه اویوشتیریلگن هجوم جدّي حساب-کتاب خطاسی و استخبارات تیزیمینینگ آچیقچه موفقیتسیزلیگی صفتیده بهالندی. موجود معلوماتلرگه کۉره، کابلدهگی هجوملر اساسا عادی آدملرنی نشانگه آلگن، گرچه طالبان مقصد و جای حقیدهگی معلوماتلرنی سانسور قیلیب، فقط عادي آدملرنینگ قربانلیگینی نمایش اېتگن بۉلیشی هم ممکن. شونگه قرهمهی، یکوني نتیجه شونی کۉرسهتدیکی، پاکستان نینگ استخبارات معلوماتلری جوده ضعیف بۉلگن حالبوکه بوندهی حربي عملیاتلردن اوّل، معلوماتلر انیق، ایشانچلی و انیق حربي مقصدلرگه اساسلنگن بۉلیشی ضرور اېدی.
باشقه تاماندن، بو هجوملر عادی اهالی تلفاتلریگه قرهمهی، طالبان اوچون ییریک ترغیبات و سیاسي امکانیتگه ایلندی. طالبان اۉزلرینی «افغانستان حدودي یخلیتلیگینینگ حمایهچیلری» و حتا «ملي حاکمیت نینگ اېگهسی» صفتیده کۉرسهتیشگه اوریندی (گرچه اصلیده حاضر افغانستانده حقیقي ملي حاکمیت موجود اېمس، فقط قورال کوچیگه تیهنهدیگن طالبان حکمرانلیگی موجود). بو جریانده گروه طرفدارلری هم «وطنپرورلیک» نقابی آستیده، بو مسألهگه نسبتاً بیلدیرگن مناسبتنی «خیانت» یاکه «وطنپرورلیک» نینگ مېزانی صفتیده تلقین قیلدیلر. پاکستاننینگ هوا هجوملریدن سۉنگ، طالبان چېگره چیزیغی (بعضیلرنینگ فکریچه، بو فقط خیالي چیزیق) بۉیلب جایلشگن پاکستان حربي پُستهلریگه قرشی یېر اوستی هجوملرینی نمایش طرزیده عملگه آشیردی. هر ایکّی تامان بیر-بیریگه تلفات یېتکزگنینی دعوا قیلدی، بیراق بو تۉقنهشوولر بیر نېچه کوندن سۉنگ تۉختهدی. شوندن کېین، تورکيه و قطر واسطهچیلیگیده، ایکّی مملکتنینگ یوقاری درجهدهگی سیاسي و تخنیکي نمایندهلرینینگ ایکّی اوچرهشوویده برقرار کېلیشووگه اېریشیش اوچون مذاکرهلر آلیب باریلدی.
قطرده اۉتگن بیرینچی اوچرهشوو، طالباننینگ سیاسي غلبه صفتیده کۉرسهتیش حرکتلریگه قرهمهی، یکوني بیاناتده «چېگره» سۉزی نینگ ایشلهتیلیشی طفیلی اولر اوچون جدّي سیاسي و آبرولی معماگه ایلندی. افغانستاننینگ کۉپلب یشاوچیلری بو سۉز اۉرنیگه «دیورند نینگ خیالي چیزیغی» اتَمهسی قۉللنیشی کېرهک اېدی، دېب حسابلشهدی. بو سیاسي خطا، طالبان نینگ خلقارا میدانده دیپلوماتیک لېگیتیملیک آرتتیریش بۉییچه برچه سعی-حرکتلرینی سایه آستیده قالدیردی. ایکّینچی اوچرهشوو اېسه 2025-ییل 25–28-اکتوبر کونلری استانبولده بۉلیب اۉتدی. مذاکرهلر باشلنیشیدهیاق، طالبان هیاتی ترکیبی نینگ شکللنیشی بو گروه ایچیدهگی ایچکی بۉلینیشلر و مذاکرهلر نینگ موفقیتسیز یکونلنیشینی ایستش نیتینی یقّال کۉرسهتدی. هیئت اعضالری اساسا ایچکی سیاسي موازنت اساسیده تنلنگن اېدی.
مثلاً، انس حقّاني هېچ قندهی رسمي لوازمگه اېگه بۉلمهسه-ده، حقّاني ترماغیگه منسوبلیگی سببلی هیئت ترکیبیگه کیریتیلگن. بو اېسه سراج الدین حقّانينینگ اۉزینینگ اۉرینباسری هیئت رهبریگه تۉلیق ایشانچ بیلدیرمهگنینی، شونینگ اوچون ایشانچلی آدمنی «کۉز و قولاغی» صفتیده هیئتگه قۉشگنینی کۉرسهتهدی.
آچیق منبعلردهگی گزارشلرگه کۉره، طالبان هیاتسی حتا تخنیکي درجهده هم مستقل قرار قبول قیلیش صلاحیتیگه اېگه اېمس اېدی. هیئت اعضالری مذاکرهلرنی بیر نېچه بار ترک اېتیب، قندهار، خوست و کابلدهگی حاکمیت مرکزلریگه گزارش بېریشگن و قَیتگنلریدن سۉنگ بوتونلهی اۉزگهچه موضعلر بیلن مذاکرهلرگه قَیتیشگن. پاکستان مدافعه وزیری خواجه آصف بو جریاننی تصدیقلب، اوچرهشوو چاغیده شوندهی دېگن: «طالبان هیاتی اعضالری شونچهکه قۉغیرچاقلر بۉلیب، اولرنینگ ایپی کابلدن، هندستان تامانیدن باشقریلردی.»
بو جوده آغیر عیبلاو بۉلیب، او کېینگی مذاکرهلر جریانی و دیپلوماتیک مناسبتلرنینگ ینه-ده مرکّبلشیشیگه سبب بۉلیشی ممکن.
بعضی تخمینلرگه کۉره، طالبان امریکا جمهور رییسی دونالد ترامپ تامانیدن پاکستان بیلن ماجرانی حل قیلیش و تینچلیک اۉرنهتیش حقیدهگی اېسلتمهسیدن سۉنگ، اتهیلب وضعیتنی ینه-ده کېسکینلشتیرماقده. اولر نینگ مقصدی پاکستانگه قرشی توریش آرقهلی جَنوبي آسیادهگی خوفسیزلیک مناسبتلریده اۉزلرینی قانوني سیاسي تامان صفتیده کۉرسهتیش. طالبان اوچون ترامپنینگ ارهلشووی قندهی نتیجه بېریشی اونچهلیک مهم اېمس، چونکه اولر بیلهدیکی، ترامپ پاکستانگه قرشی اولرنینگ غلبهسینی ایستهمهیدی. شونگه قرهمهی، ترامپنینگ اۉزی بیلن ملاقات یۉلگه قۉییلیشی و اونینگ ارهلشووی طالبان اوچون کتّه، حتا «خدا بېرگن امکانیت» بۉلیب، اولرنینگ سیاسي قانونيلیگی و حاکمیتده سهقلنیب قالیشیده مهم رۉل اۉینشی ممکن.
کۉرینیب توریبدیکی، پاکستاننینگ طالباندن بۉلگن طلب و شرطلری انیق و چېکلنگن، یعنی تیتیپی (پاکستان طالبان حرکتی) فعالیتینی افغانستان حدودیده تۉختهتیش و اولرگه هېچ قندهی یاردم کۉرسهتمسلیک. اما طالبان بو استراتېژیک امتیازدن واز کېچیشگه تیار اېمس.
بو گروه نینگ حیاتی تینچلیکده اېمس، بلکه بېقرارلیکده معنا تاپهدی. طالبان پارازیتسیمان تیریک موجوداتگه اۉخشهیدی او اۉزی نینگ سیاسي حیاتینی بحران و بېقرارلیکدن آزیقلنیب دوام اېتتیرهدی. اولر نینگ توزیلمهسی اوروش، قۉرقوو و زۉراورلیک اساسیده شکللنگن، و بو تیزیم افغان جمعیتینینگ تنهسیدن آزیق آلهدی. ویران بۉلگن اقتصاددن، عیاللرنینگ کېنگ کۉلملی اېزیلیشیدن، رسمي نهادلرنینگ قولهشیدن، سابق خوفسیزلیک کوچلری نینگ عامهوي قیرغینیدن، هزارهلر خلقیگه قرشی دوام اېتهیاتگن جنوساید و کون سیین کمبغللشهیاتگن خلق نینگ عذاب-عقوبتلریدن. طالبان خوفسیزلیکنی اتیلب کمیاب حالتده سهقلهیدی، تاکه اولرنینگ اۉزلری اونینگ یگانه تأمیناتچیسی و بېلگیلاوچیسی بۉلیب قالیشسین.
میدان منبعلرینینگ معلوماتلریگه کۉره، طالبان نهفقط تیتیپی فعالیتینی چېکلهمهیپتی، بلکه اولرگه پارتلاوچی ماسلمهلر، تیارلنگن جنگریلر و حتا اَیریم استخباراتی یاردمینی هم تقدیم اېتماقده. طالبان، تیتیپی و حتا بلوچستان آزادلیک حرکتی (بیالای) عصیانچیلری اۉرتهسیدهگی تاکتیک موافقلشوولر شونی کۉرسهتهدیکی، پاکستان حدودی نینگ ایچکی قِسمی هم رقابت و قصاص میدانیگه ایلنگن. اگر بو ایلنمه ضدیت دوام اېتسه، پاکستان حدودیدهگی هجوملر و اسلام آبادنینگ جواب طرزیدهگی هجوملری عاقبتیده، افغانستان ینه بیر مرته چېگرهدن تشقری اوروش یاقهسیگه کېلیب قالیشی ممکن.
اما طالبان نینگ یشش مۉدلی آخر-عاقبت توگهیدی. «باشقهلرنی یېب»کینه یشهیدیگن موجودات بیر کون کېلیب، اېندی یېب بیتیرهدیگن هېچ نرسه قالمهگنده، تیشلرینی اۉز جگریگه سنچهدی. طالبان ایچیدهگی یېمیریلیش علامتلری الّهقچان کۉرینماقده. ترماقلر اۉرتهسیدهگی استخبارات رقابتی، ناراضی قوماندانلرنینگ یۉق قیلینیشی، چوقور اېتنیک بۉلینیشلر، آلتین و بایلیک اوچون شدّتلی رقابت همده ایلگری مفکوروي روح بیلن حرکت قیلگن جنگچیلرنینگ ناراضی بۉلیشی. طالبان اۉز حیاتینی دوام اېتتیریش اوچون تشقی بحراننی کېنگهیتیریشگه مجبور، اما ایچکی چرکینلیکدن قاچیش بو گروه نینگ عمرینی ینهده قیسقرتیرهدی.
اوشبو کوچهییب بارهیاتگن ترنگلیک افغانستان و منطقه اوچون کتّه تهدید بۉلسه-ده، اوزاق مدتده تاریخي امکانیتگه ایلنیشی ممکن؛ قاتللیک، بېقرارلیک و سیاسي ایزالیتسیه تسیکلینی سیندیریش اوچون امکانیت. منطقوي و خلق ارا درجهدهگی حسابلنگن باسیم طالباننی مجبورلاوچی موقعیدن ضعیفراق حالتگه اۉتکزیشی، و افغانستان جمعیتی نینگ قدریتلریگه اساسلنگن، کېنگ قمراولی و قانوني حکومت شکللنیشیگه یۉل آچیشی ممکن؛ بوندهی حکومت طالباندن فرقلی اۉلهراق اۉز برقرارلیگینی تینچلیک و رواجلنیشده ایزلر. افغانستان کېلهجگی بوگون تهدید آستیده بۉلسه-ده، انیقکی هېچ بیر کوچ معمالرنی ابدي اۉزیگه آزیق آلیب یشش منبعی صفتیده ایشلهته آلمهیدی. طالبان هم اېرته یاکه کېچ، پارازیت موجوداتلر دوچ کېلهدیگن حقیقتنی باشدن کېچیرهدی. منبعلر توگهشی، اۉزینی یېمهیه باشلشی و سۉنگره قولهش.
