یازوچی: دوکتور شفیقه یارقین
اجتماعي ترماقلر بیر تاماندن یامان بۉلسه-ده، باشقه تاماندن یخشیلیکلری هم یۉق اېمس. یخشی تامانلریدن بیری آنلاین ادبي گروهلر توزیلگنی و ینگی- ینگی استعدادلر تاپیلیب، کونسهیین اۉرگهنیب، تجربه آرتیریب، اولغهییب بارگنلری، ٲینیقسه اۉزبېک آنه تیللریده یازیش، اۉقیش و ادبي اثرلرنی یرهتیشگه چنقاق بۉلگنلری دیر.
مخمس یازیش یا باشقه شاعرلر شعرینی تخمیس قیلیش حقیده مېنینگ فکریم ایجابی اېمس. اونگه ایکّی-اوچ دلیلیم بار:
بیری بو که حاضرگی تورموشنینگ یوموشلری و چیگل معمالری، استرسلری جوده کۉپلیگی اوچون همه نرسه، ٲینیقسه شعر ایخچملیککه یوزلنگن. کۉپ شاعرلر قیسقه شعرگه، قۉشه بیت (دوبیتی)، تۉرتهلیک (رباعی)گه یوزلنگنلر. غزل یازووچیلر هم بېش- آلتی بیت بیلن کفایهلهنیب، چۉزیشدن باش تارتگنلریگه گواهمیز. انسانلر تورلی یوموشلر بیلن بند بۉلیب، اوزون مقالهلر و شعرلرنی اۉقیشگه وقت تاپالمهی قالگنلر. مخمسده، بېش- آلتی بیت یا ۱۰- ۱۲ مصرع، اوچ برابر کۉپهیهدی و اۉقیشیگه کۉپراق وقت کېتهدی. اگر ده مخمس گۉزهل چیقمهگن بۉلسه، کیشیلر بیر بندنی اۉقیگچ، اوندن واز کېچهدیلر.
ایکّینچی قیینلیک تخمیس قیلیشنینگ اۉزیگه باغلیق دیر. تخمیس یازیش اوچون بیر نېچه معیارنی رعایه قیلیش کېرهک بۉلهدی. تخمیس مصرعلری، اصل غزلنینگ مصرعلرینی تۉلدیریشی، یا اونگه آیدینلیک کیریتیشی، یا اونگه کیریش یعنی مقدمهدېک یانداشیشی کېرهک و بو ایشنی توزوک بجهریش هر شاعرنینگ قۉلیدن هم کېلمهیدی. ینه اگر نواییگه اۉخشش شاعرلرنینگ غزللریگه مخمس باغلهماقچی بۉلسک، کتّه امانتدارلیک کېرهک بۉلهدی.
نوایی سینگری شاعرلرنینگ غزلیگه تخمیس یازیش اوچون اولرنینگ ادبي و شعري تیلینی چوقور اۉرگهنیش و ایشلهته آلیش، اونینگ فلسفي، دیني، اجتماعي، عرفاني قرهشلرینی اۉزلشتیریش و سبکینی انیق توشونیش و رعایه قیلیش کېرهک و بو اېسه اولرنینگ اثرلرینی مراق بیله ییللر دوامیده توشونیب اۉقیش آرقهلی میسر بۉلهآلهدی.
نوایی شونچه بویوک شاعر و ادیب و عالم بۉله توریب، خمسهنینگ کیریش قسمیده، خمسه یازیشنی ایکّی ارسلان (نظامی و امیر خسرو) بیلن کورهشیش و ارسلان پنجهسی بیله پنجه اورماق دېب، قیینلیگینی اېسلب اۉتگن اېدی. حال بو که خمسهلر مثنوی شکلیده یازیلگن و مثنویده فقط گینه هر بیتده ایکّی قافیه کېرهک بۉلگنی اوچون هر منظوم ژانردن کۉره یازیشی آسانراق دیر. دېمک، نوایی امانتدارلیک و گۉزهللیک و سېر مضمونلیککه نظامی و امیر خسرو خمسهلریگه تېنگ تورکی خمسه یازیشنی نظرده توتگن.
تخمیس قیلیش مېنینگ نظریمده اوندن هم قیینراق، نېگه که تخمیس قیلووچی شاعر مستقل اثر یرهتمهیدی، بلکه یرهتیلگن هنری اثرگه اۉزیدن بیر نیمهلر قۉشهدی.
اگر بیر قالیننی استاد باشلهگن بۉلسه – یو، بیر ینگی شاگرد اۉرتهسی یا آخریدن نېچه قطارنی تۉقیسه، یا یخشی کشتهچی بیر ایپک کۉیلک اوستیده گۉزهل کشته تیککن بۉلسه – یو اېندیگینه کشته تیکیشنی اۉرگنهیاتگن شاگرد بیر- ایکّی گلینی تیکسه، درحال کۉرینیب تورگنیدېک، بویوک شاعرلر غزلیگه اولرنینگ درجهسیگه یېتمهگن، سبک و مهارتینی اېسه اۉزلشتیرمهگن شاعر مخمس باغلهسه، عیناً اۉشه قالین یا ایپک متاع کشتهلری حالیگه توشیب قالیشی انیق.
اوچینچی دلیل بوندن عبارت که تخمیس قیلووچی شاعر، بیر پیرو و ایزداش بۉلیب قالیشی، یعنی بیرینچی شاعر فکریگه، حسیاتیگه، تویغو- کېچینمهلریگه و اونینگ تیلی و سبکیگه قۉشیلیشگه مجبور بۉلیشی و اوّلگی شاعر چیزگن چیزیقدن تشقریگه چیقالمهی، ینگیلیک یرهتالمهی قالیشی هم ممکن، حال بو که اۉزی یازگن شعرده مستقل فکر، اۉزیگه باغلیق تویغولر و کېچینمهلر و اۉز زمانهسی تیلیگه اېگه بۉلیب، ینگی فکر-غایهلر، ینگی اسلوب و تیل، ینگی بدیعی ترکیبلر یرهتیش امکانیتلریگه اېگه دیر.
شونینگدېک مخمسده تنلهگن غزلینینگ هر بیر تاق مصرعیگه قۉشیلیب، اونگه ماس قافیه ایزلهشی کېرهک بۉلهدی. اگر اۉشه مصرع، فارسچه سۉز بیلن توگهگن بۉلسه، تخمیس قیلووچی شاعر هم فارسچه قافیه تاپیشگه مجبور بۉلیب، یازگن شعری فارسچه بۉلیب قالیشی و اگر اۉزبېکچه سۉز بیلن توگهگن بۉلسه، اۉزبېکچه ماس قافیه تاپهمن دېب، فکری بۉلینیب، ٲیتهدیگن گپینی ایستهگیچه بیان قیلالمهی قالیشی هم ممکن.
مېن بو کیچیک مقالهنی برچه مخمس یازهدیگانلر یا تخمیس قیلهدیگانلرگه قرهتیب یازگنیم یۉق. آرهمیزده کلاسیک یا ممتاز ادبیاتیمیزنی چوقور اۉقیگن و انیق توشونگن شاعرلر هم بار و اولردن یخشیگینه مخمسلر هم اۉقیگنمن، اما حاضرگی یاش شاعرلرگه بو توصیهلرنی ٲیتیب اۉتیشنی اۉز بورچیم دېب توشونگنیم اوچون، بو حقده یازیشگه و اۉز فکرلریمنی اۉرتاقلشگه قرار قیلدیم. البته بو مېنینگ فکریم و فکریمگه قۉشیلمهیدگانلر اۉز یۉللریدن باریشلری ممکن.
یوقاریده ٲیتیب اۉتگن دلیللریمگه کۉره، هېچ قچان تخمیس قیلیشگه جرٲت قیلمهگن من، جرٲت قیلمهیمن و باشقه یاش معاصر شاعرلرنی هم شو درجه و طلبلرگه اېریشمهگونچه مخمس یازمسلیککه توصیه اېتهمن.
ایشانینگ! حاضرگی دور، مخمس یازیش دوری اېمس و اگر بۉلسهیدی، حاضرگی ایران، اۉزبېکستان، تاجیکستان و تورکیه شاعرلری کۉپدن -کۉپ مخمسلر یازگن و بو ژانر نی غزل و رباعی دېک یشنتگن و رواجلنتیرگن بۉلردیلر!
