حکومت نینگ اساسینی اهالی نینگ حیاتینی یېنگیللشتیریش اېمس، بلکه حق و باطل (ایدیولوژیک اعتقاد) اوستیگه قور گنینگیزده، ایش دایما عیناً شو یېرگه کېلیب تقهلهدی. بیرینچی اساس، یعنی حق و باطل، نینگ یامان تامانی شوندهکی، اونینگ متنی اۉتمیشده یازیلگن و کېلهجکده اونی هېچ کیم اۉزگرتیره آلمهیدی. حالبوکه، حیات تۉختهب قالمهیدی، آدملر نینگ مییهسی و حس-تویغولری فعالیتدن تۉختهمهیدی، انسانلر نینگ یاقتیریشی و یاقتیرمسلیگی هم موزلب قالمهیدی. خواهلهسنگیز هم، خواهلهمسهنگیز هم، ینگی معمالر ینگی یېچیملرنی طلب قیلهدی، ینگی ایستک و افضللیکلر اېسه ینگی جوابلرنی. تئوکراتیک حکومت باشقه هېچ کیم ینگی فکر قیلمهسین، ینگی ایستک و افضللیکلرگه اېگه بۉلمسین دېگن اعتقاد بیلن منطقسیز و غیرِ انساني دیر و مقرر روشده باشی بېرک کۉچهگه کیریب بارهدی.
معما، البته، فقط دیني حکومت نینگ اجراچیلری و عملدارلریده اېمس؛ معما دیني حکومت اوچون اساس و مرکز بۉلیب خدمت قیلهدیگن متن نینگ اۉزیدهدیر. او متن مقّدس و سۉزسیز بۉیسونیلیشی شرط دېب حسابلنهدی. بوندهی حالتده نه خلق، نه حکومت اوندن چېکینیشی ممکن. چېکینیش امکانیتی بۉلمهگچ، اۉن بېش عصر آلدین ایتیلگن گپلر، خواهلهسک هم، خواهلهمسک هم، بوگونگی حیات بیلن ماس کېلمهی قالهدی. ماس کېلمسلیگی ممکن اېمس. اخیر بوگونگی حیات اۉن بېش عصر آلدینگی حیات بیلن بیر خیل بۉلیشی ممکنمی؟ اۉن بېش عصرلیک انساني تجربه، فکري و عملي سیناولرنی باشیدن کېچیرگن آدم، اۉن بېش عصر اوّلگی انسان کبی یششی ممکنمی؟ حتا ممکن بۉلسه هم، نېگه شوندهی یششی کېرهک؟ تاش دوریگه قَیتیشنی ایستهمهگن آدم نېگه تویه دوریگه قَیتیشی کېرهک؟ نېگه آدملر عینِ حاضر و عینِ شو مکان و زمانده باشیدن کېچیرهیاتگن تجربهلرینی انکار اېتیب، اۉزلرینی دایمي روشده اولرگه هېچ قَیسی جهتدن تېگیشلی بۉلمهگن، اولر اوچون معنالی نسبت یرهتمهیدیگن زمان و مکانگه اولاقتیریشلری کېرهک؟
دیني حکومت نینگ زۉرآورلیک، فریبگرلیک، باسیم و رېپرېسسيهگه مراجعت قیلیشدن باشقه چارهسی یۉق. نېگه؟ چونکه دیني حکومت آدملرنی اۉزلری بۉلیشنی ایستهمهگن جایده اوشلب تورماقچی بۉلهدی. بو ناموافقلیک فکرلر تۉقنهشووینی، حس-تویغولر تۉقنهشووینی، قرارلر تۉقنهشووینی، افضللیکلر تۉقنهشووینی و عمللر تۉقنهشووینی کېلتیریب چیقرهدی. آدملر حکومت خواهلهگن نرسهنی خواهلهمهیدی. حکومت اېسه آدملر یاقتیرگن نرسهگه طاقت قیلمهیدی. نتیجه نیمه؟ قانلی قرهمه-قرشیلیک مقرر.
البته، برچه تئوکراتیک حکومتلرده بو ناموافقلیک بیر خیل درجهده نمایان بۉلمهیدی. یعنی، دیني حکومتگه اېگه بۉلگن مملکتلر فقرالری همه جایده بیر خیل طرزده حرکت قیلمهیدی. ایران جمعیتیده دیني حکومت بیلن جماعتچیلیک فکری اۉرتهسیدهگی تفاوت جوده چوقورلشگن. اهالی نینگ عمومي سوادخانلیگی و دنیا حقیدهگی خبردارلیگی یوقاری بۉلگنی سببلی، ایران فقرالری اۉزلری نینگ رېپرېسسیو حکومتیگه قرشی یخشیراق سفربر بۉله آلدیلر و کورهش میدانیگه بایراق سیاسي همده فقرالیک ادبیاتینی آلیب چیقدیلر. افغانستانده اېسه اهالی آرهسیده عمومي آنگ و خبردارلیک درجهسی پستراق، آدملر نینگ دیني حکومتگه بۉلگن مایللیگی اېسه کوچلیراقدیر. شو باعث، کۉپلب آدملر طالبان گروهی نینگ (تورلی ساحهلردهگی) اېنگ کېسکین سیاستلریگه قرشی بۉلسهلر-ده، دیني حکومت حادثهسی نینگ اۉزیگه قرشی چیقیش جمعیتده دېیرلی کۉرینمهیدی یاکه جوده ضعیف دیر. باشقهچه ایتگنده، اگر ایرانده اهالی نینگ کتّه قِسمی اساسن دیني حکومتگه قرشی بۉلیب قالگن بۉلسه، افغانستانده آدملر نینگ اکثریتی دیني حکومتنی معقولهیدی؛ فقط اونینگ طالبانچه شکلینی یاقتیرمهیدی. افغانستان خلقی تصوریده دیني حکومت نینگ یخشی و ثمرهلی کۉرینیشلری هم بۉلیشی ممکن، دېگن فکر موجود.
حقیقت شوندهکی، ایتیلگنیدېک، حکومت مملکت ایشلرینی عرفي و بو دنیاوي باشقریش دایرهسیدن چیقیب، اۉزینی خدا نینگ وکیلی اۉرنیگه قۉیگن زهاتی، اېندی فقرالرگه خدمت قیله آلمهیدی. بوندهی حکومت نینگ ایشی مقرر روشده ظلم، رېپرېسسيه و عدالتسیزلیککه آلیب بارهدی. بو نینگ سببی هم شوندهکی، دیني حکومت اوچون مېزان خلق حکومتدن قنچهلیک خدمت آلهیاتگنی و قنچهلیک راضی اېکنی اېمس؛ عکسینچه، دیني حاکمیت نینگ اساسی شوکی، او آدملرنی قنچهلیک درجهده زۉرلیک و مجبورلش آرقهلی یاکه ترغیبات و الداو یۉلی بیلن اۉزی نینگ ایدیولوژیک سینگدیریشلریگه بۉیسوندیریب اوشلب توره آلگنی دیر.
اېران تجربهسی، یعنی خلق نینگ ظالم دیني حکومتگه قرشی قۉزغلانی، افغانستان حاکملری اوچون هم سبقلرنی اۉز ایچیگه آلهدی (گرچه بوگون خلق نینگ حکومت نینگ دیني بۉلیشی حقیدهگی فکري افقی عملدهگی حکمدارلر بیلن کتّه درجهده ناموافق بۉلمسلیگی ممکن بۉلسه هم).
