«افغانستان» اوزاق ییللردن بېری سینگن چهرهگه اېگه بۉلیب، اونینگ بوتون وجودیدن جراحتلر یاغیلهدی. بو مملکتده بیرار آباد جاینی شوندهی تصویرگه آلیش قیینکی، اونینگ بیرار تامانیده ویرانهلیک و ترتیبسیزلیک کۉرینمسین. اگر عکاسلیک کامرهسینی بیرار ایخچم جای یاکه بناگه قرهتیب صورتگه آلسنگیز، لینزنی آزگینه چپ یاکه اۉنگ تامانگه بوریشینگیز بیلن بو یورت نینگ ناساغلام و خراب احوالی هم کادرگه کیریب قالهدی. اوروش و اوروش مدنیتی یاکه مدنیت نینگ اوروشگه ایلنیشی سۉنگگی یریم عصر دوامیده افغانستانگه ویرانهلر آستیدن باش کۉتریش اوچون جوده کم امکان قالدیردی.
اما ایلگری کمراق کۉزگه تشلنگن و کمراق قولاققه چهلینگن نرسه بو افغانستان نینگ معناسیزلنیشی حقیدهگی روایت اېدی. باشقهچه ایتگنده، بو یورت آدملری قنچهلیک کېچه-کوندوز اۉز وطنی نینگ سینگن چهرهسی بیلن یوزمه-یوز بۉلمسینلر، اونینگ وطن اېکنیگه شبهه قیلمس اېدیلر.
بوگون یوزهگه چیققن و ینگی بۉلگن نرسه، افغانستاننی باشقه بیر باسقیچگه آلیب کیرهدیگن حادثه – بو وطن نینگ «معناسی» پرچهلنهیاتگنیدیر. بیر پیتلر مطلق و روشن دېب حسابلنگن توشونچهده، یعنی افغانستان اونینگ برچه خلقلری اوچون عمومي وطن اېکنلیگی حقیدهگی ایشانچده اوزیلیش پیدا بۉلدی. بو اېسه اوشبو مملکت نینگ چهرهسیگه توشگن ویرانهلیکدن هم کۉره آغریقلیراق مصیبت دیر.
قَیسی معنا حقیده گپیریهپمیز؟
اۉنلب ییللر دوامیده افغانستاندهگی سیاسي نطقده بیر توشونچه عمومي قبول قیلینگن اېدی: تۉغری، افغانستان کۉپلب تاریخي و زمانهوي دردلرگه دچار بۉلگن؛ تۉغری، بو یورت خلقی اۉزی نینگ بېخبرلیگی، حکمدارلر نینگ ناتۉغری باشقرووی یاکه چېت اېلّیکلر نینگ فتنهلری سبب جوده کۉپ عذاب چېکّن؛ تۉغری، اَیریم دورلرده بیز بیر-بیریمیز نینگ بۉغزیمیزگه آیاق قۉیگنمیز و بیر-بیریمیز نینگ حرمتیمیزنی سیندیرگنمیز. اما شولر نینگ برچهسیگه قرهمهی، افغانستان بیز نینگ وطنیمیز اېدی و «وطنپرورلیک» تویغوسی همان اۉز اۉرنیده تورردی.
جوده کم آدم حتا خَیالیده هم شو مستحکم و روشن حقیقتنی شبهه آستیگه قۉیردی. جوده کم فقراگه افغانستان یگانه بیر بوتون اېمسلیگی یاکه او همه اوچون ابدي وطن بۉلیب قالمسلیگی ممکنلیگی حقیده اۉی کېلردی. همه بیر نرسهنی تن آلهردی: اَیریم آغریقلر بیلن قاریشگن، ظلم بیلن بولغهنگن و ترتیبسیزلیکلرگه تۉله بۉلسه هم، بیر قطار عامللر بو مملکت فقرالرینی بیر-بیریگه باغلب تورهدی و افغانستاننی همه اوچون «وطن»گه ایلنتیرهدی. بو معنا شبههلی اېمس اېدی و دایمي روشده سیاسي نطقده همده خلق نینگ کوندهلیک تیلیده یشب کېلردی.
اېندی اېسه عیناً اۉشه معنا درز کېتدی و اونی توتیب تورگن ایپ اوزیلیش عرفهسیده توریبدی. «بۉلینیش» حقیده گپیریش اېندی نا عادتی یاکه توشونرسیز آهنگگه اېگه اېمس. افغانستان نینگ یخلیتلیگی اېندی مطلق حقیقت صفتیده قبول قیلینمهیپتی. ایچکریده هم، تشقریده هم کۉپلب فقرالر هر کونی «افغانستان» دېگن توشونچهدن یعنی برچه اوچون عمومي وطن بۉلگن افغانستاندن امیدینی اوزگنینی آچیق افاده اېتماقده. اولر قطعي خلاصهگه کېلیشگن: بو مملکت حاضرگی ترتیب و توزوم بیلن هېچ قچان همه نینگ وطنی بۉله آلمهیدی. بو امیدسیزلیک ایچیدن چیقهیاتگن تکلیف اېسه انیق: موجود ترتیب و توزومنی پرچهلش و اونینگ اۉرنیگه باشقه بیر تیزیم قوریش بۉلینیشدن کېین تاکه هېچ بۉلمهسه امیدسیز آدملر نینگ اَیریم آرزولرینی عملگه آشیریش ممکن بۉلسین.
نېگه بوندهی بۉلدی؟
«افغانستان» نامینی کتّه احتراس بیلن اولوغلهیدیگن و اونی ازل-ابدي، بۉلینمس بیرلیک دېب بیلهدیگنلر تنقیدچیلر، امیدسیزلر و بېزار بۉلگنلر نینگ آوازیگه قولاق سالمهیپتی. اگر اولر قولاق سالگنیده اېدی، یوقاریده تیلگه آلینگن معنا بو قدَر پرچهلنمهگن بۉلردی. اولر حتا یقیندهگینه روشن حقیقت دېب قرهلگن توشونچه «افغانستان بیز نینگ وطنیمیز» دېگن بدیهت نېگه بوگون بحثلی، غضب و ناراضیلیک منبعیگه ایلنگنینی توشونیشگه هم اورینمهیپتی.
طالبان نینگ حاکمیتگه قَیتیشی بو فکر نینگ کوچهییشیدهگی اساسي عامللردن بیریدیر: یعنی افغانستان، حتا تاریخیدهگی اېنگ یخشی امکانیتلر و بوریلیشلرده هم، دایما جلولب بۉلمهیدیگن فاجعهلر مکانی بۉلیب قالماقده. ظلمت نینگ قیته-قیته تکرارلنیشیدن چرچهگن آدملر اۉزلریگه شوندهی سوال بېرهدی: اگر ییگیرمه بیرینچی عصرده، دهشتدن چیقیش اوچون ییگیرمه ییل اورینیشلردن کېین هم بو مملکت شو قدَر آسانلیک بیلن اۉرته عصرلردن هم قارانغیراق ظلمتگه قَیته آلسه، اونده بو یورتدن نیمهگه امید قیلیش ممکن؟ شو ترتیب و شو توزوم بیلن بو مملکت کېلهجیگی اېشیگینی ینه قندهی امید بیلن تقیللهتیش ممکن؟ قندهی قیلیب بیر کون کېلیب، حتا اوزاق کېلهجکده بۉلسه هم، بو زمین انساني یشش اوچون مناسب جایگه ایلنیشیگه ایشانیش ممکن؟
اما طالبان نینگ قَیتیشیدن هم یامانی باشقه نرسهدیر: بو مملکت نینگ ضیالیلری، تیکنوکراتلری و اۉقیمیشلی قتلملری طالبانده یوزته عیب و بیرته «فضیلت» کۉرهدیگن آدملر طالبان نینگ یوزلب عیبلرینی تنقید قیلیشده توتیلیب قالهدیلر، اما اولر نینگ اۉشه بیرته «فضیلتی»نی، یعنی افغانستانده تاریخن حکمران بۉلیب کېلگن اېتنیک گروهگه منسوبلیگینی حمایه قیلیشده مینگ خیل تیلده گپیره باشلهیدیلر.
بو طالبان حاکمیتیدن هم یامانراقدیر، چونکه او اېندی هېچ قندهی امید قالدیرمهیدی. بو افغانستاننی معناسیزلیک تامان هَیدهیاتگن سۉنگگی کوچدیر. سیز دیپلوماتیک تیل بیلن، خیریخواه آهنگده و وطنپرورانه اشارهلر بیلن شونی اَیتماقچی بۉلسنگیزکی، «طالبان ظلمتی نینگ اېنگ توبن حالتیده هم افغانستان نینگ یخلیتلیگی بۉلینیشدن افضل،» اونده سیز نهفقط تنقیدچیلرگه قولاق سالمهیهپسیز، بلکه یخشی و یاروغ کونلرگه بۉلگن امیدنی هم یۉق قیلیهپسیز.
شونده آدملرنینگ خَیالیگه کېلهدی: احتمال بو وطننی بۉلینگن شکلده هم سینهب کۉریش ممکن. نېگه؟ چونکه ظلمتدن هم قارهراق رنگ یۉق. اگر بۉلینیش ویرانهگرچیلیک آلیب کېلسه، او بوگون ویران بۉلمهگن نیمهنی ویران قیلهدی؟ بۉلینیش حقیدهگی فکر نینگ ترقهلیشیگه سببچی بۉلگنلر فقرالر نینگ صبر کاسهسینی ظلمنی یوکلش و تنزلنی قۉللب-قوّتلش آرقهلی تۉلدیریب یوبارگنلر نینگ اۉزیدیر.
