شمشاد زلمی
مذهبی حکومتدارلیک یاکه تئوکراسیده مردم و اولر نینگ حقوقلری اۉز ماهیتیده مهم اېمس، بلکه فقطگینه دیني چېکلاولرنی قبول قیلووچیلر صفتیده قیمت کسب اېتهدی. انه شو دیني قاعدهلر و چېکلاولر اولرنینگ موجودلیگی و حیاتیگه معنا بېرهدی. مذهبی حکومتدارلیکده قانونلر و شخصلر هم عیناً شو اساسده کۉریب چیقیلهدی. باشقهچه ایتگنده، دیني حاکمیتده خلق بیلن حکومت اۉرتهسیده ایکّی تامانلهمه مسوولیت و حقوقلرنی بېلگیلب بېرووچی هېچ قندهی شرطنامه موجود اېمس، بلکه مسأله بیر تمانلمه حل اېتیلهدی.
حکومت خلققه نیمه قیلیش کېرهک و نیمه قیلمسلیک کېرهکلیگینی ایتهدی. تئوکراتیک حکومت خلق آلدیده هېچ قندهی مسوولیتنی اۉز ذمّهسیگه آلمهیدی و حقوق همده مجبوريتلرنی بېلگیلش اوچون اجتماعي شرطنامهدن بوتونلهی باش تارتهدی. چونکه، بیر تاماندن مذهبی حکومتدارلیکده ایکّی تامانلهمه حقوق و مسوولیت مسألهسی موجود اېمس، ایکّینچی تاماندن اېسه مذهبی حاکمیت اۉزینینگ استبدادی طبیعتی سببلی حاکمیتنی حقوق و مسوولیت دایرهسی بیلن چېکلشنی قبول قیله آلمهیدی.
طالبان نینگ استبدادی-مذهبی حکومتیده هم عینِ شو خصوصیت اساسیده خلق بیلن مناسبت حکمدار و رعیت مناسبتی صفتیده شکللنهدی. حتا بعضی حاللرده خلقنی «قۉیلر»، اۉزلرینی اېسه اولر نینگ «قۉریقچیسی» دېب بیلهدیلر. بو مسألهنی اولرنینگ مذهبی ادبیاتلریده آچیق کۉریش ممکن. اولر جمعیت بیلن اۉزلرینی گۉیاکه خلقدن اوستون، اولردن هم یخشیراق و هم بیلیمدانراق دېب حسابلهیدیگن مقامدن توریب معامله قیلهدیلر. شو اساسده اولر (اینیقسه بو حقوق و صلاحیت «خدا» بېرگن دېگن دعوا بیلن) خلق نینگ عمللری، خطی-حرکتلری، فکرلری و آدابلرینی نظارت قیلیشگه، حتی فقط دنیاوي اېمس، بلکه اولرنینگ آخرت ایشلری بیلن هم ارهلشیشگه حقلیمن دېب اۉیلهیدیلر. بونی اېسه گۉیاکه خلققه یخشیلیک قیلماقدهمیز، دېب ایضاحلهیدیلر، اما اصلیده بو مذهبگه اساسلنگن وجه آرقهلی فقط اۉز حاکمیتی و صلاحیتلرینی کېنگهیتیرهدیلر.
خلق اوستیدن نظارت جریانیده طالبان یقینده مملکتده اینترنتگه چېکلاولر قۉیدی و شونینگدېک سپورت، اطراف-محیط، عامهوي اخبارات واسطهلری، سمارت فونلر همده باشقه ساحهلرده هم اۉز مفکورهلریگه موافق ینگی چېکلاولر جاري اېتیشنی ایستهماقده. شو یۉل بیلن اولر جمعیت اوستیدن ینه-ده کۉپراق نظارت اۉرنهتیشنی مقصد قیلگن. بو چېکلاولر اوّلا مفکوروي ایلدیزلرگه اېگه؛ گرچه بونی حاکمیتنی سقلش سیاستینینگ بیر قِسمی دېب هم قرهش ممکن بۉلسه-ده، طالبان، خصوصاً اولرنینگ اَیریم رهبرلری اوچون بو مسألهلر بیرینچی نوبتده مفکوروي اهمیت کسب اېتهدی. اولر دنیا و جمعیتگه اۉزیگه خاص قرهشدن توریب بها بېرهدیلر: اولر نینگ نظریده حیاتدهگی یخشیلیک و یامانلیک بوتکول قاره و آق شکلده بۉلینهدی و دنیا همده جمعیت ایشلری قدیمي متنلرده بیان اېتیلگنیدېک آلیب باریلیشی لازم.
طالبان رهبرلری نینگ بیلیم و مطالعه دایرهسی هم عیناً اۉشه منبعلر بیلن چېکلنگن. اولر هنوزگچه زمانهوي مرکّب معمالرنی حل قیلیش اوچون یوزلب ییللر اوّل یازیلگن کتابلرگه مراجعت قیلهدیلر. اۉشه دورده نه اینترنت بار اېدی، نه صناعت انقلابی یوز بېرگن، نه علم ترقي اېتگن، نه جمعیتلر نینگ باشقروو تیزیملری تکامللشگن اېدی؛ بلکه کۉپراق قبیله اساسیدهگی جمعیتلر موجود بۉلیب، اولر بیر امپراطورلیک سایهسیده یشر و مسألهلرنی اۉشه دورنینگ قرهشلری و بیلیمی اساسیده ایضاحلب، تمایللر ایشلب چیقردیلر. طالبان اوچون بو مسألهلر و تمایللر اۉزگرمس حسابلنهدی. بو کتابلر اولرنینگ تعلیم دستورینینگ بیر قِسمی بۉلیب، اولر بو منبعلرنی اۉقيدی و جمعیتده تطبیق اېتیشگه اورینهدی. مېنیمچه، بو مسأله حقیده گپ کېتگنیده اېنگ اوّلا شو جهت بیرینچی و اېنگ مهم نقطه حسابلنهدی. چونکه طالبان بو مسألهلرگه حاکمیتنی سقلش نقطهی نظریدن اېمس، بلکه مفکوروي نقطهی نظردن قرهیدی. اولر اۉز دیني حکومتلرینینگ وظیفهسی دېب جمعیتنی اۉز اعتقادلریگه موافق «اسلامي تازهلش» (Purify) قیلیشنی بیلهدیلر و بونینگ اوچون اۉز اساس و دلیللرینی قدیمي دیني متنلرده تاپهدیلر.
گرچه طالبان بو چېکلاولرنی، خصوصاً اینترنت اوستیدن نظارتنی اۉزلرینینگ اخلاقي تلقینلری بیلن آقلب، دیني متنلریدن دلیللر کېلتیرسهلر-ده، لېکن بو مفکوروي جهتدن تشقری، حاکمیتنی قۉلگه آلیش و اونی سقلش جریانیده معلومات آقیمینی نظارت قیلیش و جلولش نینگ بیر یۉلی دیر. اینترنت آرقهلی آدملر بیر-بیری بیلن همکارلیک قیلیشی، اَیریم ایشلر و نمایشلرنی تشکیل اېتیشی، حکومت نینگ روایتینی شبهه آستیگه آلیشی و انیق سیاستلرنی سۉراق قیلیشی ممکن. اما استبدادي رژیملر حاکمیتلریگه حلی تۉلیق ایشانچ حاصل قیلمهگن جایده، علاقه امکانیتلرینی یۉق قیلهدی و شو طرزده کمیده قرشیلیک تۉلقینی و آقیمینی ضعیفلشتیرهدی. مستبد حاکمیتلر آدملرگه اۉزارا بیرلشیب کوچ تاپیشگه امکان بېرهدیگن واسطهلرنی قۉللریگه بېرمهیدیلر.
دیموکراتیک و جمهوریت جمعیتیده یشاوچیلرنینگ اخباراتگه اېگه بۉلیش و جماعت حیاتیده اشتراک اېتیش حقوقیگه اېگهدیرلر. شو سببدن، علاقه تکنالوژيلریگه کیریش حقوقی یشاوچیلیک نینگ اساسي حقوقلریدن بیری حسابلنهدی. اما بوندهی اساسي حقوقلر خلقدن تارتیب آلینسه، اولرگه اېندی دولتنینگ تېنگ و برابر فقرالری صفتیده اېمس، بلکه گۉیاکه اوستون روحاني طبقهسینینگ رعیتی صفتیده قرهلهدی. اولر فقط اطاعت قیلیشی، سوال بېرمسلیگی و تنقید قیلمسلیگی کېرهک بۉلهدی. شوندهی حالتده اینترنتگه قۉییلگن چېکلاو سیاسي بیر خبرنی هم اۉزیده مجسم اېتهدی: سیزنینگ جماعت ایشلریده اشتراک اېتیشینگیز منع قیلینگن، اعتراض قیلیش منع اېتیلگن و فقط رژیم نینگ اۉزی حقدیر.
شو طریقه، استبدادي رژیم، خصوصاً مذهبی استبداد، اۉز ماهیتینی ینه بیر بار نمایان اېتهدی و حاکمیتنی عملگه آشیریش جریانیده خلق و یشاوچیلر اونینگ اوچون هېچ قندهی اهمیتگه اېگه اېمسلیگینی کۉرسهتهدی. اولرنینگ حقوقلرینی تن آلمهیدی، اولر بیلن ایکّی تامانلهمه شرطنامه توزیشنی یاکه اۉزارا مسوولیتلر حقیده ملاقات قیلیشنی ایستهمهیدی. عکسینچه، همه نرسهنی اۉزی بېلگیلهیدی، قاعدهلرنی اۉزی انیقلهیدی و فقط ناانیق فرمانلر آرقهلی، خلقنینگ محنتی و اضطرابلری عوضیگه، قانلی و مستبد حکمرانلیگینی دوام اېتتیرهدی.
