کیریش
نسلکشلیک انسانیت تاریخیدهگی اېنگ آغیر، فاجعهلی و ویرانکار حادثهلردن بیری دیر. اونینگ امان قالگن قربانلری بو فلاکت نینگ روحي عاقبتلرینی چېکسیز ییللر دوامیده انساني تروما صفتیده اۉزلری بیلن آلیب یورهدیلر. زمانهوي تاریخده یوز بېرگن نسلکشلیکلر تورکيهدهگی ارمنلر نسلکشلیگی (Akçam 2012)، آلمانده نازیلر دوریده یهوديلرنینگ یۉق قیلینیشی (Browning, ، 1992) و راوندادهگی نسلکشلیک (Des Forges,، 1999) -شوندن دلالت بېرهدیکی، امان قالگنلر اولرنی نهفقط جماعهوي خاطرهده سقلشگه، بلکه ینگی حقوقي و عدلي اساسلرنی یرهتیشگه هم حرکت قیلگنلر، تاکه بو فاجعهلر قَیته تکرارلنمهسین. یهوديلر اۉزلری نینگ عقل-ذکاوتی، مدني صلاحیتی و جماعهوي امکانیتلریدن فایدهلنیب، بو بارهده اېنگ کتّه ادبیاتنی یرهتگنلر. اولر مینگلب شعرلر، قۉشیقلر، حکایهلر و اۉنلب فلملر همده سریاللرنی شو تاریخي فلاکتنی یاد اېتیش بېلگیسی صفتیده ایشلب چیقیب، هلوکاستنی جماعهوي خاطرهگه ایلنتیره آلگنلر (Young 1993).
رافائل لمکین (Lemkin، 1944) — «نسلکشلیک» اتَمهسینی یرهتگن عالِم هم پولندلیک یهوديلریدن بۉلیب، هلوکاست فاجعهسی نینگ تروماسیدن الهاملنیب اوشبو سۉزنی اختراع قیلدی و اونی حقوقي همده عدلي ادبیاتلرگه آلیب کیردی. بوگون اېسه او نسلکشلیکنی انیقلش و اوشبو جنایتنی محکمهده بهالش نینگ اساسي مېزانیگه ایلنگن. شو اۉرینده، 19 عصر نینگ آخرگی اۉن ییللیگیده صادر بۉلگن هزارهلر نسلکشلیگی اونده اهالی نینگ 62 فایزی قیریب تشلنگن و هزارهلرنینگ برچه انساني حیات اساسلری یۉق قیلینگن انسانیت تاریخیدهگی اېنگ اچّیق و فاجعهلی حادثهلردن بیری بۉلیب قالماقده (Mousavi ، 1998). اما بو فاجعه هنوز کېنگ مقیاسده سکوتگه چۉمگن.
بوگون، آرهدن 132 ییل اۉتگچ هم، هزارهلر تامانیدن اۉشه تاریخي فاجعهگه بۉلگن انگلش و ادراک جوده یوزهکی و چېکلنگن بۉلیب قالماقده. بونی بیر سۉز بیلن ایتگنده، هزارهلر نینگ اۉز آغیر اۉتمیشی بیلن «تشکیلي بېگانهلشووی» صفتیده افادهلش ممکن. عیناً شو تاریخي بېگانهلشوو طفیلی هم فاجعهلر قیته-قیته ایشلب چیقیلماقده (Ewans,، 2001).
سۉنگّی ییللرده هزارهلرگه تعلیم و بیلیم آلیش امکانیتی یرهتیلیشی بیلن، اۉز تاریخینی انگلش مسألهسی اَیریم ضیالیلر اوچون مهم اهمیت کسب اېته باشلهدی. بو جریان، گرچه کېچیککن بۉلسه-ده، اۉته تقدیري و حل قیلووچی حسابلنهدی. شو نقطهده، «هزارهلر نسلکشلیک کونی» همده هزاره فرهنگ کونی نینگ بېلگیلنیب، ناملنیشی اۉتمیشنی انگلش و ایشانچلی کېلهجکنی قوریش یۉلیده قووانچلی باشلنیش صفتیده تلقین اېتیلیشی ممکن.
هزارهلر نسلکشلیگی
قندهیکی کیریش سۉزده تأکیدلب اۉتیلدی، «نسلکشلیک» یاکه «قیرغینبرات» اتَمهسینی بیرینچی مرته لهستانلیک یهودي حقوقشناسی رافائل لمکین (Raphael Lemkin) اختراع قیلگن. رافائل 1900-ییلده لهستانده یهودي عایلهسیده توغیلگن و کېینچهلیک امریکاگه کۉچیب کېتگن. اونینگ یهوديلرگه قرشی تعقیب و زۉرآورلیک تجربهسی همده اروپادهگی اېتنیک و دیني زۉرآورلیکلر نینگ اوزاق تاریخیدن، اینیقسه هولوکاست دوریدهگی یهوديلر نینگ عامهوي قیرغینیدن خبردارلیگی، اونگه Genocide() توشونچهسینی یرهتیش غایهسینی بېرگن.
لمکین شونی انگلهدیکی، اېتنیک، دیني یاکه ملي گروهلرنینگ تیزیملی روشده یۉق قیلینیشی – بو ترقاق زۉرآورلیک اېمس، بلکه بیر خلق نینگ بوتونلهی یۉق قیلینیشیگه قرهتیلگن اویوشگن لایحه دیر. شو سببلی، بو کبی جنایتلرنینگ آلدینی آلیش اوچون انیق حقوقي تعریف و عدليات قاعدهلری ضرور اېدی. لمکین امریکا قۉشمه ایالتلریگه کۉچیب اۉتگچ، بوتون دقّتینی نسلکشلیکگه قرشی خلق ارا قانونلرنی ایشلب چیقیشگه قرهتدی. او 1944-ییلده « Axis Rule in Occupied Europe» ناملی مشهور کتابینی نشر اېتدی. عیناً شو کتابده او Genocide اتَمهسینی علمي و حقوقي شکلده کیریتدی همده خوف آستیدهگی انسان گروهلریگه قرشی ویرانکار حرکتلرنی انیقلش و قارهلش اوچون نظري-عملي اساس یرهتدی.
لمکین نینگ محنتی و فداییلیگی آخر-عاقبت خلق ارا همجعیت الهاملنتیردی و 1948-ییلده «نسلکشلیک جنایتینی آلدینی آلیش و جزالش تۉغریسیدهگی بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی کنوانسیونی» قبول قیلینیشیگه آلیب کېلدی. اوشبو کنوانسیون هنوزگچه انسان حقوقلرینینگ اېنگ مهم واسطهلریدن بیری صفتیده، مۉرت و حمایهسیز جماعهلرنی تیزیملی یۉق قیلینیشدن اسرهش اوچون خدمت قیلیب کېلماقده.
لمکین نسلکشلیک (Genocide)نی ایکّی اۉلچاو مادّي و معنوي جهتدن تعریفلهیدی. مادّي اۉلچاو بو گروه نینگ جسماني یۉق قیلینیشیگه قرهتیلگن زۉرآورلیک و عملي حرکتلردیر. عامهوي قیرغین، قییناقلر، تیزیملی جنسي زۉرآورلیک، یاکه گروهنی آزیق-طعام، سوو و باشپناه کبی حیاتي احتیاجلردن محروم قیلیش.
معنوي اۉلچاو اېسه آلدیندن بېلگیلنگن حالده معلوم بیر گروه نینگ شخصیتی، مدنیتی، تیلی، دینی و میراثینی یۉق قیلیشگه قرهتیلگن سعی-حرکتلردیر. بوندهی گروهلر تورلی سببلر بیلن نفرت و دشمنلیک نشانیگه ایلنهدی (Power ، 2002). لمکین نسلکشلیک تعریفیده شو ایکّی جهتنی تحلیل قیلیب، تأکیدلهیدیکی، نسلکشلیک فقط جسماني قیرغین اېمس، بلکه تاریخي و مدني یۉق قیلیش جریانینی هم اۉز ایچیگه آلهدی. او شوندهی دېیدی: معنوي یۉقاتیش شوندهی جریاندیرکی، اگر جسماً تیریک قالگنلر بۉلسه هم، اولر نینگ جماعهوي اۉزلیگی برباد بۉلهدی و نسلکشلیک نینگ تاریخي تأثیری دوام اېتهدی (Lemkin ، 1944).
لمکین نینگ نسلکشلیک حقیدهگی تصورلری، اصلیده، امیر عبدالرحمن بویروغی بیلن هزارهلر نینگ عامهوي قیرغینی و اوندن کېینگی فاجعهلرنی نسلکشلیک صفتیده توشونیش اوچون نظري اساس یرهتهدی. شو باعث، لمکین تعریفی نینگ وضاحتیگه قرهلگنده، اۉن تۉقیزینچی عصر آخریده هزارهلرگه قرشی صادر اېتیلگن فاجعهوي واقعهلر هم، بوگونگی کونگچه طالبان نینگ قیلهیاتگن عملیاتلری هم، مادّي و معنوي ایکّی قیرّهسی بیلن نسلکشلیک نینگ انیق مثالِ حسابلنهدی.
فیض محمدکاتب هزاره اۉزی نینگ «سراجالتواریخ» اثری نینگ اوچینچی جلدیده امیر عبدالرحمن تامانیدن چیقریلگن فرمان اساسیده هزارهلرنینگ یۉق قیلینیشی عاقبتلرینی باتفصیل بیان قیلهدی. اوشبو فرمانده شوندهی دېییلهدی: « دایه و فولاد و زاولی و سلطاناحمد ارزگان و باشقه جایلردهگی هزاره کافر اشرارلری شوندهی درجهگه یېتدیلرکی، برچه مسلمان غازيلرنی کافر دېب اعلان قیلدیلر. شونینگ اوچون هزارهلرنی ایلدیزی بیلن قیرقیب تشلش، اولرنینگ اثریدن تاغلرده هم نشان قالمسلیگی، اولرنینگ ملکلری اېسه غلجایی و داراني قبیلهلری اۉرتهسیده بۉلینیشی بویوریلدی. شو مقصدده خدا نینگ مرحمتی بیلن دولت نینگ برچه تامانلریدن نصرت پان لشکرلر هزاره قوملری نینگ عصیانکار توپراقلریگه باستیریب کیریب، اولر آرهسیدن بیرار کیشی تیریک قالمهسین، اسیر عیال و اېرکک بالهلری اېسه افغانستان مجاهد قوملری نینگ هر بیر کیشیسی نینگ قۉلیگه قول و چۉری صفتیده بېریلسین، دېب فرمان قیلیندی.» یوقاریدهگی پرچه امیرعبدالرحمن نینگ فرمانیدن آلینگن بۉلیب، او نسلکشلیک نینگ مادّي و معنوي عنصرلرینی بیرگهلیکده کۉرسهتهدی. کاتب نینگ یازیشیچه، شو فرمان نتیجهسیده 400 هزاره خاندانی بوتکول یۉق قیلیندی، اولرنینگ یېرلری و ملکلری تالان تاراج قیلیندی، مینگلب هزاره عیاللری و قیزلری قول بازارلرده ساتیلدی (Kātib ، 1912/2008). شو اساسده قرهلگنده، هزارهلرنینگ تاریخي تجربهسی نسلکشلیک نینگ انیق مثالِ صفتیده کۉریلهدی. بو نسلکشلیک 19- عصر آخریده صادر اېتیلیبگینه قالمهی، بلکه کېینگی دورلرده هم تورلی شکل و اۉلچملرده قَیته ایشلب کېلماقده (Human Rights Watch 2001).
آرهدن 133 ییل اۉتگن بۉلسه هم، اۉشه بویوک انساني فاجعه نینگ عاقبتیده هزارالر هنوز نسلکشلیک خوفی آستیده قالماقدهلر. شو سببلی ایتیش ممکن کی، هزارهلرگه قرشی نسلکشلیک زمانهوي تاریخدهگی اېنگ اوزاق دوام اېتهیاتگن گېناسید دیر. اصلیده بیرینچی نسلکشلیک نهفقط قیرغین اېدی، بلکه دولت درجهسیده هزارانی انسانیتدن چیقریش جریانی نینگ باشلنیشی هم بۉلدی. بو جریان نینگ ایزلری بوگونگی کونگچه افغانستاندهگی اجتماعي مناسبتلرنی بېلگیلاوچی ناهنجارلرده سهقلنیب قالگن (Ewans ، 2001). مجاهدلرنینگ حکومت دوریده، کابل نینگ غربي قِسمیدهگی افشار محلهسیده هزارهلرگه قرشی صادر اېتیلگن قیرغین هم نسلکشلیک تعریفیگه تۉلیق ماس کېلهدی. Amnesty International نینگ (1993) گزاریشیگه کۉره، اسلامي دولت نینگ مجاهدلری آنگلی و آلدیندن نیت قیلینگن طرزده اوشبو جنایتنی عملگه آشیرگنلر.
شونینگدېک، طالباننینگ مزار شریفدهگی قیرغینیده 15 مینگگه یقین هزاره اۉلدیریلگنی ایتیلهدی (Human Rights Watch 1998). بامياندهگی یکاولنگ قیرغینی (Amnesty International 2001)، همده یقینده کابل غربیده و دشتی برچیده صادر اېتیلگن کېتمه-کېت قیرغینلر بولرنینگ برچهسی هزارهلرنینگ آلدیندن بېلگیلنگن و اولرنی بوتونلهی یۉق قیلیشگه قرهتیلگن تۉلیق نسلکشلیک زنجیری صفتیده تعریفلنهدی (Hazara Inquiry ، 2022).
اېندی اېسه هر بیر هزاره نینگ آنگیده پیدا بۉلهدیگن سوال شوکی: نیمه اوچون بو نسلکشلیک زنجیری تۉختهمهیدی و قیسقه تنفسدن سۉنگ ینه دوام اېتهدی؟ بو سوالگه تورلیچه جوابلر بۉلیشی ممکن، اما اېنگ مقبول جواب هزارهلر آرهسیده جمعی خاطره یۉقلیگی و بو خلق نینگ اۉز تاریخي اۉتمیشی همده عمومي اجتماعي خاطرهسیدن اوزاقلشیب قالگنیده دیر. بو اېسه اۉتگن فاجعهلرنی قَیته انگلش و قَیته اۉقیشنی قیینلشتیرهدی.
اصل حقیقت شوکی، جمعی خاطره و تاریخي بیلیمسیزلیک یۉقلیگیده انسان نینگ اطرافدهگی حادثهلرگه مناسبتی کۉپراق حسسي خام خیاللر بیلن شکللنهدی، بو اېسه حیاتدهگی تۉسیقلرنی تحلیل قیلیش و اولردن چیقیش یۉللرینی بېلگیلشنی قیینلشتیرهدی. شو باعث، هزارهلر نینگ حیاتی جمعی خاطره و تاریخي آنگ نینگ بۉشلیغیده یشش نتیجهسیده تکرارلنووچی تاریخي فاجعهگه ایلنگن. اونی تۉختهتیش و آلدینی آلیش اېسه فقط جمعی خاطره و تاریخي بیلیمسیزلیکدن چیقیش آرقهلیگینه ممکن بۉلهدی.
جمعی خاطره و تاریخي معرفتنینگ ضرورتی
جمعی خاطره توشونچهسی ایلک بار 20 عصر نینگ بیرینچی یرمیده فرانسوی، جامعهشناس موریس هالبواش (Halbwachs,، 1992) تامانیدن علمي ادبیاتگه کیریتیلگن. هالبواشنینگ فکریچه، خاطره فقطگینه شخص نینگ اۉز باشیدن کېچیرگن واقعهلرینی اېسلش اېمس، بلکه او اجتماعي محیط، مدنیت و عمومي اجتماعي گروه و دسته اساسیده شکللنووچی جریان دیر. اونینگ تأکیدلشیچه، هر بیر کیشی اۉز اۉتمیشینی عیناً اجتماعي گروهلرنینگ تاریخي حالتی و نقطهی نظری آرقهلی یادگه آلهدی. اصلیده اېسه، قَیسی واقعهلر «عمومي خاطره» صفتیده اېسده قالیشی یاکه اونوتیب یوباریلیشی بونی جمعیت نینگ اۉزی بېلگیلهیدی.
هالبواشنینگ فکریچه، جمعی خاطره بو جمعیت نینگ عمومي روایتلری، رمزلری و تجربهلری ییغیندیسی دیر. او بیر نسلدن ایکّینچی نسلگه اۉتهدی و شو یۉل بیلن جمعیت نینگ اېنگ مهم تجربهلرینی سقلهیدی. جمعی خاطره نینگ اساسي وظیفهلریدن بیری جمعیتنی اجتماعي و طبيعي خوف-خطرلرگه قرشی تیارلش دیر. هالبواش تأکیدلهیدیکی، انسانیت اوروشلر، عامهوي مصیبتلر، طبيعي آفتلر یاکه آغیر فاجعهلر کبی جمعی مصیبتلرنی اېسلب قالیش آرقهلی قرشیلیک، حمایه و تشکیلي استراتیژيلرنی ایشلب چیقهدی. نتیجهده اگر شونگه اۉخشش واقعهلر قَیته صادر بۉلسه، جمعیت اولرنی اېنگ کم ضرر بیلن یېنگیب اۉتیشی ممکن بۉلهدی.
اصلیده جمعی خاطره بیلیم و تجربه بانکی کبی ایشلهیدی. خوف یاکه بحران شرایطیده تېزراق، عاقلانه و اویغون جواب قَیتریشگه امکان یرهتهدی. مثلاً، قیرغینلر حقیدهگی جمعی خاطره کېلهجکده خوفسیزلیک سیاستینی شکللنتیریش، احتمالي تکرارلنیشنینگ آلدینی آلیش یاکه اونی جلولش چارهلرینی بېلگیلشگه یاردم بېرهدی. عموماً آلگنده، جمعی خاطره جمعیت حیاتینی احتمالي خوفلرگه قرشی اخلاقي و سیاسي آگاهلنتیریشلر بیلن قوراللنتیرهدی. هالبواش بونی «تاریخي خطالرنینگ آلدینی آلیش و تاریخي مصونیتنی تامینلش» دېب اتهیدی. شونینگدېک، او تأکیدلهیدیکی، جمعی خاطره فقط اۉشه پیتده برقرار قالهدی، اگر او اجتماعي و مدني انستیتوتلرده مستحکم اۉرین آلسه (Halbwachs ، 1992).
جهان تجربهلری شونی کۉرسهتهدیکی، جمعی خاطره قوریلیشی قندهی قیلیب مصیبتلر نینگ سقلنیشی و قدرتلی ترقیات اوچون کفالت بۉله آلهدی. مثلاً، یهوديلر هالوکاستدن کېین جمعی خاطرهنی مستحکملش اوچون. هالوکاست قربانلرینی یادگه آلیش خلق ارا کونینی بېلگیلش، اواشم در اورشلیم ده اواشم موزیم ایجاد قیلینگنی و وواشنگتنده هولوکاست موسېوم کبی کۉپلب موزیملرنی برپا اېتیش، امان قالگنلر نینگ روایتلرینی حجتلشتیریش، مینگلب شعر، رومان و فلم یرهتیش کبی تشبثلرنی عملگه آشیردیلر.
نتیجهده بوگون تۉرتینچی نسل یهوديلری هم اۉزلرینی اۉشه اولکن فاجعه نینگ تۉغریدن-تۉغری میراثخۉرلری دېب بیلهدیلر (Halbwachs، 1980). شونی اونوتمسلیک کېرهککی، بو اصلیده یهوديلرنینگ جمعی خاطرهسی دیر: هولوکاستنی عادي تاریخي واقعه اېمس، بلکه اخلاقي و سیاسي آگاهلنتیریش صفتیده دنیاگه تقدیم اېتماقده. حتا اونی انکار قیلیش نینگ اۉزی هم بوگون جنایت صفتیده بهالنهدی.
تاریخي معرفتسیزلیک (تاریخي آنگ) اېسه جمعی خاطره دایرهسیده توشونیلهدی. بو توشونچه، برچه حادثهلر نینگ قدریتلر و اعتقادلردن تارتیب، انستیتوتلر، مراسملر و اجتماعي مناسبتلرگچه تاریخي محصول اېکنیگه اعتبار قرهتهدی و اولر نینگ اۉزگرووچی نسبيلیگینی کۉرسهتهدی.
فیلسوف هانس گئورگ گادامر (Gadame، 1975) نینگ تأکیدلشیچه، تاریخي معرفتسیزلیک بو انسان و دنیا نینگ تاریخي اېکنینی انگلش دیر. شو نینگ اوچون تاریخي معرفتسیزلیک انساننی؛ اۉتمیشنی تنقیدي تفکر و بوگون همده کېلهجک بیلن ملاقات میدانی صفتیده کۉریشگه، اۉتمیشدن حاضرگی حالتنی توشونتیریش و کېلهجکنی آنگلی روشده رېجهلشتیریش اوچون فایدهلنیشگه امکان بېرهدی. باشقهچه قیلیب ایتگنده، تاریخي معرفتسیزلیک بو اۉتمیش، حاضرگی و کېلهجک اۉرتهسیده عضوي علاقهنی اۉرنهتیش دیر.
هزارهلر و جمعی خاطره همده تاریخي معرفت ضرورتی
افغانستاندهگی هزارهلر احوالیده جمعی خاطره و تاریخي معرفت نینگ اهمیتی ینه-ده آرتهدی. هزارهلرنینگ بو ایکّی مهم توشونچهدن بېخبر یاکه اوزاق بۉلیشی اولرنینگ عمومي تقدیرینی فاجعهوي حادثهلر بیلن چنبرچس باغلب قۉیگن. نتیجه-ده بو فاجعهوي حادثهلر تورلی شکللرده تکرارلنیب، قَیته ایشلب چیقریلیب کېلماقده.
زمانهوي دنیاده احتمال هزارهلر یگانه خلقدیرکی، قریب بیر یریم عصرلیک وقت دوامیده همان نسلکشلیک خطری و تهدید دایرهسیدن چیقیب کېته آلمهدی. اولر هنوزگچه بو جریاننی تۉختهتهدیگن ایشانچلی و مستحکم میکانیزملرنی یرهتیشگه موفق بۉلیشمهدی. بو بېپروالیک و تاریخي موفقیتسیزلیک نینگ سببی هزارهلرنینگ طبیعتی یاکه فطرهتیده اېمس، بلکه عیناً جمعی خاطره نینگ یۉقلیگی و تاریخي معرفت نینگ یېتیشمسلیگیده دیر.
بوگون میلیونلب هزارهلر آرهسیده برماق بیلن سنرلی آدملر بیلهدیکی: هلمنددهگی موسی قعله اولسواللیگی قدیمده هزارهلر نینگ اجدادي یورتی بۉلگنینی، یاکه امیر عبدالرحمن نینگ بویروغی بیلن 400 مینگ هزاره عایلهسی قیرغین قیلینگنینی، شونینگدېک، هزارهلر نینگ قوللیک فرمانینی اماناللهخان بېکار قیلگنینی. بولر کتّه تاریخي واقعهلر بۉلیب، اولرنی انگلش انسان آنگیده هوشیارلیک و اویغانیش ضربهسینی اویغاتهدی. اما اولرنینگ اونوتیلیشی یاکه بیلمسلیک اېسه، شبههسیز، اۉشه فاجعهلر نینگ ینه قَیته یوز بېریشیگه زمین یرهتهدی.
اما هېچ قندهی شبههسیز، بیز نینگ دوریمیزده نه بیر یهودينی، نه بیر ارمنینی تاپیب بۉلمهیدی-کی، او یهوديلرنینگ نازیلری تامانیدن عملگه آشیریلگن نسلکشلیک یاکه تورک دولتی تامانیدن ارمنیلرگه قرشی اویوشتیریلگن قیرغین حقیده هېچ نرسه بیلمسه و اۉزینی اۉشه اولکن فاجعه نینگ میراثخۉری دېب حسابلهمسه. شو باعثدن، هزارهلر تاریخ تکرارلنیشی نینگ نقشلرینی انگلهمهگونچه، اېتنیک انستیتوتلر و سیاستلر نینگ کمسیتیشنی ترغیب و مجبوري طرزده سینگدیریشدهگی رۉلینی توشونمهگونچه، خوفگه قرشی کورهشیش همده اۉز جماعهوي شأنی و شخصیتینی اسرهش اوچون ثمرهلی و تأثیرلی یۉل تاپه آلمهیدیلر. انه شو یېرده جماعهوي خاطره و تاریخي بیلیم بو خوف آستیدهگی جمعیتگه اۉزی نینگ اۉتمیش تجربهلرینی قرشیلیک و خوفلرنی جلولش اوچون رېجه توزیشده، تۉسقینلیک یرهتووچی امکانیتلرنی حاصل قیلیشده همده ایشانچلی کېلهجکنی شکللنتیریشده منبع صفتیده فایدهلنیش امکانینی بېرهدی (Halbwachs, 1980; Gadamer, 1975).
هزارهلرده جماعهوي خاطره و تاریخي بیلیم عموملشمهگنلیگی باعث، اولرنینگ حاضرگی نازک وضعیتینی انگلش و شرحلش هم اولر اوچون قیین. شو بېخبرلیک اولرگه اصلیده هر قندهی قیرغین نینگ ارزان و آسان قربانیگه ایلنیشگه سبب بۉلماقده. دوکتور شریعتی اۉز نطقلریدن بیریده شوندهی دېیدی: «انگلهمهگن آدم جنتده، چونکه او عذاب حس قیلمهیدی، شونینگ اوچون هم هېچ قندهی قرشیلیککه احتیاج سېزمهیدی.» هزارهلر هم افسوسکی، شو طایفهگه کیرهدیلر و بۉغیزلنهیاتگن قۉی مثالِده اۉلیم عذابینی فقط آخرگی لحظهلرده حس قیلهدیگن قربانلرگه اۉخشهیدی. شو سببدن، هزارهلر نینگ نسلکشلیک قربانلرینی یادگه آلیش شونچهکه مدني یاکه دیني تدبیر اېمس، بلکه اولرنینگ جماعهوي خاطره و تاریخي بیلیمینی شکللنتیرهدیگن، هر قندهی مطلق یاووزلیککه قرشی توریشگه تیارلهیدیگن و هزارهلرگه ایشانچلی کېلهجکنی تقدیم اېتهدیگن حیاتي ضرورت دیر.
خلاصه
هزارهلر، افسوسکی، حاضرگچه اۉز تاریخي تجربهسینی – زمانهوي تاریخدهگی اېنگ کتّه و اېنگ اوزاق دوام اېتگن نسلکشلیک نینگ امان قالگنلری صفتیده – شعر، روایت، حکایه، سریال، فلم، حجتلی اثر، موزیم برپا اېتیش یاکه یادگارلیک کونلری آرقهلی قید اېته آلمهگنلر. نیمه اوچون بو حیاتي ایشنی عملگه آشیره آلیشمهگن؟ اونینگ اېنگ اساسي سببی – جماعهوي خاطره نینگ شکللنمهگنلیگی و تاریخي بیلیم نینگ ایشلب چیقیلمهگنلیگی همده اۉزلشتیریلمهگنلیگی دیر. بو عامللر هزارهلرنی اۉزی نینگ آغیر تاریخي فاجعهلریدن بېگانهلشتیرگن. عیناً منه شو بېپروالیک طفیلی، کۉپلب افغانستان تاریخي متنلریده رسمي یاکه کۉپچیلیک نینگ روایتی شکللنیب، عبدالرحمن نینگ هزارهلرنی قتل قیلیش و یۉق قیلیش بویروغی ملي بیرلشوو و حدودي بیرلیک صفتیده تلقین قیلینیب، قربانلر اېسه جنایتچی و عیبدار صفتیده کۉرسهتیلگن (2008، فیصمحمد کاتب). بو هالبواکس تأکیدلهگنیدېک، جماعهوي خاطره یۉقلیگیده حکمرانلیک روایتی «جماعهوي خاطره» صفتیده مستحکملنیب قالیشی دیر (Halbwachs ، 1980).
تاریخي تدقیقاتلر کۉرسهتهدیکی، هزارهلرگه قرشی نسلکشلیک بو اوزلوکسیز جریان بۉلیب، کېتمه-کېت قیرغینلرنینگ تورلی واسطه و اصوللر آرقهلی عملگه آشیریلیشی، اما یگانه و واحمد بیر کانسپتده هزارهلرنی یۉق قیلیش مقصدیگه خدمت قیلگن. علمي تدقیقاتلر هم شونی تصدیقلهیدی؛ استفان ف (Finkelstein, (2020) تأکیدلهیدی: کۉپلب جمعیتلرده نسلکشلیکلر عادتده کېتمه-کېت و باسقیچمه-باسقیچ جریان صفتیده یوز بېرهدی، بیر زۉرآورلیک تۉلقینیدن کېین باشقه شکل و واسطهلرده، اما اوّلگی مقصد بیلن ینگی تۉلقین باشلنهدی.
شوندهی اېکن، هزارهلرنینگ نسلکشلیک قربانلرینی یاد اېتیش اۉتمیشگه قَیتیش و فاجعهلی تاریخنی فقط اېسلش اېمس. بو اصلیده جماعهوي خاطرهنی ترتیبگه سالیش، تاریخي بیلیمنی ایشلب چیقیش، حقیقتنی حمایه قیلیش، فاجعهگه قَیته یۉل قۉیمسلیک و ایشانچلی کېلهجک برپا اېتیشگه قرهتیلگن جریان صفتیده تلقین قیلینهدی. بو نهفقط هزارهلرگه، بلکه هېچ بیر خلق نسلکشلیک تهدیدیگه دوچ کېلمسلیگی، هېچ بیر انسان اۉز ملتی، دینی یاکه اعتقادی طفیلی یۉق قیلینیشگه محکوم اېتیلمسلیگینی تأمینلش اوچون هم ضروردیر. شوندن هم آرتیق، هزارهلر نینگ نسلکشلیگینی یادگه آلیش – افغانستان تاریخی و کېلهجگی آلدیده نهفقط هزارهلر نینگ، بلکه هر بیر آنگلی خلق نینگ اخلاقي و سیاسي مسوولیتی دیر. چونکه بو کېلهجکده قۉرقووسیز و ایشانچلی حیات سری تشلنهدیگن مهم قدملردن بیریدیر.
جماعهوي خاطره و تاریخي بیلیم بۉلمهسه، نسلکشلیک تهدیدی، یېرلرنینگ تارتیب آلینیشی، تیل نینگ یۉقالیشی هېچ قچان برهم تاپمهیدی. هزارهلر دایما قۉرقوو و واهمه ایچیده یشهشهدی، حتی اېنگ بای هزاره هم، ضرورت توغیلگنده، شیرخان فرنود سینگری آسانگینه یۉق قیلینیب، بیرار تاش هم اونینگ نامیدن آواز چیقرمهیدی.
شو سببدن، هزارهلر نینگ نسلکشلیگینی یاد اېتیش هزاره جمعیتی نینگ مدني و سیاسي نهادلری نینگ اجرهلمس قِسمیگه ایلنیشی لازم. بو، بیر تاماندن، تاریخي حقیقتنی حمایه قیلیش، باشقه تاماندن اېسه نسلکشلیک نینگ قَیته تکرارلنیشی احتمالینی کمهیتیرهدی. اېنگ مهمی، هزارهلر نینگ نسلکشلیگینی یاد اېتیش – جماعهوي خاطرهنی تیکلش و تاریخي بیلیمنی یرهتیشده، بوزیب کۉرسهتیش و اونوتیش لایحهسیگه قرشی توریشده، اۉخشش فاجعهلرنینگ آلدینی آلیش امکانینی یرهتیشده تقدیري بیرینچی قدم دیر. بو اېسه هر قندهی دیني-مراسمي عادتدن کۉره کۉپراق حیاتي اهمیتگه اېگه. شو یۉلده حرکت قیلهیاتگنلر، شبههسیز، هزارهلرنینگ جماعهوي خاطرهسینی قورووچیلر و تاریخي بیلیم یرهتووچیلری دیر. اولرنینگ محنتی طفیلی بوگونگی و کېلهجک نسللر اۉز تاریخي اۉزلیگینی اسرهب، قۉرقووسیز و ایشانچلی حیات کېچیریب، قیرغین، سورگون و یېمیریلیش نینگ گواهی بۉلمهیدیلر.
منبعلر:
۱. Akçam, T. (2012). The Young Turks’ Crime Against Humanity: The Armenian Genocide and Ethnic Cleansing in the Ottoman Empire. Princeton University Press.
2. Amnesty International. (1993). Afghanistan: Grave abuses in the Kabul conflict. Amnesty International Publications.
3. Amnesty International. (2001). Afghanistan: Massacre in Yakaolang. Amnesty International Report.
۴. Baker, C. (2011). Memory and Political Change. Palgrave Macmillan.
۵. Browning, C. R. (1992). Ordinary Men: Reserve Police Battalion 101 and the Final Solution in Poland. HarperCollins.
۶. Des Forges, A. (1999). Leave None to Tell the Story: Genocide in Rwanda. Human Rights Watch.
۷. Ewans, M. (2001). Afghanistan: A New History. Routledge.
۸. Finkelstein, N. G. (2020). Genocide in Gaza: Physical destruction and beyond. Journal of Genocide Research, 22(4), 1–۲۰.
۹. Gadamer, H.-G. (1975). The problem of historical consciousness. Graduate Faculty Philosophy Journal, 5(1), 8–۵۲.
۱۰. Halbwachs, M. (1980). The collective memory. Harper & Row.
Halbwachs, M. (1992). On Collective Memory (L. A. Coser, Trans.). University of Chicago Press. (Original work published 1925)
۱۱. Hazara Inquiry. (2022). The Situation of the Hazara in Afghanistan. https://www.hazarainquiry.com/
۱۲. Human Rights Watch. (1998). Afghanistan: The massacre in Mazar-i Sharif. HRW Report.
۱۳. Kātib, F. M. (2008). Siraj al-Tawarikh (Vol. 3). [Original work published 1912]. Kabul: Hozeh-ye Nashr-e Danish.
۱۴. Mousavi, S. A. (1998). The Hazaras of Afghanistan: An Historical, Cultural, Economic and Political Study. RoutledgeCurzon.
۱۵. Young, J. E. (1993). The Texture of Memory: Holocaust Memorials and Meaning. Yale University Press.
