لیاقت لایق
از هشت سال به اینسو، روند اعتباردهی و تضمین کیفیت نهادهای تحصیلی کشور از سوی وزارت تحصیلات عالی جریان دارد. امسال برای نخستینبار شش دانشگاه دولتی و خصوصی از سراسر کشور توانستند پس از گذراندن پروسهی طولانی چندینساله، سند اعتبار ملی اخذ کنند.
پرسش این است که معیارهای این روند چیست و چگونه امتیازدهی میشود؟
دانشگاههای کابل، قندهار، دانشگاه علوم طبی کابل، دانشگاه خصوصی کاردان، دانشگاه خصوصی کاتب و دانشگاه امریکایی افغانستان، شش دانشگاهی است که اعتبارنامهی ملی گرفتهاند.
کارشیوه، مزایا و معایب
براساس کارشیوهی وزارت تحصیلات عالی روند اعتباردهی دانشگاهها اختیاری است. این وزارت 11 معیار اصلی و 49 معیار فرعی را همراه با کارشیوهی تطبیقی آن ترتیب داده و در اختیار دانشگاهها قرار داده است. براساس این معیارها هر دانشگاه میتواند در نخست ارزیابی درونسازمانی داشته باشد و برای شاملشدن در این روند درخواست دهد. روند اعتباردهی در سه مرحله انجام می شود. شرط راهیافتن در هر مرحله، کاملکردن حداقل امتیازهایی است که هیأت وزارت تحصیلات عالی برای هر دانشگاه میدهد. حداقل امتیازها در هر مرحله به ترتیب، 51، 71 و 85 امتیاز است.
هیأت پنجنفری وزارت تحصیلات عالی با سه روش مصاحبه، مشاهده و بررسی اسناد و مدارک، هر دانشگاه را دستکم به مدت پنج روز ارزیابی کرده و امتیاز میدهد. گزارش این هیأت در بورد اعتباردهی وزارت تحصیلات عالی نیز بررسی میشود. در بورد اعتباردهی به شکایات نیز رسیدگی شده و سپس تصمیم نهایی گرفته میشود. بنابر گفتهی رییس تضمین کیفیت و اعتباردهی وزارت تحصیلات عالی، هیأت بازدیدکنندهی این وزارت کسانیاند که در مالیزیا آموزش دیدهاند.
بنابر آمار رسمی وزارت تحصیلات عالی، با گذشت هر سال تعداد درخواستدهندگان بیشتر شده است. امسال حدود 20 دانشگاه درخواست دادهاند. از میان 131 دانشگاه خصوصی و 38 دانشگاه دولتی، اکنون 11 دانشگاه در مرحلهی دوم و 47 دانشگاه دیگر در مرحلهی اول روند اعتباردهی قرار دارند. به گفتهی محمد نعیمی، رییس تضمین کیفیت و اعتباردهی وزارت تحصیلات عالی، قرار است سه-چهار دانشگاه دیگر امسال اعتبارنامه دریافت کنند. مدت اعتبار این اعتبارنامهها هفت سال است.
تضمین کیفیت و اعتبار سند تحصیلی از دغدغههای هر دانشجو است. بنابر اهمیت آن قرار است این روند در سالهای آینده اجباری شود. آقای نعیمی میگوید یکی از مزیتهای مهم این روند این است که از این پس فقط دانشگاههایی میتوانند در سطح ماستری دانشجو جذب کنند که حداقل در مرحلهی دوم روند اعتباردهی قرار داشته باشند.
به گفتهی آقای نعیمی، در صورت اجباریشدن روند اعتباردهی، نهادهای تحصیلی که به آن بیتوجهی کند در نخست تأدیب و سپس ممکن است با نهادهای معتبر تحصیلی ادغام و یا منحل اعلام شوند. اکنون اما بسیاری از دانشگاهها آمادهی تطبیق این روند بهصورت اجباری نیستند: «سه-چهار سال است که معیارها و رهنمودها را برای دانشگاهها فرستادهایم، اما بسیاری آنان آمادگی و اطمینان ندارند که بتوانند در این روند شامل شوند.»
دادههای وزارت تحصیلات عالی بیانگر کیفیت پایین نهادهای تحصیلی کشور است. براساس این دادهها، از میان شش دانشگاه معتبر، هیچ کدامشان امتیاز بلندتر از 88 نگرفتهاند. حال آنکه حداقل امتیاز برای اخذ اعتبارنامه 85 است. آقای نعیمی می گوید که علاوهی سند اعتبار ملی، پیشنهادها و سفارشاتی نیز برای تشویق بیشتر و ارتقای کیفیت به این دانشگاهها داده شده است.
گرچند شماری از برنامههای نهاد تحصیلی خصوصی از شماری نهادهای بینالمللی سند اعتبار دارند، اما آقای نعیمی میگوید روندی که جریان دارد، میتواند زمینهساز رقابت این دانشگاهها در سطح منطقه و بینالمللی باشد.
شماری از شهروندان با انتقاد از روند اعتباردهی میگویند که این پروسه سیاسی شده است. محمد طالبی، یکی از بازدیدکنندگان وبسایت روزنامه اطلاعات روز در واکنش به دادن اعتبارنامه به شش دانشگاه نوشته است که عبدالتواب بالاکرزی، سرپرست وزارت تحصیلات عالی چون از ولایت قندهار است، به این دانشگاه اعتبارنامه داده شده است. بنابر نوشتهی آقای طالبی، در دانشگاه قندهار تا هنوز شمار استادان کامل نیست. حال آنکه دانشگاه پولی تخنیک کابل و شماری دیگر دانشگاهها از کیفیت برتری برخوردار است.
رییس تضمین کیفیت و اعتباردهی وزارت تحصیلات عالی در پاسخ میگوید که اینگونه قضاوتها ناشی از نبود آگاهی کامل از کارشیوهی روند اعتباردهی است. به گفتهی آقای نعیمی دانشگاه قندهار توانسته است با داشتن سیستم منظم ارتقای کیفیت و همچنان کاربرد درست از امکانات امتیاز کامل بگیرد: «امکانات اگر زیاد هم باشد اگر استفاده درست از آن نشود، محصلان راضی نباشند، امتیاز داده نمیشود.»
عبدالاحد خالقی، معین علمی دانشگاه پولی تخنیک کابل میگوید که این دانشگاه در مرحلههای اول و دوم بیشترین امتیازها را داشته و برای مرحلهی سوم نیز بار دیگر بهزودی آمادگیاش را اعلام میکند.
به گفتهی آقای نعیمی امتیاز مجموعی، حد اوسط امتیازهای تمام بخشها و معیارهای آن در سطح کل نهاد تحصیلی است. در این معیارها حتا فضای سبز و محیط دانشگاه نیز در نظر گرفته میشود. در صورتی که یک بخش کامل باشد، اما بخشهای دیگر نقص داشته باشد، از امتیاز مجموعی کم میشود: «پلان داریم که در آینده اعتباردهی در سطح برنامه یا دانشکدهها را نیز داشته باشیم. اکنون ظرفیت آن را نداریم.»
دانشگاه کاردان از جمله شش دانشگاهی است که اعتبارنامه گرفته است. سخنگوی این دانشگاه، روند اعتباردهی را مثبت میداند و میگوید که دستکم در آگاهیدهی از معیارهای بینالمللی موثر است: «شماری از دانشگاههای خصوصی معیارهای بینالمللی را تنها در تبلیغاتشان میدانند که چطور بگنجانند، هیچ معلومات ابتدایی ندارند.»
روند اعتباردهی و تضمین کیفیت سابقهی طولانی دارد. این برنامه برای اولینبار در جهان در سال ۱۸۸۷ میلادی در امریکا راهاندازی شد و پس از آن نیز برای اولینبار در سطح آسیا در سال ۱۹۴۸ در جاپان راهاندازی شده است.
روحالله رویین، آمر تضمین کیفیت دانشگاه خصوصی کاتب به این نظر است که این روند از اینکه نخستینبار در افغانستان تجربه میشود، ممکن است خلاها و نواقصی داشته باشد.
