طالبانگه نسبتاً اېتنیک و قبیلهوي جهتلرنی بیر چېتگه قۉییب، اولر نینگ «اسلامي حکومت»نی برپا اېتیشدن یگانه مقصدی محمدي شریعتنی مستحکملش دېب تصور قیلینگ. فرض قیلهیلیک، بو شریعتنی مستحکملش یخشی هم دیر. سوال شوکی: طالبان بو شریعتنی افغانستان شهر و قیشلاقلریده (اۉزلری نینگ تلقینی اساسیده) دایمي حکمران قیلیشنی خواهلهیدیمی یاکه معلوم بیر مدتدن سۉنگ او باشقه تیزیمگه اۉرنینی بۉشهتهدیمی؟ طالبان نینگ اۉز جوابی انیق: بیز آدملر دایمي روشده اوشبو شریعت سایهسیده یششینی ایستهیمیز. کېینگی سوال: زۉرلیک، مجبورلش و زۉرآورلیک بیلن آدملرنی شریعتگه عمل قیلیشگه اوزاق مدت مجبور قیلیب بۉلهدیمی؟ دنیا تاریخیدهگی برچه دلیللر شونی کۉرسهتهدیکی، میلیونلب آدملرنی اولر نینگ راضیلیگیسیز و اشتراکیسیز اوزاق وقت دوامیده مجبورن بیر حالتده اوشلب توریش ممکن اېمس. زۉرآورلیک ایش بېرمهیدی، کوچ بیلن مجبورلش اېسه هېچ کیمنی ایشانتیرمهیدی.
دنیاده شوندهی دیکتاتور توزوملر بۉلگن: اولر زمانهوي دورده هم ۳۰–۴۰ ییل و اوندن کۉپراق وقت دوامیده فقرالرنی زۉرآورلیک آرقهلی باشقرگن، اما آخر-عاقبت بو باشقروو بری بیر قولهگن. نېگه؟ چونکه میلیونلب آدملرنی تۉلیق نظارت قیلیش و هر قندهی ناراضیلیکنی باستیریش هر قندهی حکومت قدرتیدن تشقریده. آدملر نینگ آوازینی اۉچیریش؛ بو فقط تاووشنی اۉچیریشدیر، فکر و حسیاتلرنی اېمس. سیزدن نفرتلنهیاتگن، لېکن جیم تورگن آدم ایچیده مینگ خیل یۉل بیلن بری بیر نفرتینی بیلدیرهدی و سیز نینگ قولهش کونینگیزنی کوتهدی.
هر دایم و دنیا نینگ برچه جایلریده، ظلم و مجبورلش آستیده یشه گن خلقلر معلوم بیر پیتده امکان تاپیب، اۉشه اېشیکنی آچگن و ظلم زندانیدن چیقیب کېتگن. هېچ بیر حکومت انسانلر نینگ آنگینی، فکرینی و حس-تویغولرینی تۉلیق نظارت قیله آلمهگن و اۉز خواهشیچه شکللنتیره آلمهگن.
طالبان هم بوندن مستثنا اېمس. هر دایم جای بار- او یېرده طالبان نینگ اتوماتی یۉق؛ هر دایم مکان بار- او یېرده اولر نینگ «حساب-کتاب قیلووچی»لری یۉق؛ هر دایم یورهک بار – او یېرده طالبانگه نسبتاً نفرت یانیب تورهدی و اونی هېچ کیم کۉره آلمهیدی. هر دایم بیرار یاریق بار – اونی برچه اېسکی و ینگی دیکتاتورلر کبی طالبان هم کۉرمهیدی و اونینگ اهمیتینی انگلهمهیدی. اوتاریتر نظارت نینگ و زۉرآور باشقروو نینگ توزهتیب بۉلمس چېکلاولری بار.
سۉنگگی کونلرده هرات نینگ جبریل حدودیده بۉلهیاتگن واقعهلر طالبان اوچون یقّال بیر مثالدیر- اولر نینگ زۉرآور باشقروویدهگی موفقیتسیزلیک نمونهسی. جیبریلدهگی خلق ناراضیلیگی اصلیده افغانستان نینگ برچه فقرالری نینگ ناراضیلیگی دیر. طالبان بوندن خلاصه چیقریب، اۉز سیاستلری و حرکتلری خلقده قندهی ناراضیلیک توغدیرهیاتگنینی کۉریشی ممکن. اولر اۉزلریگه سوال بېریشلری کېرهک: بو اسلوب بیلن قهیېرگچه بارهمیز و آخر-عاقبت نیمه یوتهمیز؟
بو سوال نینگ جوابینی طالبان باشقه کۉپلب اوتاریتر رژیملرنینگ تقدیریدن هم کۉریشی ممکن – حتا اولر نینگ مفکوروي منبعسی بۉلگن سعوديه عربستانی هم وقت اۉتیشی بیلن مجبورلش بیلن اوزاق دوام اېتیب بۉلمسلیگینی توشونیب یېتگن. ایران اسلام جمهوریتی تجربهسی هم مطلق دیني-اوتاریتر باشقروو آستیده قندهی باسیملر یوزهگه کېلیشینی کۉرسهتیب توریبدی. دېیرلی انیقکی، طالبان اۉزی نینگ قطعي اعتقادلری و یاپیق تفکری بیلن تاریخ و زمانهوي دنیادن سبق آلمهیدی. اما تاریخدهگی برچه دیکتاتورلیکلر و اولر نینگ قولهشلری، بوگون ظلم آستیده یشه یاتگن انسانلر اوچون امید منبعی بۉلیشی ممکن. قاره تون نینگ آخری البته آق تانگدیر
