یازووچی: امیدالله بیانی
خلاصه
نوایینینگ «محاکمةاللغتین» اثری تورکي (اېسکی اۉزبېک تیلی) و فارس تیلینینگ سۉزلرینی چاغیشتیریب، علمي و بدیعي جهتلرینی تحلیل قیلگن اولکن منبعدیر. اوشبو مقالهده نوایی کېلتیرگن 100 ته فعلنینگ معنالری و فایدهلنیش امکانیتلری اوستیده ایش آلیب باریلهدی. نوایینینگ «محاکمةاللغتین» اثریدهگی 100 ته فعلنینگ سېمنتیک خصوصیتلرینی اۉرگنیش ناملی مقاله، اېسکی اۉزبېک و فارس تیللرینینگ سېمنتیک تیزیمینی چوقور تحلیل قیلیشگه قرهتیلگن. مذکور فعللرنینگ سۉز قیرهلرینی، معنا کېنگلیگی، اولرنینگ اېدیوگرافیک سینونیملری همده کانتېکستول انتونیملری تحلیل قیلینهدی. شونینگ اوچون هم مذکور فعللرنینگ قندهی سېمنتیک خصوصیتلری بارلیگینی اۉرگنیش مقالهمیزنینگ مقصدیدیر. اوشبو مقالهنینگ موادی، اساساً، نوایینینگ اۉز اثرلری و اونینگ اثرلریده بغیشلنگن افغانستان، تورکیه، اېران و اۉزبېکستانده چاپ اېتیلگن کتابلردن اونوملی فایدهلنیب، مذکور فعللرنینگ معنالرینی دستلب نوایینینگ اۉز اثرلریده همده اونینگ اثرلریده بغیشلنگن اثرلر بیلن بیرمه-بیر قیاسلنیب، تاپیلگن معنالر اساسیده، اونینگ سېمنتیک خصوصیتلری تحلیل آستیده آلینهدی. بوندن تشقری، نوایینینگ بو فعللرنی تنلشدن مقصدی، هر بیر فعلنینگ کۉپلب معنالرینی کۉرستیش و اولرنی بیر-بیریگه باغلش آرقهلی تیلنینگ افادهلیلیک امکانیتلری اینیقسه، فعللرنینگ معناسیدهگی نازک فرقلر و اولرنینگ کانتېکستول اۉزگرووچنلیگینی کېنگهیتیریش اۉته مهم اهمیتگه اېگه. شونینگدېک، نوایینینگ تحلیللری یاردمیده اېسکی اۉزبېک و فارس تیللریدهگی فعل و اولرنینگ سېمنتیک رنگ-برنگلیگی حقیده ینگی علمي فکرلر و نظریهلر شکللنتیریلهدی همده نوایینینگ تیلشناسلیکدهگی یوکسک بیلیمینی و اونینگ اېسکی اۉزبېک و فارس تیللری اۉرتهسیدهگی سېمنتیک باغلنیشلرنی قندهی چوقور اۉرگنیشینی کۉرستهدی.
تینچ سۉزلر: اۉرگنیش، پولی سېمنتیک، سینونیم، فعل، کانتېتکستول انتونیم، محاکمةاللغتین، نازک معنالر.
تورکي تیلشناسلیک جملهدن، اۉزبېک تیلشناسلیگی همده نواییشناسلیکنینگ مهم تدقیقي موضوعلری بیری 6 عصردن آلدین اېسکی اۉزبېک تیلیده یازیلگن حضرت امیر علیشېر نوایینینگ «محاکمةاللغتین» اثری تورکي تیللر قاعدهلری خصوصاً فعللرینینگ معنایی خصوصیتلرینی انیقلش و اوندن عملي تیلشناسلیکده اونوملی فایدهلنیشدیر.
نوایینینگ اثرلری کۉپ مملکتلرده اۉرگنیلدی و اۉرگنیلماقده. اونینگ اثرلریدن بۉلمیش «محاکمةاللغتین» اثری فرانسه، روسیه، تورکمنستان، آذربایجان، اېران، تورکیه، اۉزبېکستان، افغانستان و باشقه مملکتلرده هم چاپ اېتیلگن بۉلیب، اونده کېلتیریلگن 100 فعلنینگ معناسینی اۉرگنیش هم کۉپلب فیلولوگلر تمانیدن اۉرگنیلیب کېلینگن. تورکیهلیک تیلشناس ف. سېمه بروتچی اوزوندیر تمانیدن 1996-ییلده نشر اېتیلگن «محاکمةاللغتین»ده مذکور فعللر تورک تیلی الفباسی ترتیبی علیحده باب صفتیده معناسی هم بېریلگن.
اېرانلیک دوکتور محمد حسین صدیقزاده هـ. 1387-ییلده چاپ اېتیلگن «محاکمةاللغتین»ده تورخان گنجهاینینگ فارسچه ترجمهسی، آذربایجانچه ترجمهسی، اصل اېسکی اۉزبېک تیلیدهگی متن و ترانسکریپسیونی همده اونگه علاوهلر قۉشیب نشر اېتتیرگن، اونده 100فعلنینگ معنالری هم فارس تیلیده بېریلگن. افغانستانده هجري 1388-ییلده تاشقین بهایی تمانیدن نشر اېتیلگن «محاکمةاللغتین»ده یوزته فعلنینگ معناسی علاوه صفتیده بېریلگن. لېکن هیچ بیریده هم اونینگ سېمنتیک خصوصیتی حقیده سۉز یوریتیلمهگن.
اوشبو فعللرنینگ سېمنتیک خصوصیتی حقیده فرغانه بیلیم یورتی استادی عمروه نرگیزه و محمودوه نفاستخان اېمین قیزیلرنینگ هممؤلفلیگیده «ایجادکار اۉقیتووچی ژورنالی»نینگ 2022-ییل، 24-سانیده نشر اېتیلگن «علیشېر نوایینینگ محاکمةاللغتین اثریده کېلتیریلگن یوزته فعللرنینگ سېمنتیک ترقیاتی» ناملی مقالهده نوایی کېلتیرگن یوزته فعلنینگ معناسی بېریلمسدن، اونینگ معنایی خصوصیتلری حقیده تۉختهلیب، اۉزبېک فیلولوگلری علمي قرهشلریگه شخصي مناسبت بیلدیرگن حالده یازیلگن.
مذکور مقاله، بولردن فرقلی حالده، یوزته فعلنینگ یقین معنالری، خصوصاً اۉز اثرلریده قیسی معنالرده ایشلهتیلگنلیگی نظرده توتیلیب، معنا اېتیلهدی. اگر نوایی اۉز اثریده ایشلتمهگن فعللر اېسه اونینگ اثرلریگه بغیشلنگن اثرلردن فایدهلنگن حالده، اولرنینگ سېمنتیک قیرّهلری انیقلنهدی همده اولرنینگ جایلشیشی و قندهی نازک معنالرنی افاده اېتیشینی اۉرگنیش بیلن فرقلنهدی.
مسأله آچیقلنیشی
نوایی اۉزینینگ «محاکمةاللغتین» اثریده تورکي تیلده (اېسکی اۉزبېک تیلیده) تورلی نازک معنالرنی افادهلاوچی فعللر موجودلیگی قید اېتگن بۉلیب، او کېلتیرگن 100 فعلنینگ تورلی معنایی خصوصیتلری موجودلیگینی اۉزی تأکیدلگن بۉلسه-ده، حلی هم اونی تۉلیق اۉرگنیب، همه قیرّهلریگه یېتمهگن. بیز اوشبو مقالهده، دستلب نوایی کېلتیرگن 100 ته فعلنینگ یقین معناسی اونینگ اۉز اثرلریده کېلگن مثاللر بیلن اۉزی تحلیلگه آلگن شکلده معنایی خصوصیتلرینی جملهدن، سینونیمیک، کانېتکستول انتونیمیک قطارلرگه جایلشووی، پولیسېمنتیک فعللرنی اۉز اثرلریدهگی نېچه معناده ایشلهتیلیشینی انیقلش بیلن بیرگه، اولرنی قندهی نازک معنالرنی افادهلشینی آچیقلشگه اینتیلهمیز.
تحقیق هدف-مقصدلری
مذکور تدقیقنینگ هدف-مقصدی قوییدهگیلردن عبارتدیر:
- نوایی کېلتیرگن 100 ته فعلنینگ اېنگ یقین و اۉزی ایشلتگن معنالرینی انیقلش؛
- مذکور فعللرنینگ تورلی سېمنتیک خصوصیتلرینی اۉرگنیش؛
- اوشبو فعللرده قیسی سېمنتیک خصوصیتلری یېتکچیلیک قیلیشینی بېلگیلش؛
- نوایی نظرده توتگن نازک معنالرنی بېلگیلش بیلن تورکي تیلدهگی فعللرنینگ معنا قیرهلرینی ینگیدن کشف اېتیش؛
- «محاکمةاللغتین»دهگی «غرایب مضمون» و «مبالغه» کبی اتمهلر نیمهنی انگلهتیلیشینی بېلگیلش.
تحقیق اهمیتی
مذکور تدقیقنینگ اهمیتی شوندهکه، تورکي تیللرده حرکت-حالتنینگ نازک معنالرینی افادهلاوچی فعللر جوده کۉپ بۉلسه-ده، اولرنی هر تمانلمه اۉرگنیش همان اۉز اهمیتینی یۉقاتمهگن. خصوصاً فعللرنینگ سېمنتیک خصوصیتلرینی اۉرگنیش اېسه جوده مهم موضوعلردن بیریدیر.
اگرچه، نوایی کېلتیرگن 100 ته فعل حقیده ایریم تدقیقات آلیب باریلگن بۉلسه-ده، اونینگ سېمنتیک خصوصیتی حقیده جوده آز تدقیق اېتیلگن بۉلیب، او جملهدن، فرغانه بیلیم یورتی استادی عمروه نرگیزه و محمودوه نفاستخان اېمین قیزیلرنینگ هممؤلفلیگیده «ایجادکار اۉقیتووچی ژورنالی»نینگ 2022-ییل، 24-سانیده نشر اېتیلگن «علیشېر نوایینینگ محاکمةاللغتین اثریده کېلتیریلگن یوزته فعللرنینگ سېمنتیک ترقیاتی» ناملی مقالهده نوایی کېلتیرگن یوزته فعلنینگ معناسی بېریلمسدن، اونینگ معنایی خصوصیتلری حقیده تۉختهلگن و اۉزبېک فیلولوگلرینینگ علمي قرهشلریگه شخصي مناسبت بیلدیرگن حالده یازیلگن. بیزنینگچه، مذکور فعللرنینگ اصل نوایی قۉللـهگن معناسینی تاپمسدن، اونینگ انیق سېمنتیک خصوصیتلری انیقلش ممکن اېمس. شونینگ اوچون، بیز دستلب فعللرنینگ یقین معنالرینی نوایینینگ اۉز اثرلریده قیسی معنالرده ایشلهتیلگنلیگی نظرده توتیلیب، معنا اېتیلهدی. نوایینینگ اۉز اثریده ایشلتمهگن فعللر اېسه نوایی اثرلریگه بغیشلنگن اثرلردن فایدهلنگن حالده، اولرنینگ سېمنتیک قیرّهلرینی اۉرگنیش لازم.
مذکور مقالهده، ذکر اېتیلگن نکتهلرنی نظرده توتیلگن حالده تدقیق اېتیلیشی بیلن بیرگه اونینگ تورلی معنایی خصوصیتلرینی انیقلشگه حرکت قیلیب، اونینگ یشیرین و نوایی تلقینیچه، «غریب مضمون»لرنی کشف قیلیش، تدقیقیمیزنینگ ینگیلیگی و اهمیتینی کۉرستهدی.
تحقیق مېتودی
مذکور تدقیقده، عمومي شکلده کتابخانهای مېتوددن ایش آلینهدی و تیلشناسلیک تدقیق مېتودلریدن اېسه سینکرونیک و دیکرونیک (سنخرونیک و دیخرونیک) مېتودلر اساسیده، متنلرنی قیاسلش، توصیفي و تحلیلي مېتوددن فایدهلنیب، یازیلهدی.
سۉراقلر
- نوایی کېلتیرگن 100 ته فعلنینگ بوگونگی کونده اېنگ یقین معنالری نیمه؟ نېگه مذکور فعللر الفبا ترتیبیگه جایلشتیریلمهگن؟
- مذکور فعللرنینگ قندهی سېمنتیک خصوصیتلری موجود؟
- نوایی نظریدهگی «غرایب مضمون» و «مبالغه»نی افادهلاوچی مذکور فعللرنینگ قندهی سرلری بار؟
- مذکور فعللرده فقط سینونیمیک قطارده کېلیشی اونینگ سېمنتیک خصوصیتی می ؟ یاکه باشقه خصوصیتلری هم موجود می؟
تحقیق اۉتمیشی
نوایینینگ اوشبو اثری، خصوصاً، کېلتیریلگن فعللرنینگ تورلی خصوصیتلریگه بغیشلنگن اثرلر تورکیه، اۉزبېکستان، آذربایجان، اېران، افغانستان و باشقه مملکتلرده کېنگ کۉلمده تحقیق آلیب باریلگن. بو ساحهده هر مملکتنینگ نوایی اثرلری بیلن تانیشیووی و نواییشناسلیک یۉنلیشینینگ رواجلنیشی بیلن باغلیق.
«محاکمةاللغتین» بیرینچی مرته م. 1841-ییلده فرانسهلیک کاترمېر تمانیدن پاریسده نشر اېتیلگن، اوندن سۉنگ کاترمېر نشری اساسیده م. 1882-ییلده قیریمنینگ باغچه سرایی شهریده، هجري 1315-ییل (م. 1897-ییل) عثمانلیک تورکچهسی ترجمهسی بیلن استانبولده، م. 1917-ییلده قوقندده، م. 1925-ییلده تورکمنستاننینگ مرکزی عشق آبادده، م.1940-ییلده لاتین الفباسی و حاضرگی اۉزبېک تیلیگه تبدیلی بیلن تاشکېنتده و بو گونکی کونگچه اۉنلب، احتمال یوزلب نشر اېتیلگن.
افغانستانده نوایینینگ «محاکمةاللغتین» اثری بیرینچی مرته دوکتور محمد یعقوب واحدي اهتمامی بیلن افغانستان بیلیملر اکادېمیهسی ناشرلیگی بیلن هجري1363-ییلده کابلده نشر اېتیلیشی بیلن باشلنگن. اوشبو نشرنینگ سۉزباشیده قید اېتیلگنیدېک، تورلی مملکتلرده چاپ اېتیلگن اثرلردن فایدهلنگن حالده تیارلنیب، نشر اېتیلگن. ایکّینچی نشری تاشقین بهایی اهتمامی بیلن هجري 1388- ییلده توران مدني-اجتماعي بنیادی تمانیدن کابلده افغان پرسده 1000 نسخهده چاپ اېتیلگن. اوشبو نشرنینگ سۉزباشیده هم تأکیدلگندېک، م. 2000-ییل تاشکېنتده سریلیک الفباده نشر اېتیلگن «علیشېر نوایی مکمل اثرلر تۉپلمی»نینگ 16- جلدیدن اۉرین آلگن «محاکمةاللغتین» متنی و سۉزباشیده ذکر اېتیلمهگن بۉلسه-ده، دوکتور واحدي تمانیدن نشر اېتیلگن «محاکمةاللغتین»دن هم اونوملی فایدهلنیلگن. اوچینچی نشری اېسه عبدالله روئین تمانیدن 1390-ییلده بیر تۉپلمده بیر نېچته اثرلرینی «نوایی اثرلریدن» نامی آستیده نشر اېتتیرگن، اوشبو چاپ اۉزبېکستانده نشر اېتیلگن نوایی اثرلری تۉپلمی اساسیده تیارلنگن. تۉپلم آخریده، ایریم سۉز و سۉز بیریکمهلرنینگ معنالرینی بېریلگن، جملهدن، «محاکمةاللغتین»دهگی ایریم سۉزلرنینگ معناسی هم کۉزگه تشلنهدی.
تاشقین بهایی تمانیدن نشر اېتیلگن «محاکمةاللغتین»نینگ باشقه ایکّی نشردن فرقلی تمانی شوندهکه، اوشبو نشرده 100 فعلنینگ 98 تهسی اثر سۉنگگیده معناسی هم علاوه قیلینگن. اونده 38- فعل (کېنارکمک فعلی) آلینمهگن همده افغانستانده حلیگچه چاپ اېتیلگن نشرلرده 93- فعل (چیمدیلهماق فعلی) بۉلمهگن، چونکه اوشبو فقط فاتح نسخهسیده بۉلگنلیگی سببلی توشیب قالگن. تورکیهده دستلب م. 1996-ییلده ف. سېمه بروتچی اوزوندیر تمانیدن همده 2017-ییلده قاسمجان صادقوف تمانیدن تاشکېنتده نشر اېتیلگن «محاکمةاللغتین»لرده 93-فعل صفتیده چیمدیلهماق فعلی جایلشتیریلگن.
تأکیدلش کېرهککه، نوایینینگ «محاکمةاللغتین»یده کېلتیریلگن یوزته فعلنینگ معنالری حقیده تورکیهده ف. سېمه بروتچی اوزوندیر تمانیدن م. 1996-ییلده، اېرانده دوکتور محمد حسین صدیقزاده هـ. 1387-ییلده، افغانستانده تاشقین بهایی هـ. 1388-ییلده نشر اېتتیرگن «محاکمةاللغتین»ده مذکور فعللر معنالرینی بېریلگن. بوندن تشقری، نوایینینگ اثرلریگه بغیشلنگن سۉزلیکلرده هم مذکور فعللر حقیده معلومات بېریلگن.
100 ته فعلنینگ سېمنتیک خصوصیتلری حقیده فرغانه بیلیم یورتی استادی عمروه نرگیزه و محمودوه نفاستخان امین قیزیلرینینگ هممؤلفلیگیده «ایجادکار اۉقیتووچی» ژورنالینینگ 2022-ییل، 24-سانیده نشر اېتیلگن «علیشېر نوایینینگ محاکمةاللغتین اثریده کېلتیریلگن یوزته فعللرنینگ سېمنتیک ترقیاتی» ناملی مقالهده نوایی کېلتیرگن یوزته فعلنینگ معناسی بېریلمسدن، اونینگ معنایی خصوصیتلری تحلیل قیلینگن. بیراق، بیزنینگ مقالهمیز، اوشبو تدقیقاتلردن فرقلی روشده، 100 ته فعلنینگ یقین معنالرینی اۉز اثرلریده قیسی معناده قۉللنیلگنلیگینی انیقلش بیلن بیرگه، ایریم فعللرنینگ تورلی خصوصیتلری خمده اولر قندهی نازک معنالرنی افاده اېتیشینی اۉرگنیشگه قرهتیلگن.
نوایینینگ «محاکمةاللغتین» اثریده کېلتیریلگن 100 ته فعلنینگ معناسی
حضرت علیشېر نوایینینگ «محاکمةاللغتین» (ایکّی تیل محاکمهسی) اثری هـ. 905-ییلنینگ جمادی الاول آیی (م. 1499-ییلنینگ دیسیمبر آیی)ده یازیلیب توگتیلگن تیلشناسلیککه عاید اثر بۉلیب، بونده تورکي (اېسکی اۉزبېک تیلی) و اۉشه زمان شعر-شاعرلیک تیلی بۉلگن فارسي تیل بیلن چاغیشتیریلهدی. اېسکی اۉزبېک تیلی فارسي تیلدن فرق قیلووچی خصوصیتلری او جملهدن، ایریم گرامري قاعدهلر، نازک معنالرنی افادهلاوچی فعللر، ایریم بدیعي ادبیاتدهگی ژانرلر و اولرنینگ قندهی افادهلنیشی حقیدهگی معلوماتلر سیغدیریلگن.
دېمک، نوایی «محاکمةاللغتین» اثری بیلن تورکي تیلنینگ امکانیتلری کېنگ اېکنلیگینی اثباتلش بیلن فارسي تیلدن قالیشمسلیگینی اوقتیرگن. اثرده ذکر اېتیلگن لساني و بدیعي خصوصیتلرنی، خصوصاً اثرده کېلتیریلگن یوزته فعل و اونینگ یقین و نوایی افادهلگن معناسینی بیلیش بیلن بیرگه مذکور فعللرنینگ سېمنتیک خصوصیتلرینی اۉرگنیش بوگونگی کونده اۉته مهم مسألهلری بیریدیر.
«محاکمةاللغتین»ده کېلتیریلگن 100 ته قوییدهگیلردن عبارتدیر: قووارماق (قوورهماق، زمان اۉتیشی بیلن طراوتینی قۉلدن بېریش، قوریماق، سۉلماق، قوروشماق)؛ قوروقشهماق (حددن تشقری قوریماق، ققشب قالماق، ققشهماق)؛ اوشرمک (اوشتماق، بۉلک-بۉلک قیلیب سیندیرماق، قتّیقلیکدن بۉلک-بۉلک بۉلیب کېتماق)؛ جییجیماق (تشقریگه یۉنلماق، تشقریگه تۉغری چیقیب تۉختماق)؛ اۉنگدهیمک (یۉنلماق؛ اۉنگلهماق، اۉنگ حالتگه کېلتیرماق، تۉغریلماق، ساغهیماق)؛ چېکرهیمک (توننی اوخلسمدن تانگ آتتیرماق، اویقوسی قاچماق)؛ دۉمسهیماق (بیراوگه قاش-قباق توشیرماق، بیراونی یاقتیرمسلیک)؛ اومونماق (اومید قیلماق، بیراودن توقع قیلماق، بیراوگه توقع و اومید کۉزی بیلن قرهش)؛ اۉسنماق (بېزماق، زېریکماق، چرچهماق)؛ ایگیرمک (ییگیرماق، اۉرهب آلماق، حرکتگه کېلتیرماق، ایلنتیرماق، جهتینی اۉزگرتیرماق)؛ اېگَرمک (تعقیب قیلماق، اۉرهب آلماق؛ دور اورماق)؛ اۉخرهنمک (اۉقرهنماق، آت و اېنکنینگ بۉغیق تاووش چیقرماغی)؛ تاریقماق (سیقیلماق، یورهککه توشماق، زېریکماق، نمایان بۉلماق)؛ الدهماق (فریب بېرماق، یالغان گپ و وعدهلر بیلن کۉندیرماق)؛ ارغدهماق (الدهماق، کۉپ یالغان سۉزلماق، یالغان-یَشیقلر و وعدهلر بیلن کۉندیرماق)؛ ایشانمک (ایشانماق، اینانماق، ایشانچ بیلن قرهماق)؛ ایگلنماق (وقت کېچیرماق، وقتنی چاغ اۉتکزماق، اۉلتیرگن یا تۉختهگن حالده ذوق آلماق)؛ اَیلنماق (ذوقلنماق، تفریح قیلماق، وقتنی یخشی اۉتکزماق، سیر قیلیب ذوقلنماق)؛ اېریکمک (قاتیب قالماق، خیالگه چۉمماق)؛ ایگرهنمک (اینگرهنمک، درد-الم چېکماق، خۉرسینماق، آغریق بیلن یشیرین و استه ییغلماق؛ نفرتلنماق، پرهیز قیلماق)؛ آوونماق (تسلی تاپماق، مشغول بۉلماق)؛ قیستهماق (شاشیرماق، تېزلماق، مجبور قیلماق)؛ قیینهماق (قیین احوالگه سالماق، مجبور قیلماق، شکنجه و عذاب قیلماق)؛ قۉزغالماق (اۉرنیدن تورماق یاکه سیلجیماق؛ حرکتگه کېلماق، ایاققه تورماق)؛ ساورولماق (ساووریلماق، شمالگه بېریلماق، ساچماق)؛ چَیقلماق (چیقهماق؛ تۉلقینلنماق، حرکتگه کېلماق)؛ دېودَشیمک (قۉزغلماق، حرکت قیلماق)؛ قییمنماق/ قیمسنماق (اۉته آرزو اېتماق،کۉپ ایستهماق)؛ قیزغَنماق (رشک قیلماق، حسد قیلماق، بخیللیک قیلماق)؛ نیکهمک (کۉپ قیزیقووچنلیک طفیلی بیراونی بېزاوته و خفه قیلماق)؛ سییلنماق (حرمتلنماق، حرمتینی بجا کېلتیرماق، اعزازلماق؛ مهمان قیلماق، پذیرایلیک قیلماق)؛ تنلهماق (سیلنماق، سرهسینی آلماق، سرهلب آلماق)؛ قیمیردهماق (قیمیرلماق، استه-سېکین حرکت قیلماق، سیلکینیب تورماق)؛ سېرپمک (سېرپهماق، ضرب بیلن اورماق، سیلکیب حرکتگه کېلتیرماق، سیلتهماق)؛ سیرمهمک (یولیب آلماق، اجرهتیب آلماق؛ اۉغیرلماق)؛ کېنَرکهمک (عیناً کینرکهمک، یایماق، تۉشهماق، یازماق)؛ سیغریقماق (قاچیب قوتیلماق، یَشینیب قوتیلماق، یشیرینماق)؛ سیغینماق (تاپینماق، بیراوگه یا بیرار نرسهگه پناه ایلتماق؛جایلنماق)؛ قیلیماق (منحرف بۉلماق، میلگه قرشی چېتگه چیقماق؛ هورکماق، چۉچیماق)؛ یالینماق (یَلینماق، یالوارماق، کېچیریم سۉرهماق، التماس قیلماق)؛ مونگلنماق (مونگلی و مأیوس حالگه توشماق، درد-الم چېکماق)؛ ایندهمک (ایندهماق، بیر نرسه دېماق؛ چقیرماق)؛ تېرگهمک (تېرگَماق، سۉراقلماق، بیرار نرسه حقیده تحقیق قیلیب معلومات تۉپلماق)؛ تېورهمک (کۉکلماق؛ سنچماق، قدهماق؛ تېشماق)؛ قینگغهیماق (قینغهیماق، بیرار تمانگه آغیب تورماق، قییشَیماق، اېنکهیماق، آغماق؛ قیغیر قرهماق، کۉز الهیتیرماق)؛ شیغلدهماق (شقیللهماق، اېزمهلماق)؛ سینگرهمک (آغریق بیلن یشیرین و استه ییغلماق)؛ یشقهماق (ایاق-قۉلنی اوزهتیب اۉلتیرگن یاکه یاتگن حالده اېرکین توتماق)؛ ایسقرماق / ایسکرمک (قبول قیلماق، حسابگه آلماق، خاطرلماق، اېسلماق)؛ کۉنگرهنمک (اچّیقلنیش و غضبلنیشدن اۉز-اۉزیدن گپیرماق، ایچ سیقیلیب اۉز-اۉزیدن بېزاوته بۉلیش)؛ سوخرهنماق (مینغیرلماق، غۉنغیللماق، مجمل گپیرماق، پیچیرلشماق)؛ سییپهماق (سیلهماق، سیلب اېرکهلماق)؛ قارهلماق (عیبلب و یمانلب گپیرماق، محکوم قیلماق؛ کۉز قاچیرمهی قرهسینی آلیب یورماق)؛ سورکنمَک (سورکنماق، بیرار نرسه بېتینی، سیرتینی باشقه نرسه بېتیگه یاکه سیرتیگه ایشقهماق، سورتماق؛ یورمهلماق، سودرهلماق)؛ کویمانماک / کویمنمَک (کویمنماق یاکه کویمهلنماق، اورونماق؛ میده-چویده ایشلر بیلن اۉرهلشماق، مشغول بۉلماق)؛ اینگرهنماق (درد-الم تأثیریده مونگلی، اینگراق سېس چیقرماق، آغریق سببلی یشیرین و استه ییغلماق)؛ توشلمَک )تۉشلماق، سالینماق، یازیلماق، تۉشهماق)؛ مونغَیماق (توشکون حالتده بۉلماق، مأیوس بۉلماق، خفه بۉلماق)؛ تنچیقهماق (حیران قالدیرماق، حیرتگه چۉمیلماق، حیرتگه سالماق؛ بوزیلماق)؛ تنچیقالماق (حیران قالماق، حیرتگه سالماق، بوزیلماق، میده-میده قیلماق)؛ کۉروکساماک / کۉروکسَمک / کۉروگسَمک (بیرار کیشی دیدارینی آرزو قیلماق)؛ بوشورغنماق (قتّیق اچیقلنماق، غضبلنماق، جدی جهلی چیقیش، افسوسلنماق)؛ بوخسهماق (غم-اندوه شدتیدن بۉغیلیب ییغلماق؛ عاشقنینگ معشوق هجریدن ییغلشی)؛ کیرکینمَک (سۉل و اۉنگگه تشلش، او یان بو یانگه تشلماق)؛ سوکاداماک / سوکهدهمک / سوگهدهمک (حرمت قیلماق، اولوغلماق)؛ بوسماق (بۉسماق، اۉزینی پنهگه آلماق، یشیرینماق؛ توزاق قورماق)؛ بورمک (بورماق، اۉرهماق، ایلنتیرماق، بیر تمانگه قَییرماق)؛ تورمک (تورماق، تیک تورماق، تیک تۉختهماق)؛ تامشیماق (قطره-قطره ایچیب هر قولتومدن مزه قیلماق)؛ قههماق (تماققه ایلماق، تماققه قالماق)؛ سیپقرماق (بیر شمیریشده همهسینی ایچیش، بیردنگه کۉترگنده بوتونلهی ایچیش)؛ چیچرکهمک / چیچَرگهمک (نقش و نگار قیلماق)؛ جورکنمک / چورکنمک / چورگنمک (دومهلاق بۉلماق، گجک بۉلماق؛ عذابدن یانماق؛الاو تفتیدن قرهیگن، کویگن)؛ اۉرتنمک (اۉرتنماق، کویینماق، قاووریلماق، یاندیریلماق)؛ سیزغورماق (کوییشنینگ اېریش درجهسیگه یېتگنی، کویگندن اېریش)؛ گورپکلشمک / کورپکلشمک (عیناً گوپّکلشماق، تۉدهلشیب، بیر-بیرینی تارتقیلب، باسیب-ییقیتیب، یاقهلشیب اۉینهماق)؛ چوپروتماق (تۉدهنی بیرین-کېتین ترقتماق؛ چوزیلتیرماق، اوزهیتیرماق)؛ جیرغَماق / چیرغَماق (خورسند بۉلماق، عیش و عشرت قیلماق)؛ بیچیماق (اندازه بیلن کېسماق، بیچماق)؛ قینگرهنماق (قیصرلیک، اۉجرلیک قیلماق، خفه بۉلماق)؛ سینگورمک (قیغورماق، غمنی ایچگه یوتماق)؛ کوندهلتمک (ایاقنی بندگه سالماق، اۉتاققه قمهماق)؛ کومورمک (کېمیرماق، قتّیق نرسهنی تیش بیلن قیریب، میدهلماق؛ گوشتنی سۉیکدن اجرهتیب آلماق)؛ ییگیرمک (جیرکنماق، ایجیرغنماق، یاقیمسلیک)؛ کونگوردهمک (مینغیرلماق، غینگشیماق؛ بېزاوته بۉلماق، قیینلماق)؛ کینَرکَمک (تۉشهماق، یازماق، یایماق؛ 36- فعل بیلن عین معناده؛ کېنَرکهمک)؛ کېزرمک (کېزماق،ایلنیب یورماق، سیر قیلماق، یورماق، قیدیریب تاپماق)؛ دۉپتولماق (تۉله بۉلماق، تۉلماق، هجوم قیلماق)؛ چیدهماق (تحمل اېتماق، صبر قیلماق)؛ توزمک (توزماق، یرهتماق، وجودگه کېلتیرماق؛ ترتیبگه سالماق؛ تۉغریلماق)؛ قازغانماق (قازانماق، قۉلگه کیریتماق، بیرار نرسهگه اېریشماق؛ بیرار نرسهگه سزاوار بۉلماق)؛ قیچیغلهماق (قیتیغلهماق؛ کیپریک قیسماق)؛ چیمدیلهماق (چیمدیماق، چیمچیلهماق)؛ گنگیرهمک (گنگیرهماق، سراسیمگه توشماق، کوتیلمهگن حادثه طفیلی اېسنکیرهماق، موازنتنی قۉلدن بېرماق)؛ یدهماق (چرچب قالماق، نهایت چرچهماق، اېگیلماق، بوکچهیماق)؛ قدهماق (سنچماق، بیرار نرسهنی قاقیش، سوقماق، اۉرنتماق)؛ چیقنماق (ایاق آستی قیلماق، ینچماق، تېپیب میدهلماق)؛ کۉندورمک (کۉندیرماق، راضی بۉلماق، قناعت بېرماق، اۉرگنیب قالماق)؛ سۉندورمک (سۉندیرماق، اۉچیرماق، پسهیتیرماق، کوچسیزلنماق)؛ سوقلتماق (اشتهانی آچماق، قۉزغتماق، اشتهاگه کېلتیرماق).
فعللرنینگ معنایی خصوصیتلری
نوایی اۉزینینگ «محاکمةاللغتین» اثریده قید اېتگن 100 ته فعلنینگ اۉزیگه خاص کۉپگینه خصوصیتلری بار، او جملهدن، اونینگ سېمنتیک خصوصیتی علیحده اهمیتگه اېگهدیر. نوایی مذکور فعللرنی الفبا اساسیده ترتیب بېرمهگنینینگ هم اساسي سببی اونینگ سېمنتیک خصوصیتلرینی نظرده توتیشیدیر.
نوایی کېلتیرگن یوزته فعلنینگ ایریمی سینونیمیک قطارده کېلسه، ایریمی اېسه انتونیمیک قطارده جایلشتیریلگن. سینونیمیک قطارده کېلگن فعللر کۉپینچه ایدېوگرافیک یا معنایی سینونیملردن (نوایی مبالغه اتمهسینی قۉللـهگن) عبارت بۉلیب، بعضی فعللرنینگ سینونیملردن سۉنگ، اونینگ کانتېکستول انتونیملری هم بېریلهدی. مذکور فعللرنینگ ایریمی پولیسېمنتیک فعللردن عبارت بۉلسه، ایریمی اېسه آلدینگی فعلگه علاقهلی بۉلگن فعللر کېلتیریلهدی. اوشبو فعللرنینگ ایریمی نازک معنا (نواییچه «غریب مضمون»)لرنی افادهلهیدی، اونینگ معادلی فارسي تیلده بۉلمهگن، فارسيده بو «غرایب مضمون»لرنی افادهلش اوچون نېچه سۉزدن تشکیل تاپیشی کېرهک و بو قۉشیلمهلرنی حاضرگی تیلشناسلیکده، فرازیولوگیزملر دېییلهدی. بولردن تشقری، نوایی ایریم فعللرده اۉزلیک نسبتینی یساوچی قۉشیمچهلر قۉشیب، اونینگ معادلی فارس تیلیده بۉلمهگن، نازک معنالر افادهلشگه اینتیلهدی. یوقاریده قید اېتیلگن هر بیر سېمنتیک خصوصیتنی آچیقلشگه حرکت قیلهمیز.
مذکور فعللرنینگ بیرینچی خصوصیتی اونینگ سینونیمیک قطارده جایلشیشیدیر. سینونیملر حقیده یۉلداشېف و شریفوهلرنینگ «تیلشناسلیک اساسلری» (2007) اثریده شوندهی دېب معلومات بېریلهدی: «سینونیملرنینگ اۉزارا فرقلی خصوصیتلری تلهگینه بۉلیب، اولردن اېنگ اساسيسی اولرنینگ هر بیرینینگ معناسیدهگی فرقلی بېلگیلردیر. سینونیملرنینگ اۉزارا فرقلی بېلگیسی، اولا، اولرنینگ معنا حجمیده، انیقراغی، معنا نازکلیگیده کۉرینهدی» (یۉلداشېف و شریفوه، 2007، 94-بېت). نوایی کېلتیرگن فعللرنینگ ایریمی سینونیمیک قطارده کېلسه، اونینگ اتمهسی بیلن ایتگنده «مبالغه» و حاضرگی اۉزبېک تیلیده ایدېوگرافیک سینونیم یاکه معنایی سینونیم شکلده کېلهدی. بو حقده نوایی «محاکمةاللغتین»ده شوندهی دېب یازگن: «نېوچونکه، تورک الفاظی واضعی اَسرو کۉپ وقتده مبالغه اظهاری قیلیب، جزوی مفهومات اوچون الفاظ وضع قیلیبدورکه، صاحب وقوف کیشی تا ظاهر قیلمس اینانسه هم بۉلمس» (نوایی، 2017، 32-بېت).
نوایی مثال صفتیده، اینگرهمک و سینگرهمک فعللرینی کېلتیریب، ییغلماق فعلیدن استهراق ییغلش بۉلسه، سیقتهماق فعلی ییغلماق فعلیگه «مبالغه» (آرتتیرمه درجه)دیر، ییغلهماق فعلی اېسه اولرنینگ عادي درجهسیدیر، همده نوایی اۉکورمک فعلینی، یۉغان آواز بیلن حددن آشیق ییغلش معناسیده ایشلتگن بۉلسه، اونینگ ضدینی – اینچکیرمک (اینگیچکه آواز بیلن ییغلش) فعلی بارلیگینی هم قید اېتهدی. اوندن تشقری، بۉخسهماق غم-اندوه بیلن بۉغیلیب ییغلهماق کبی بیر نېچته سینونیم فعللرنی کېلتیرهدی.
100 ته فعلنینگ 14-فعلی الدهماق و 15- فعلی اېسه ارغدهماق بۉلیب، ایدېوگرافیک یا معنایی سینونیملردیر، نوایی اثرلریده الدهماق فعلی – فریب بېرماق، یالغان وعدهلر بیلن کۉندیرماق معناسیده ایشلهتیلگن:
انگه یېتکور سۉزوم، اې آهکیم، اول حسن مرآتی،
چو قیلدی جلوه، کۉزگو عکسی ینگلیغ الدهرهیدورمېن.
(نوایی، 1386، 399-بېت).
ارغهدهماق فعلی – کۉپ حیله-نیرنگ قیلماق، کۉپ یالغان سۉزلماق، یالغان-یشیق گپلر بیلن کۉندیرماق کبی آرتتیرمه درجهده («مبالغهسی») ایشلهتیلگن:
مېنِ بېدل سنگه جان اۉینهماق بیرله یرهیدورورمېن،
بلی سېن طفلنی بو تحفه بیرله ارغهدهیدورمېن.
(نوایی، 1386، 398-بېت).
مذکور فعللرنینگ ینه بیر سېمنتیک خصوصیتی اونینگ کانتېکستول انتونیمیک قطارده کېلیشیدیر. کانتېکستول انتونیمیهلیک «تیلشناسلیک اساسلری» اثریده شوندهی معلومات کېلتیریلگن: «کانتېکستول انتونیمیه اۉز ارا ضد معنا افاده یېتمهگن لېکسیمهلر (سۉزلر)نینگ معلوم کانتېکست (متن) ایچیده سۉزلاوچی یاکه مؤلف تمانیدن انتونیمیک مناسبتلرگه کیریتیلیشیدیر» (یۉلداشېف و شریفوه، 2007، 96-بېت). نوایی قییمنماق (قیمسنماق / جوده ایستهماق) و قیزغنماق ( حسد قیلماق) فعللرینی کېلتیریلهدیکه، قیمسنماق فعلی قیزغنماق فعلیگه متني (کانتېکستول) انتونیمیک قطارده کېلتیریلگن. اوشبو فعللرنی نوایی اۉزینینگ «محاکمةاللغتین» اثریده عیناً بیر-بیراویگه ضد معناده ایشلتگن:
عذارینگنی آچرغه قیمسهنورمېن،
ولی اېل کۉرمَکیگه قیزغهنورمېن.
(نوایی، 2017، 35-بېت).
یوقاریده هم تأکیدلگنیدېک، 100 ته فعلنینگ سېمنتیک خصوصیتلریگه قرهگنده، ایریملری کۉپینچه نازک معنالرنی انگلتسه، ایریملری سینونیمک و کانتېکستول انتونیمیک قطارده کېلگن. مثلاً: الدهماق بیلن ارغدهماق فعللری سینونیمک قطارده کېلگن بۉلسه، اومونماق بیلن اۉسنماق فعللری کانېتکستول انتونیمیک قطارده جایلشگن همده ایریم فعللرنینگ سېمنتیک خصوصیتیگه قرهب، اېنگ نادر معنا قیرهلری نظرده توتیلگن. مثلاً: قووارماق فعلی قوریماق معنا بېرسه، اونینگ مبالغهسی (ایدېوگرافیک سینونیمی) قوروقشهماق بۉلیب، اونینگ شدتیدن سینیب کېتیشی (جزوی مفهوماتی) اېسه اوشرمک فعلی یعنی قوریماق و قورقشهماقدن سینگن فعلی هم کېلتیریلگن.
بعضی اۉرینلرده، سینونیمیک قطارده کېلگن فعلنینگ کانتېکستول انتونیمیک قطاری هم اوندن سۉنگ کېلگن. مثلاً: الدهماق فعلینینگ مبالغهسی ارغدهماق فعلیدن کېیین ایشانمک فعلی انتونیمیک قطارده کېلگن.
مذکور فعللرنینگ ینه بیر معنایی خصوصیتی اېسه ایریم فعللرنینگ نازک معنالری (غرایب مضمونلر) نظرده توتیلگن. مثلاً: ایگلنماق و ایلنماق پولیسېمنتیک فعللری کېتمه-کېت جایلشتیریلگن یعنی ایگلنماق فعلیدن سۉنگ ایلنماق فعلی بېریلگن بۉلیب، ایگلنماق فعلینینگ بیر معناسی اۉلتیریب ذوقلنیشدیر، ایلنماق فعلینینگ بیر معناسی اېسه سیر قیلیب ذوقلنیش یا سیر قیلماقدیر. ایگلنماق نوایینینگ باشقه اثرلریده ایشلهتیلمهگن، لېکن ایلنماق فعلینینگ سیر قیلماق معناسی نوایینینگ «حیرتالابرار» داستانیده شوندهی کېلتیریلگن:
اېگری اوچوش بیرله چو کۉپ اَیلنیب،
قــیــدهکه پـــروانه بــاریب اۉرتنیب.
(نوایی، 1402، 104-بېت).
اوشبو فعللرنینگ ینه بیر سېمنتیک خصوصیتی، اونینگ پولیسېمنتیک فعللردن عبارتلیگیدیر. مثلاً: چَیقلماق فعلی 2 معناده ایشلهتیلگن:
1) چیماق، یوویلگن نرسهنی تازه سووگه باتتیریب یا اوستیدن قوییب، چیقب تازهلماق:
تنی چیقهلیب کۉنگلی تا پاکیدین،
اول اۉت باش اوروب جسمِ خاشاکیدین.
(نوایی، 1402، 968-بېت).
2) تېبرهنماق، حرکتگه کېلماق و تۉلقینلنماق:
طور اوزره تجلّی ایلهگچ فاش،
چیقَلدی سوو ینگلیغ اول قتیغ تاش.
(نوایی، 1402، 600-بېت).
نوایی کېزرمک فعلینی 3 معناده (سیر قیلماق، یورماق و ایلنیب قیدیریب تاپماق) ایشلتگن:
1) سیر قیلماق، ایلنیب یورماق:
کېزر اېردی باقیب هر پېشهورنی،
که کۉردی نېچه چابک تېشهورنی.
(نوایی، 1402، 229-بېت).
2) یورماق:
بیر نېچه کون کېزر اېدیم غمگین،
تاپه آلمهدی خاطریم تسکین.
(نوایی، 1402، 793-بېت).
3) ایلنیب قیدیریب تاپماق:
نې معنیکه ایستر اۉزینده تاپار،
جهانده کېزرنینگ نې معنیسی بار.
(نوایی، 1402، 1064-بېت).
نوایی توزمک فعلینی 4 معناده ایشلتگن، شونینگدېک، یاردمچی فعل وظیفهسیده هم ایشلتگن:
1) توزهتماق، تۉغریلماق:
سېن اۉز خلقونگنی توزگیل بۉلمه اېل اخلاقیدین خورسند،
کیشیگه چون کیشی فرزندی هرگز بۉلمهدی فرزند.
(نوایی، 1386، 139-بېت).
2) بنا قیلماق، یرهتماق:
توزمهگَی اېردی قضا بو جسم ویرانیمنی کاش،
چونکه توزدی، سالمهگَی اېردی انگه جانیمنی کاش.
(اۉشه اثر، 257-بېت).
3) اداره قیلماق، باشقرماق، ترتیبگه سالماق:
چون سلطنتقه اۉلتوردی، جهان ملکین عدل و داد بیله توزدی.
(تاریخ ملوک العجم، 1388، 154-بېت).
4) چیزماق:
دایرهنی جز بو صفت توزمهیین،
سلسلهنی بیر-بیریدین اوزمهیین.
(نوایی، 1402، 5-بېت).
5) یاردمچی فعل وظیفهسیده:
بزم توز – مجلس، بزم قورماق:
هر قچان اول قیلیب نشاطقه عزم،
توزسه گلفام قصری صحنیده بزم.
(نوایی، 1402، 737-بېت).
سرود توز – شعر، نغمه توزماق:
مغني، قیلیب ساز رودِ نشاط،
انینگ بیرله توزگیل سرودِ نشاط.
(نوایی، 1402، 878-بېت).
نوحه توز – ناله و افغان قیلماق:
اې نوایی، نوحۀ هجران توزوب اون چېکمه کۉپ،
کیم کیشی قالمس تیریگ یېتکچ بو افغان هر طرف.
(نوایی، 1386، 289-بېت).
نوایی مذکور فعللرنی جوده مهارت بیلن جایلشتیرگن، اونینگ اۉته نازک معنا – «غرایب مضمون»لرنی نظرده توتیب، ایکّی فعل آرهسیده علاقهلی بۉلگن فعل بېریلهدی. مثلاً: قطره-قطره ایچیب هر قولتومدن مزه قیلیشنی افادهلش اوچون تامشیماق فعلینی کېلتیرسه، اونینگ آرتتیرمه درجهسی – «مبالغهسی» بیر کۉتریشگه بوتونلهی ایچیش حرکتینی افادهلش اوچون سیپقرماق فعلینی کېلتیرهدی. اوشبو ایکّی فعل آرهسیده، بعضاً آز-آز ایچیش یاکه بیر کۉتریب ایچیش سببلی بۉغیزگه اوچرهش حرکتینی افادهلاوچی قههماق فعلینی جایلشتیریلگن.
بولردن تشقری، نوایی «محاکمةاللغتین»یده کېلتیریلگن 100 ته فعلنینگ ینه بیر خاص سېمنتیک خصوصیتلریدن بیری، اونینگ فارسي تیلده معادل فعلی بۉلمهگن فعللر هم کېلتیریلگن. اوشبو «یوز لفظ» (یوز سۉز) نوایینینگ تأکیدلشیچه، فارس تیلیده افادهلنیش اوچون سۉز بۉلمهگن، بۉلگنده هم اولر فرازیولوگیزملردیر، نه فعللر. بو حقده نوایینینگ اۉزی شوندهی دېب معلومات بېرینگ: «بو یوز لفظدورکه، غریب مقاصد اداسیده تعیین قیلیبدورلرکه، هیچ قیسی اوچون سارت تیلیده لفظ یسهمیدورلرکه، برچهسی محتاج الیهدورکه، تکلم چاغیده کیشی انگه محتاج بۉلور. کۉپی انداقدورکه، اصلا انینگ مضمونین تفهیم قیلماق بۉلمس و بعضینیکه، انگلتسه بۉلغَی هر لفظ تفهیمی اوچون نېچه لفظنی ترکیب قیلماغونچه بۉلمس، اول داغی عربي الفاظ مددی بیله و تورک الفاظیده بو نوع لفظ کۉپ تاپیلور». (نوایی، 2017، 33-بېت).
نوایی تۉغری تأکیدلگندېک، مذکور فعللرنینگ کۉپگینهسیده فارسي تیلده اۉشه پیتده حتی حاضرگی فارسي-دریده معادلی بۉلمهگن. اۉرنک صفتیده چیمدیلهماق، سوقلتماق، قازغانماق، تامشیماق، سیپقرماق، قههماق، بۉخسهماق، اینگرهنمک، سینگرهمک، دۉمسهیماق کبی فعللرنینگ مقابلیده فارس تیلیده فعل موجود اېمس، مذکور فعللرنینگ ایریمینی فارس تیلیده افادهلش اوچون فرازیولوگیزملردن قۉللنیلسه، ایریمیده فرازیولوگیزملر هم موجود اېمس. مثلاً: چیمدیلهماق فعلی قرشیده «چوندوک گرفتن و نیشگون گرفتن»، سوقلتماق فعلی قرشیده «به اشتها آوردن»، قازغانماق فعلی قرشیده «بدست آوردن»، تامشیماق فعلی قرشیده «کم کم خوردن یا شُب شُب خوردن»، سیپقرماق فعلی قرشیده «یک بار نوشیدن»، قههماق فعلی قرشیده «در گلو بند ماندن»، دۉمسهیماق فعلی قرشیده «پیشانی ترش کردن» کبی فرازیولوگیزملر موجود بۉلسه-ده، لېکن مذکور فعللرنی افادهلش اوچون معادل فعل بۉلمهگن و ایریم فعللر جملهدن، بوخسهماق (غم-اندوه شدتیدن بۉغیلیب ییغلش یا عاشقنینگ معشوقهسی هجریدن ییغلشی)، اینگرهمک و سینگرهمک (آغریق سببلی یشیرین و استه ییغلش) کبی فعللرنینگ معنالرینی افادهلاوچی نه فعل، نه هم فرازیولوگیزم بۉلگن.
اوشبو فعللرنینگ ایریمیده تورکي تیللر مورفولوژیسیگه خاص اۉزلیک نسبتینی یساوچی قۉشیمچهلرنی قۉشیش آرقهلی یسلگن. اۉزلیک نسبتی فعلنینگ گرامري کتگوریهلریدن بیری بۉلیب، فعل اساسیگه -(ی)ن و -(ی)ل قۉشیمچهلرینی قۉشیش بیلن حاصل بۉلیب، بونده بجرووچینینگ اۉز اوستیده عملگه آشهدیگن حرکت یاکه حالتنی افادهلشیگه ایتیلهدی. نوایی مذکور مورفولوژیک خصوصیت طفیلی فعل معناسیگه نازک معنالرنی افادهلش و اونینگ فارسي تیلده معادلی بۉلمهگن فعللرنی یسهگن. مثلاً: چَیقهماق کبی فعلده -(ی)ل قۉشیمچهسینی قۉشیب چیقلماق و اۉرتماق کبی فعلده -(ی)ن قۉشیمچهسینی قۉشیش بیلن اۉرتنماق فعللرینی یسَب، فارسي تیلده افادهلب بۉلمهیدیگن نازک معنانی افادهلهگن. نوایی «لیلی و مجنون» داستانیده چَیقلماق فعلینی شوندهی نازک معنا اوچون ایشلتگن:
فـلــک بیــرلـــه یــېــر چَیقهلـیـب،
دېمه چَیقهلیب، بارچهسی قۉزغهلیب.
(نوایی، 1402، 1102-بېت).
همده اۉرتنماق فعلینی «غرایب الصغر»ده کېلتیرهدی:
گر نوایی ینگلیغ اۉرتنسه نې تانگ پروانه هم،
کیم انینگ یاریدورور بیر سرو قدِ کج کُله.
(نوایی، 1386، 487-بېت).
مناقشه
نوایینینگ «محاکمةاللغتین» اثری کم اۉرگنیلگنلیگی طفیلی اوندهگی قید اېتیلگن اېسکی اۉزبېک تیلی و ادبیاتیگه عاید معلوماتلر حلیگچه عملي شکلده اۉزبېک تیلشناسلیگی و ادبیاتشناسلیگیده اونوملی فایدهلنیلمهی قالگندی، حتی کۉپلر مذکور اثرنینگ ماهیتینی توشینمهی، اثرده قید اېتیلگن فعللرنینگ معناسینی بیلمسلیک طفیلی اونی اۉرگنمهی قۉیگن اېدیلر. اگرچه بو ساحهده، ایریم ایزلنیشلر عملگه آشگن، لېکن او عمومي شکلده بۉلیب، حلیگچه نېگهدیر مذکور فعللرنینگ حاضرگی اۉزبېک تیلیدهگی یقین معنالری و اولرنینگ اساسي سېمنتیک خصوصیتلریگه یېترلیچه دقت قیلینمهگن اېدی. شونینگ اوچون هم ایریم تدقیقاتلرده مذکور فعللرنینگ حاضرگی اۉزبېک تیلیدهگی معناسی بېریلمس اېدی همده ایریم تدقیقاتلرده اونینگ سېمنتیک خصوصیتلری انیقلنمسلیگی طفیلی مذکور فعللرنی الفبا ترتیبیده جایلشتیریب ایضاحلشگه اینتیلگن اېدی. اوشبو مقالهده، فعللرنینگ اصل سېمنتیک خصوصیتلری انیقلندی و اونینگ اساسیده اۉرگنیلدی.
نتیجه
نوایی اۉزینینگ «محاکمةاللغتین» اثریده تورکي تیلنینگ فعلدن بای و اۉته نازک معنالرنی افادهلشگه قادر تیل صفتیده تصویرلب، اونده نمونه شکلیده 100 فعلنینگ سېمنتیک خصوصیتینی نظرده توتیب جایلشتیرگن.
اوشبو فعللر سینونیمیک و کانتېکستول انتونیمیک قطارده جایلشتیریلگن. ایریم اۉرینلرده، سینونیمیک قطارده کېلتیریلگن فعلنینگ کانتېکستول انتونیمیک قطاری هم اوندن سۉنگ بېریلگن، ایریم اۉرینلرده اېسه سینونیمیک یا کانتېکستول انتونیمیک قطاردن تشقری، اونگه علاقهلی عمل قیلینگن حرکتنی افادهلاوچی فعل هم جایلشتیریلگن.
کېلتیریلگن 100 ته فعلنینگ ینه بیر خصوصیتی، ایریم فعللر پولیسېمنتیک یعنی بیر نېچته معناده ایشلهتیلهدیگن فعللردیر. اوشبو پولیسېمنتیک فعللردن ایریمی یاردمچی فعل وظیفهسیده عمل قیلنیشینینی هم کوزهتیش ممکن همده مذکور فعللر اۉته نازک معنالرنی افاده اېتیش نظرده توتیلگن، ایریم فعللرده اۉزلیک نسبتی قۉشیمچهلرینی قۉشیش بیلن اونی فارسي تیلده افادهلب بۉلمهیدیگن نازک معنالرنی افادهلگن. بوندن تشقری، نوایی ییغلمسینماق، تېلمورمک، یسنماغ و بېزهنمک کبی فعللرنی هم کېلتیرگن. نوایی اوشبو فعللرنی 100 ته فعل ایچیده جایلشتیریلمهگن بۉلسه-ده، «محاکمةاللغتین»ده کېلتیرگن.. بونی حسابگه آلیب ایتیش ممکنکه، نوایی 100 ته فعلنی نمونه شکلیده کېلتیریلگن بۉلیب، تورکي تیل (اېسکی اۉزبېک تیلیده) فعل کۉپلیگی بیلن بیرگه اۉته نازک معنالرنی افادهلاوچی سان-سناقسیز فعللر موجودلیگینی اثباتلهیدی.
پیشنهادلر
نوایینینگ کۉپگینه اثرلری حلی هم تۉلیق اۉرگنیلمهگنلیگی طفیلی اۉزبېک تیلشناسلیگیده همده ادبیاتشناسلیگیده همان کتّه بۉشلیک بۉلیب کېلینماقده. انیقراق ایتگنده، اونینگ «محاکمةاللغتین» اثری و اونگه جایلشتیرگن فعللرنینگ لغوي، معنایی و اسلوبي خصوصیتلرینی یخشی اۉرگنیش و اوندن اونوملی فایدهلنیش حلی هم تۉلیق شکلده عملگه آشمهگن بۉلسه-ده، بونی کېچیکمسدن اۉرگنیش کېرهک. چونکه نوایینینگ «محاکمةاللغتین»یده کېلتیرگن فعللر عادي فعللر بۉلمهی، بلکه تورکي تیل (اېسکی اۉزبېک تیلی)نینگ بای امکانیتلری مذکور فعللر آرقهلی کۉرستیلگن. بیز اوشبو مقالهده، نوایی کېلتیرگن 100 ته فعلنی دستلب انیق معناسینی تاپیشگه اینتیلیش بیلن اونینگ معنایی خصوصیتلرینی اۉرگنیشگه حرکت قیلدیک. البته، مذکور ایش باشلنغیچ ایش بۉلیشی طفیلی کمچیلیکلری کۉپدیر، لېکن شوندهی بۉلسه-ده، بیز «یاتیب قالگونچه آتیب قال» مقالیگه عمل قیلیب، حرکتنی باشلهدیک. اېندی اېسه باشقهلر یېلکهسیده توشهدیگن بورچ اېسه مذکور فعللرنینگ لېکسیکولوژیک، اسلوبي قیرّهلرینی اۉرگنیشلریدیر.
منبعلر
ابراهیم، رحیم. (1396). فرهنگ اوزبیکی به فارسی. مزارشریف: انشارات ثقافت.
استرآبادی، میزرا مهدیخان. (1373). سنگلاخ. نشرگه تیارلاوچی و ادیتور: روشن خیاوی. تهران: نشر مرکز.
افندی ازبکی البخاری، شیخ سلیمان. (1392). فرهنگ چغتایی – اوزبیکی. ترجمه و تحشیه: حسن عبدالحی جهانی. تبریز: انشارات دنیزچین.
غنیېوه، سوییمه و باشقهلر. (2016). علیشېر نوایی: قاموسي لغت. 1–2-جلد، تاشکېنت: شرق نشریات-مطبعه اکسیهدارلیک کومپنیهسی باش تحریریتی.
نوایی، علیشېر. (1363). محاکمةاللغتین. دوکتور محمد یعقوب واحدی اهتمامی بیلن، کابل: انتشارات دیپارتمنت اوزبیکی مرکز زبانها و ادبیات اکادمی علوم افغانستان.
نوایی، علیشېر. (1386). غرایب الصغر. نشرگه تیارلاوچی: نورالله آلتای. مالیزیا: Global Partners .
نوایی، علیشېر. (1387). محاکمةاللغتین. مقدمه، تصحیح و تحشیه دکتر حسین محمدزاده صدیق. تبریز: اختر.
نوایی، علیشېر. (1388). تاریخ ملوک اللعجم. نشرگه تیارلاوچی: عبدالله رویین. مزارشریف: سلطاني مطبعهسی.
نوایی، علیشېر. (1388). محاکمةاللغتین. تاشقین بهایی اهتمامی بیلن، کابل: افغان پرس.
نوایی، علیشېر. (1402). خمسه. نشرگه تیارلاوچی: تاشقین بهایی. تهران: خراسان نشریاتی.
نوایی، علیشېر. (1996). محاکمةاللغتین. نشرگه تیارلاوچی: ف. سېمه بروتچی اوزوندیر. انقره: ایرمک مطبعهچیلیک.
نوایی، علیشېر. (2017). محاکمةاللغتین. نشرگه تیارلاوچی: قاسمجان صادقوف. تاشکېنت: اکادېمنشر.
یۉلداشېف، ابراهیم و شریفوه، اۉلمس. (2007). تیلشناسلیک اساسلری. تاشکېنت: اقتصاد-مالیه نشریاتی.
