طالبلرگه قرشی بۉلگن جبههلردن بیری نینگ رمضان آییده طالبلرگه قرشی هجوملرنی تۉختهتیش حقیدهگی قراری، بیر تاماندن دیني اعتقادلرگه حرمت صفتیده تلقین قیلینیشی ممکن بۉلسه-ده، باشقه تاماندن ایچکی بیر ضدیتنی هم نمایان اېتهدی. چونکه بو جبههلر بیر تاماندن اۉزلرینی طالبلرگه قرشی تورووچی کوچ صفتیده تعریفلب، اولر نینگ سیاسي و مفکوروي لېگیتیملیگینی شبهه آستیگه آلهدی، بیراق باشقه تاماندن رمضان کبی مهم پلّهلرده عیناً طالبانلر اورغو بېرهدیگن دیني و تلقیني دایرهلرنی حربي قرارلر اوچون اساس قیلیب آلهدی.
دیني اساسلرده یوزهگه کېلگن بو هماهنگلیک، سیاسي و حربي قرهمه-قرشیلیک بیلن یانمه-یان کېلر اېکن، اولر اۉرتهسیدهگی اختلاف اساسن دیني تلقینلر نینگ توب ماهیتی اوستیده اېمس، بلکه کۉپراق باشقروو اسلوبی، حاکمیتنی تلقین اېتیش و سیاسي لېگیتیملیکنی مونوپولیهلش مسألهسیده اېکنینی کۉرسهتهدی. بو ناموافقلیک افغانستانده دوام اېتهیاتگن کۉپ اۉلچاولی ماجرالر نینگ مرکّب و کۉپ قتلملی اېکنینی یقّال نمایان قیلهدی همده طالبانلرنینگ عملده «تأثیرلی» دشمنی یۉقلیگینی انگلهتهدی. چونکه حتا طالبانلر قانینی تۉکیشگه تیار بۉلگنلر هم آخر-عاقبت اۉز دشمنلری نینگ تفکر دایرهسی ایچیده حرکت قیلیشگه مجبور بۉلهیاتگنینی کۉرهمیز.
بوگونگی افغانستانده طالبان حکمرانلیگینی فکري و عملي جهتدن ثمرهلی طرزده سیناو آستیگه قۉیه آلهدیگن بیرار ییریک نادیني گروه موجود اېمس. طالبانلرگه قرشی چیقیش صلاحیتی فقط مسلمان گروهلر قۉلیده. یعنی، عیناً طالبانگه قرشی بۉلگن مسلمان گروهلرگینه افغانستانده انیق بېلگیلنگن اجتماعي تهیهنچگه اېگه و اولر ایلگری سورهیاتگن شعارلر بو تهیهنچنی تشکیل اېتووچی دیندار اهالی اوچون توشونرلی حسابلنهدی. اما مسألهنینگ مهم جهتی شوندهکی، عمارتگه قرشی مسلمان مخالفت نینگ عیناً شو کوچلی تامانی اونینگ اساسي ضعیف نقطهسیگه هم ایلنهدی. قوییدهگیچه:
دیني بۉلمهگن شخصلر و کیچیک گروهلر آغیز آچیشی بیلن، افغانستان اهالیسی نینگ اکثریتی اولر نینگ آغزیگه اورهدی. بو نینگ سببی روشن: افغانستان خلقی نینگ کۉپچیلیگی اۉز نجاتی و سعادتینی اسلام دینیده کۉرهدی و اسلام دایرهسیدن تشقریدهگی هر قندهی تکلیفنی اۉز نظریده رد اېتهدی. گپ شوندهکی، آدملر اوّل نادیني تکلیف و لایحهلرنی کۉریب چیقیب، کېین اولرگه قرشی چیقمهیدی. مسأله کۉریب چیقیش باسقیچیگچه هم یېتیب بارمهیدی.
شو بیلن کفایهکی، بیرار غایه یاکه گپ اسلامدن کېلیب چیقمهگنی یاکه دیني اعتقادلر بیلن آزگینه بۉلسه هم تۉقنهشهیاتگنی سېزیلسین درحال اونی رسوا قیلیب، یېر بیلن یکسان قیلیشهدی. عیناً شو سببلی افغانستانده برچه نادیني توزیلمهلر باستیریلگن؛ یعنی بو گروهلر اۉز «سکوت حکمی»نی اسلامي جمعیت نینگ اۉزیدن آلگن و عملده اېندی نه موجودلیک، نه اشتراک امکانیگه اېگه.
دیني شخصلر و گروهلر نسبتاً یخشیراق موقعگه اېگه؛ یعنی اهالی نینگ اکثریتی اولرنی قۉللب-قوّتلهیدی و اولر تامانیدن اۉز دیني اعتقادلری همده تفکریگه خوف سېزمهیدی. بو دیني گروهلر هم هر قندهی امکانیتده اۉزلریدن ضعیف بۉلگن نادیني رقیبلرگه «خدادادلر» (یعنی مومنلر و مجاهدلر) بیلن عداوت و رقابتگه کیریشمسلیکنی اوقتیرهدی، چونکه بوندهی رقابتده اولر یۉق قیلینهدی. و راستینی ایتگنده، اولر حق گپنی ایتیشماقده. اولر بو دعوانی اثباتلش اوچون کېلتیرهدیگن اېنگ مهم دلیللردن بیری پایتخت و مملکت نینگ اَیریم ییریک شهرلریده قریب بیر یریم اۉن ییل دوام اېتگن آغیر حکمرانلیکدن سۉنگ چپ قنات کمونیستیک آقیم نینگ آخر-عاقبت مومن مجاهدلر تامانیدن مغلوب اېتیلگنیدیر. جهاد غلبه قازاندی، چونکه افغانستان خلقی نینگ اکثریتی اونی قۉللب-قوّتلهگن اېدی.
مجاهدلر گروهلری بوگونگچه قچانکی تار احوالگه توشسه، نادیني رقیبلریگه شوندهی دېیدی: «کېلینگ، خلق نینگ آلدیگه بارهیلیک و کۉرهیلیک خلق بیزنی خواهلهیدیمی یاکه سیزنی.» اولر نینگ بو ایشانچی بېچیز اېمس. خلق دیني و مسلمان گروهلرنی تېزراق، قطعيراق و کۉپراق ایشانچ همده اعتماد بیلن بغریگه آلهدی.
اما گپ طالبلر و اولر نینگ عمارتی (امیرلیگی)گه قرشی چیقیشگه کېلگنده، مسلمان مخالفتی نینگ کوچلی تامانی اۉز-اۉزیدن اولر نینگ ضعیف تامانیگه ایلنهدی. چونکه بو قرشی گروهلر نینگ یگانه بایلیگی طالبلر هم اېگهلیک قیلهدیگن عینِ محصولاتدیر. بو مخالفلر بازارگه آلیب چیقهدیگن یگانه نرسه هم طالبانلر الّهقچان بازارنی تۉلدیریب قۉیگن محصولاتدن عبارت.
سیز حقیقي اسلامي حکومت اۉرنهتیلسین، فقط «افغانستان اسلام جمهوریتی» نامی بۉلیب قالمسین دېیدینگیزمی؟ طالبان عیناً شو حقیقي اسلامي حکومتنی اۉرنهتدی. سیز عیاللر نینگ تېلېشاولرده یلنگغچ و بۉیین آچیق کۉرینیشینی تۉختهتماقچی اېدینگیزمی؟ طالبان بوندهی دستورلرنی بوتونلهی یۉق قیلدی. سیز یاش قیزلر دین اساسلری بیلن تنیشسین، اما چېتگه چیقمسین، بېپروا بۉلمسین و عایلهسینی اویهلیشگه سالمسین دېب خواهلهدینگیزمی؟ طالبان بو معمانی حل قیلدی: قیزلرگه نماز اۉرگنیش و تۉغری چدار کيیشنی 6-صنفگچه اۉرگهتهدیلر، کېین اېسه اولرنی مومن مسلمان عیالگه خاص مسألهلر بیلن شغللنیشگه یوبارهدیلر.
سیز شکایت قیلردینگیزکی، یاشلر نماز اۉقیمهیدی، رۉزه توتمهیدی، اسلامي کۉرینیشگه اېگه اېمس و دیني عادتلرنی اۉرگنمهیدی؟ طالبان نینگ امر به معروف و نهی از منکر سیاستی جدّيلیک بیلن (یعنی شلاق و کَلاشنیکوف بیلن) عیناً شو شکایتینگیزنی حل قیلهدی و یاشلرنی تۉغری یۉلگه سالهدی. سیز ایتدینگیز و حاضر هم ایتهسیز کی افغانستانده حکومت و برچه قانونلر اسلامي بۉلیشی کېرهک و هېچ قندهی قانون بندی اسلام تعلیماتلری دایرهسیدن تشقریده تلقین قیلینمسلیگی لازم. سیز ایتدینگیز و حاضر هم ایتهسیز کی اسلام افغانستانده یگانه قانوني و رخصت اېتیلگن دین بۉلیب، اوشبو دین تعلیماتلریگه ضد بۉلگن هر قندهی فکر، گپ یاکه حرکت اوشبو مملکتده رد اېتیلیشی و یۉق قیلینیشی کېرهک. طالبان هم عیناً شونی ایتهدی.
اسلام معتدل
طالبانگه قرشی مسلمان مخالفتی نینگ جوابی شوندهی: بیز نینگ اسلامیمیز معتدل اسلامدیر. اولر ایتیشهدی، بیز اسلامگه اعتقاد قیلهمیز و اونینگ حکملری حکومت و فقرالر نینگ حیاتیده عمل قیلیشی کېرهک؛ اما بو ایشده بیز حددن تشقری چارهلرگه بارمهیمیز و اسلام بیلن اېرکینلیک، اسلام بیلن رواجلنیش و اسلام بیلن مدنیت اۉرتهسیده عاقلانه موازنت اۉرنهتیشگه حرکت قیلهمیز. شو معتدل مومنلر اعتبارگه آلمهیدیگن جهت شوکی، اَیریم کیچیک مسألهلرده شو درجهده معتدل و ماسلشووچن بۉلسنگ هم، ایشلرنی برقرار قیلیب بۉلمهیدی. افغانستان آلدیده تورگن مسأله شوندن عبارت اېمسکی، مجاهدلر و مومنلر اسلام جمهوریتی ایچیده بیر کیشی قیسقه قاووق کيیشی ممکنمی یاکه یۉق.
مسأله شوندن عبارتکی، کېلهجکدهگی اوشبو مملکت حکومتیده هر بیر شخص (دین، ملت، جنس، تیل و باشقه شخصي همده اعتقادي خصوصیتلریدن قطع نظر) باشقه هر بیر فقرا بیلن تېنگ حقوققه اېگه بۉلهدیمی یاکه یۉق. مسأله شوندن عبارتکی، حکومت شخصلر نینگ دیني اعتقادلریگه نسبتاً بۉلهدیمی یاکه یۉق. مسأله شوندن عبارتکی، بو مملکت مومنلر و مجاهدلر تامانیدن آچیق اعلان قیلینهدیمی بو یورت همهگه تېگیشلی: کفار و مسلمان، مجاهد و سوسیالیست، حجابلی و حجابسیز، عیسوی و محمدی طرفداری، کۉپچیلیک و آزچیلیک.
افغانستان نینگ اۉتمیش عنعنهلریدن اوزیلیش و کېلهجک اوچون مهم بوریلیش یوز بېرمهگونچه و بو ضرورت طالبان حکمرانلیگیگه قرشی بۉلگنلر تامانیدن فکر و عملده تن آلینمهگونچه، حتا طالبان حکومتینی اغدریش هم بو مملکت ایشینی یېچمهیدی. طالبانگه قرشی مسلمان گروهلر تورلی مملکتلرده ییغیلگنیده نیمه دېییشهدی؟ اولر شوندهی دېییشهدی: الحمدالله، افغانستان نینگ برچه اهالیسی مسلمان و مومن دیر و اسلامي تیزیمنی خواهلشهدی، اما موجود تیزیمنی اېمس. شو گپنی ایتیش بیلن اولر باشقه هېچ نرسه دېمهیدیلر. نیمه اوچون؟ چونکه بو نارمل دایرهسیده (اسلامگه اینتیلیش نارمه سی) اولر بوندن آرتیق هېچ نرسه ایته آلمهیدیلر.
ماکسیموم، اولر بعضی کیچیک و مهم بۉلمهگن فرقلرنی کۉترهدیلر، لېکن بو بیلن کۉپ نرسه اۉزگرمهیدی. شو سببدن طالبانگه قرشی مخالفت فکر و اعتقاد جهتیدن قیین وضعیتده. بیر تاماندن، اولر آلدینگه اینتیله آلمهیدی و کېلهجک اوچون نارمل اۉزگریشنی قبول قیله آلمهیدی (چونکه اۉزلری هم مومن و اعتقادلی، هم اجتماعي تیهنچلری تامانیدن «گروده» توریشهدی)؛ باشقه تاماندن، اولر اۉتمیشگه، یعنی اۉز تجربهلریگه قَیته آلمهیدی (چونکه اۉتمیشده هم فقط ایچکی اوروشی و ویرانهگرچیلیک بار اېدی).
طالبانگه قرشی مخالفت، عیناً اجتماعي تهیهنچی یخشیراق بۉلگنلر، اېنگ اوّلا چوقور فکرلشگه محتاج؛ سیاسي فلسفهلرینی قَیته کۉریب چیقیش درجهسیده سیاسي چوقور تفکر. اولر حقیقي معناده باشلرینی اېگیب، «الحمدالله، بیزنینگ همهسی مسلمانمیز» دېگن تکراري گپلرنی ایتیش اۉرنیگه، بوگونگی دورده افغانستاننی حقیقتاً ینگی یۉلگه باشلشی ممکن بۉلگن نرسه نیمه اېکنینی اۉیلشلری کېرهک. خلق فکرلرینی اۉزگرتیریش هم عیناً شو نقطهدن باشقریلیشی ممکن. حاضرگچه رهبرلر استثناسیز ایزداشلیک قیلگنلر و فقط اۉز اجتماعي تهیهنچلریده کېنگ ترقهلگن و مشهور بۉلگن نرسهنی عکس اېتتیرگنلر.
