ذاکر سلطانی
اوشبو مقالهده «یورتنی بېگانهلشتیریش» میکانیزمی جماعهنی عامهوي زۉراورلیک و نسلکشلیککه تیارلشدهگی مهم عامللردن بیری صفتیده کۉریب چیقیلگن. هزارهلر نسلکشلیگی، افغانستاننینگ زمانهوي تاریخیده کم اوچرهیدیگن فاجعهلردن بیری بۉلیب، فقط بېواسطه زۉراورلیک محصولی اېمس، بلکه هزارهلرنی «بېگانه» و «غیر بومی» صفتیده کۉرسهتگن استه-سېکین و تیزیملی جریانلرنینگ نتیجهسی بۉلگن. تدقیقات جهان تجربهلرینی و اینیقسه هزارهلرنینگ باشدن کېچیرگنلرینی اۉرگنیش آرقهلی، بیر گروهنینگ یورتگه منسوبلیگی حقیدهگی ساختهلشتیریلگن روایتلر قندهی قیلیب تشکیل اېتیلگن زۉراورلیککه و اولرنینگ اساسي حقوقلریدن محروم اېتیلیشیگه زمین یرهتگنینی کۉرسهتهدی.
یورت بېگانهلشتیریش توشونچهسی
یورت بېگانهلشتیریش بو جریان بۉلیب، اونده «هدف جمعیتی»گه او یشهیاتگن یورتگه تاریخا و اصلیده منسوب اېمسلیگی، اونینگ موجودلیگی اېسه دېموگرافیک یاکه سیاسي تهدید صفتیده قرهلیشی تۉغریسیده تصور سینگدیریلهدی. بوندهی تصویرلش مجبوري کۉچی ریش، ملکدن محروم اېتیش و فیزیکی یۉق قیلیش کبی سیاستلرگه قانوني توس بېریش اوچون زمین یرهتهدی. (Moses 2021)تامانیدن دایمي خوفسیزلیک و دېموگرافیک تهدیدلر حقیدهگی تحلیللر همده (Wolfe P. 2006) نینگ محلي اهالی نینگ یۉق قیلینیشی حقیدهگی تدقیقاتلری یورتی بېگانهلشتیریش جریانینی انگلش اوچون نظري اساس بۉلیب خدمت قیلیشی ممکن.
(Stanton, 2016)نینگ «نسلکشلیکنینگ اۉن باسقیچی» نظریهسی دایرهسیده یورت بېگانهلشتیریش «تصنیفلش» و «انسانسیزلیککه چیقریش» نینگ رواجلنگن شکلی صفتیده تحلیل قیلینهدی. «گروه هدف» تیزیملی طرزده «بېگانه»، «مهجر» یاکه «باسقینچی» صفتیده کۉرسهتیلهدی و اولرنینگ حدودگه بۉلگن تاریخي، مدني و حقوقي منسوبلیک حقوقلری انکار اېتیلهدی. اوشبو میکانیزم «حکمران گروه» نینگ حدود اوستیدن فیزیکی موجودلیگینی طبيعي و اۉز-اۉزیدن روشن قیلیب کۉرسهتهدی همده مجبوري کۉچیریش و اېتنیک تازهلش سیاستلریگه زمین یرهتهدی.
جهان تجربهلریدن یارقین مثال
میانمار، روهینگیا:: میانمار دولتی «روهینگا» اتَمهسینی تن آلمهدی و اولرنی «بنگاللیک» دېب اتهدی. 1982-ییلگی وطنداشلیک تۉغریسیدهگی قانون هم شو اساسده اولرنینگ مدنی حقوقینی بېکار قیلدی. اوشبو چارهلر حدودي بېگانهلشتیریش نینگ اساسي ماهیتینی افادهلهیدی: اگر سېن حدودگه منسوب بۉلمهسهنگ، اونده هېچ قندهی حقوققه اېگه اېمسسن.
فلسطین: صهیونیستی شعار«یېرلی خلقسیز یورت، یورتسیز خلق اوچون» فلسطینلیکلرنینگ محلي جمعیت صفتیدهگی موجودلیگینی انکار اېتردی. فلسطینلیکلر یېرنینگ اصل اېگهلری اېمس، بلکه «بېگانه» صفتیده تقدیم اېتیلدی. «یۉقلر ملکی تۉغریسیدهگی قانون» کبی حقوقي حجتلر، فلسطینلیک قاچاقلرنینگ یېرلرینی مصادره قیلگن بۉلیب، عیناً شو روایتگه اساسلنگن اېدی.
رواندا: افراطی هوتو عامهوي اخبارات واسطهلری توتسیلرگه «Inyenzi» (سوسک) دېگن حقارتلی نامنی ایشلهتیب، اولرنی «اتیوپیدن کېلگن باسقینچی» صفتیده تصویرلردی و روانداده یشش حقوقیدن محروم اېتردی. «هوتولرگه حاکمیت» شعاری اېسه یېر «اصل اېگهلری»گه قَیتریلیشی کېرهک دېگن تصورگه اساسلنگن اېدی.
بوسني: صرب رهبرلری، جملهدن مِیلوشیویچ و کراجیچ، بوسنيالیک مسلمانلرنی «دینی اۉزگرگن تورکلر» و عثمانی امپراتورلیک قالدیقلری صفتیده تصویرلشدی. بو تصویرلش سربرنیتسا نسلکشلیگی و «بویوک صبرستان» لایحهسی اوچون زمین یرهتدی.
آلمان نازی: «حیاتي مکان» ایدئولوژی مفکورهسی اساسیده نازیلر آلمان ملتی شرقي حدودلرگه محتاج اېکنینی دعوا قیلدیلر. اوشبو حدودلر نینگ اسلاو اهالیسی «قویی طبقه» صفتیده کۉرسهتیلیب، بو یېرلرده یششگه لایق اېمس دېب اعلان قیلیندی. بوندهی ترغیبات میلیونلب آدملر نینگ هَیدهلیشی، قوللیککه مجبورلنیشی و قیرغین قیلینیشینی آقلب بېردی.
افغانستانده یورتنی بېگانهلشتیریش
افغانستانده یورتنی بېگانهلشتیریش لایحهسی، اینیقسه هزارهلرگه نسبتاً، زمانهوي دنیاده اېنگ اوزاق دوام اېتگن مثاللردن بیری دیر. کۉپلب دلیللر بو جریاننینگ سۉنگّی بیر عصر مابینیده دوام اېتگنینی کۉرسهتهدی. طالبان بیرینچی دوریده بلخ ولایتی حاکمی بۉلگن مولوی عبدالمنان نیازي بو سیاست نینگ یارقین مثالی دیر؛ او پشتون بۉلمهگن قوملرینی «محلي اېمس» دېب اتب، اولرنی «اصل وطنی»گه یاکه قبرستانگه کۉچیشگه چقیرگن. بوندهی بیانات و عملیاتلر « گروهلر هدف» نینگ تاریخ و جغرافیهدن یۉقاتلیشیگه قرهتیلگن مفکوروي لایحه نینگ بیر قِسمی بۉلیب خدمت قیلگن.
بو روایت هزاره جمعیتیگه چوقور تأثیر کۉرسهتگن. تاریخي و باستانشنالیک دلیللرگه قرهمهی، هزارهلرنینگ «محلي»لیگی تصوری بعضی دایرهلر اوچون هنوز قیین. تیزیملی چېکلشلر عاقبتیده اَیریم هزارهلر نینگ اۉز-اۉزیگه ایشانچی و اۉزینی تنیب آلیشیده شبهه پیدا بۉلگن. حالبوکه، هزارهلر بیر وقتلر افغانستان حدودی نینگ کتّه قِسمینی نظارت قیلگن و فاجعهلی واقعهلر دوامیده اهالینینگ یرمیدن کۉپینی یۉقاتگن (Ibrahimi, 2017; Refworld, 2008).
بو شونی کۉرسهتهدیکی، پروپاگندا نینگ اوزاق مدتلی لایحهلری تاریخي خاطرهنی بوزیش و تارهیتیریشده ثمرهلی بۉلیشی ممکن. اوشبو ساختهلشتیریلگن روایتلرگه قرشی چیقیش اېسه وقت طلب قیلووچی جریان بۉلیب، زمانهوي علمي و پُخته تدقیقاتلرگه اساسلنگن بۉلیشی لازم.
خلاصه
یورتی بېگانهلشتیریش جمعیتنی زۉراورلیک و نسلکشلیکنی قبول قیلیشگه تیارلشده استراتیژیک واسطه صفتیده خدمت قیلهدی. هزارهلر تجربهسی شونی کۉرسهتهدیکی، «گروه هدف»نی «بېگانه» و «محلي اېمس» صفتیده تصویرلش جمعیتنینگ تاریخي حقیقتلرنی انگلش قابلیبینی ضعیفلشتیریب، مجبوري کۉچیریش و تشکیل اېتیلگن زۉراورلیک سیاستلرینی عملگه آشیریش امکانینی یرهتهدی.
اوشبو تجربهلرنی قَیته اۉرگنیش و تحلیل قیلیش افغانستان اوچون نهفقط تاریخي اهمیتگه اېگه، بلکه آلدینی آلیش و سیاست ایشلب چیقیش ضرورتی دیر. دلیللرنی حجتلشتیریش، ترغیبات جریانلرینی تحلیل قیلیش و مدنیتلرارا ملاقاتنی ترغیب اېتیش شونگه اۉخشش جریانلرگه قرشی تۉسیق بۉلیشی ممکن. نسلکشلیک و بېگانهلشتیریشگه قرشی کورهشیش نهفقط اخلاقي وظیفه، بلکه برقرارلیکنی سقلش، انسان حقوقلریگه رعایه قیلیش و اجتماعي بیردملیکنی مستحکملش اوچون عملي ضرورت دیر.
