صائمه فتحی
طالبان حکومتینینگ رهبری فرمانی بیلن افغانستاننینگ بیر قنچه ییریک ولایتلریده فایبر نوری اینترنتگه کیریشنی اوزیب قۉییلدی. بلخ ولایتیدن سۉنگ، قندهار، هرات، ازرگان، نیمروز، بغلان، تخار و قوندوز ولایتلریده هم فایبر نوری اینترنت خدمتلری تۉسیلدی. ایتیشلریچه، بو قرار اَیریم خصوصي کمپنیلر طالبان طلب قیلگن فیلترلشنی عملگه آشیره آلمهگنی سببلی قبول قیلینگن. طالباننینگ بلخدهگی رسميلری اېسه اینترنتنی اوزیش سببینی «منکرلر نینگ آلدینی آلیش» دېب ایضاحلشدی. بلخ ولایتیدهگی طالبان حاکمینینگ مطبوعات سۉزلاوچیسی عطاالله زید، مملکت ایچیده نوری فایبر اینترنت اوچون مقابل یۉل یرهتیش مسألهسی کۉریب چیقیلماقده دېیه تیلگه آلدی.
طالبان رهبرینینگ یوقاری تېزلیکدهگی فایبر نوری اینترنتگه کیریشنی تۉسیش حقیدهگی بویروغی جمعیتده کتّه خواطر و جدّي سواللرنی اویغاتیشگه سبب بۉلگن. بو بویروق نینگ باسقیچمه-باسقیچ عملگه آشیریلیشی جریانی طالبان نینگ قیزلر تعلیمینی چېکلش و افغانستان عامهوي اخبارات واسطهلریده تیریک موجوداتلرنینگ تصویرینی منع قیلیش جریانیگه اۉخشهتیلماقده.
فایبر نوری اینترنت اوزیلگچ، وایفای یاکه سیمسیز اینترنت هم اۉچهدی، چونکه اونینگ اساسي منبعی فایبر نوری اینترنت دیر. کۉپچیلیک خانهدانلر، خصوصي ایشخانه و ادارهلر، صرافلیک مرکزلری همده دولت و نادولت تشکیلاتلری وایفای یاکه سیمسیز اینترنتدن فایدهلنهدیلر. طالبان فایبر نوری اینترنتنی اوزیش آرقهلی عملده بیر نېچته ولایتده اهالینینگ کتّه قِسمی فعالیتینی فلج قیلیب قۉیدی.
آنلاین تجارت و تکنالوژی کمپنیلر، اۉزلرینینگ کوندهلیک فعالیتلری اوچون یوقاری تېزلیکدهگی اینترنتگه تهینهدیگن فعالیتلری آزیگنی یا-ده بوتونلهی تۉختهب قالیش یاکه کېسکین قیسقریش بیلن یوزمه-یوز بۉلیشدی. بو چېکلاولر شونی کۉرسهتهدیکی، طالبان اینترنت و افغانستان علاقه ترماقلری اوستیدن کېنگ قمراولی و قطعي نظارت اۉرنتماقچی و بو بارهده تۉلیق اېرکینلیککه اېگه بۉلیشنی ایستهماقده. شونینگدېک، مبایل علاقه اینترنتی هم آغیر چېکلاولرگه اوچرهشی ممکنلیگیدن خواطر بار. تۉغریدن-تۉغری مبایل ترماقلر نشانگه آلینمهگن بۉلسه-ده، اولر هم فایبر نوری دن آزیقلنهدی. شو سببلی، مبایل خدمتلرده هم سېکینلشیش کوزهتیلماقده.
طالبلر انترنتنی بوتونلهی اوزیب قۉیهمی؟
افغانستان خلقی و ادارهلری فایدهلنهدیگن بوتون اینترنت قۉشنی دولتلردن ساتیب آلینهدی. فایبر نوری کیبللر پاکستان، اېران، اۉزبېکستان، تاجیکستان و تورکمنستاندن افغانستانگه کیریب کېلهدی و کېین ایچکی ترماقلر آرقهلی ولایتلر، شهرلر همده علاقه کمپنیلریگه تقسیملنهدی. اوشبو کیبللر افغانستان اینترنتینینگ اساسي تهیهنچ اوستونی حسابلنهدی.
مملکت ایچیده اېسه، افغان تلیکام کبی دولت و خصوصي علاقه کمپنیلری اوشبو فایبر نوری کېبللرنی باشقرهدی. اهالی نینگ اکثریتی فایدهلنهدیگن مبایل اینترنت هم آخر-عاقبت شو فایبر کیبللرگه اولنهدی. شو سببلی، اگر فایبر نوری اینترنت اوزیلسه یاکه تۉسیب قۉییلسه، مبایل اینترنت هم بوتونلهی ایشلهمهی قالهدی یاکه تېزلیگی کېسکین پهسهیهدی.
طالبان حاکمیت اېگهسی صفتیده ایستهلگن وقتده اوشبو یۉللرنی اوزیش یاکه چېکلش حقوقیگه اېگه، چونکه ایچکی کیبللر و علاقه کمپنیلری نظارتی اولر نینگ قۉلیده. ملا هبت الله نینگ بیر فرمانی بیلن طالبان بیر ولایتده یاکه بوتون مملکت بۉیلب فایبر نوری اینترنتنی تۉسیب قۉییشی ممکن.
ماهوارهای اینترنت، مثلاً استارلینک نظارت قیلیش قیین بۉلسه-ده، طالبان اونینگ ایشلهتیلیشینی منع قیلگن و تېگیشلی اسکونه و قوریلمهلرنی مصادره قیلگن. نتیجهده، افغانستان نینگ جهان اینترنتیگه کیریشی دېیرلی بوتونلهی فایبر کېبللرگه باغلیق، و طالبان ایستهلگن وقتده اونی چېکلش یاکه اوزیش امکانیتیگه اېگه.
افغانستانده انترنت و فناورلیک سابقهسی
افغانستان نینگ آلدینگی حکومتیده فایبر نوری ترماقلرنی رواجلنتیریشگه کتّه سرمایه کیریتیلگن. 2007-ییلدن سۉنگ، ملي فایبر نوری اینترنت لایحهسی 60 میلیون دالر خرجت بیلن باشلنگن بۉلیب، او افغانستانده دیجیتالی انقلاب نینگ اساسي آستقورمهلریدن بیری حسابلنهدی. اوشبو تکنالوژي یوقاری تېزلیک و ارزان نرخ بیلن آنلاین بیزنسلرنی رواجلنتیریش، خارجي تشکیلاتلرنی جلب قیلیش و ایش اۉرینلری یرهتیش اوچون ینگی امکانیتلر یرهتگن.
کۉپچیلیک، خصوصاً افغان تدبیرکارلری، شو پلاتفورمدن ینگی تجارتلرنی باشلش، آنلاین تعلیم، محتوا ایشلب چیقریش و حتا منطقوي دولتلرگه دیجتالی خدمتلر صادر قیلیش اوچون فایدهلنیشگن.
سۉنگّی ییگیرمه ییل ایچیده افغانستان مخابراتی آستقورمهلرنی کېنگهتیریب و رواجلنتیریشده سېزیلرلی یوتوقلرگه اېریشدی. مخابرات و تکنالوژی معلوماتی وزیرلیگی نینگ رسمی حساب کتابیگه کۉره، 2024-ییل نوامبر حالتیگه مملکت بۉیلب 9 مینگ کیلومتردن آرتیق فایبر نوری ترماق اۉرنهتیلگن و 26 ولایت اوشبو تیزیمگه اولنگن. شونینگدېک، مخابرات وتکنالوژی ساحهسیگه 2،8 میلیارد دالردن آرتیق سرمایه کیریتیلگن بۉلیب، نتیجهده 26 میلیون کیشیگه انترنت خدمتلریگه کیریش امکانیتی یرهتیلگن و بو ساحهده 118 مینگدن آرتیق کیشیگه تۉغریدن-تۉغری ایش اۉرنی تقدیم اېتیلگن. شو بیلن بیرگه، مملکتده 34 میلیوندن آرتیق سیم-کارت ترقهتیلگن؛ بو اېسه ییگیرمه ییل آلدین حتا اساسي علاقه خدمتلرینی تأمینلشده کتّه قیینچیلیکلر بۉلگن جمعیتده ارتباطات ساحهسی نینگ سېزیلرلی درجهده کېنگهیگنینی کۉرسهتهدی.
طالبان ادارهسی، مردمنینگ اینترنتینی اوزیش
فایبر نوری اینترنت اوزیلیشی، مقابل یېچیم تقدیم اېتیلمهگونچه، اقتصادي فعالیت و مأموري خدمتلرگه جدّي ضرر یېتکزهدی. دولت خدمتلری، مثلاً پاسپورت و الکترون شخصي گواهنامه ادارهلری، بانک عملیاتلری و تجارت علاقهلری، تأثیر آستیده قالهدی و کۉپلب تجارتلرنینگ کوندهلیک فعالیتی بوزیلیشی ممکن. خصوصي تکنالوژي و مخابراتی کمپنیلری فایبر نوری اینترنی لایحهلرگه میلیونلب دالر سرمایه کیریتگن. کابلده فعالیت یوریتهدیگن و مزارشریفده هم خدمت کۉرسهتهدیگن اوشبو ساحه فعاللریدن بیر شوندهی دېدی: «سۉنگّی ییللرده اۉنلب کمپنیلر فایبر نوری اینترنتنی رواجلنتیریشگه میلیونلب دالر صرفلهگن، و بو فرمان بیلن برچه بو سرمایهلر یۉق قیلینهدی.»
فایبر نوری اینترنت اوزیلیشی سببلی، ولایتلردهگی کۉپلب بانکلر جدّي معمالرگه دوچ کېلدی. بلخ ولایتیده، طالبان حاکمی نینگ استثنا فرمانی بېریلگونچه، بانک تیزیمی دېیرلی تۉختهب قالدی. وندن تشقری، ینگی آستقورمه لایحهلری، جملهدن شهرلر بۉییچه فایبر نوری اینترنت نی کېنگهیتیریش، تۉختهتیلدی و خارجي سرمایه یاتقیزوچیلر هم افغانستانده فعالیتنی دوام اېتتیریشگه شبهه بیلن قرهماقده. شو نقطهی نظردن، یوقاری تېزلیکدهگی فایبر نوری اینترنت ترماغایینینگ یۉقالیشی و منع قیلینیشی مملکت نینگ اقتصادي اۉسیشی و دیجیتالی رواجلنیشیگه جدّي ضرر یېتکزهدی. اینترنت اوزیلیشی قیسقه و اوزاق مدتده اوشبو ساحهلر نینگ فعالیتیگه کتّه تۉسقینلیک قیلهدی. آلدین اینترنتگه اولنگن سالیق، باجخانه و ثبت و احوال نفوس حالتی قید اېتیش خدمتلری جدّي تۉسیقلرگه دوچ کېلهدی.
بانکلر و مالیوي مسألهلر: بانکلر اۉز فعالیتلری و تراکنشلرینینگ کتّه قِسمینی الکترون شکلده عملگه آشیرهدی، اما سۉنگّی ایکّی کون ایچیده بعضی ولایتلرده، جملهدن بلخده، تۉختهب قالدی؛ فقط بلخ ولایت حاکمی نینگ «بانکلرنی استثنا قیلیش» فرمانی بېریلگچ، بانک خدمتلری قَیته تیکلندی. اوشبو تۉختش مالیی معامله لرنی سېکینلشتیرهدی و مشتریلر ایشانچینی کمهیتیرهدی. بانکلردن تشقری، ولایتلردهگی کۉپلب محلي صرافلر هم یوقاری تېزلیکدهگی اینترنت اوزیلیشی سببلی فعالیتیده معمالرگه دوچ کېلهدی. بو اېسه اهالی اوچون نقد پول و آنلاین تراکنشلرنی عملگه آشیریش امکانیتینی چېکلهیدی، محلي درجهده اېسه اقتصادي باسیم و مالیوي ناانیقلیکنی کوچهیتیرهدی.
عیاللر، تعلیم و جمعیت: اینترنت اوزیلیشی نینگ تأثیری فقط اقتصادي ساحهده چېکلنمهیدی؛ کوندهلیک حیات و اینیقسه قیزلر نینگ تعلیمیگه هم تأثیر کۉرسهتماقده. طالبان تامانیدن عیاللرنی اۉقیش و ایشلشدن چېکلش قراری قبول قیلینگچ، کۉپلب قیزلر و عیاللر تعلیم و فعالیتلرینی آنلاین طرزده دوام اېتتیریشگه مجبور بۉلگن. حاضر اېسه کۉپلب ولایتلرده یوقاری تېزلیکدهگی اینترنتنینگ اوزیلیشی اولرنی تعلیم و آنلاین تجارت امکانیتلریدن محروم قیلماقده. متخصصلرنینگ آگاهلنتیریشیچه، بو چېکلاو قیزلر و عیاللر اوچون آنلاین تعلیمنی دوام اېتتیریشده جدّي معما توغدیرهدی؛ ایلگری اولر اینترنت آرقهلی درسلرده یاکه چېت اېلدهگی تعلیم پلاتفورملریده اشتراک اېتیشگن، لېکن حاضر اوشبو علاقه یۉلی تۉسیلگن دیر.
آنلاین تجارتلر: محصولات و خدمتلرینی تقدیم اېتیشده یوقاری تېزلیکدهگی اینترنتگه تهینهدیگن آنلاین دوکانلر بوتونلهی تۉختهب قالهدی. طالبان ینه حاکمیتنی قۉلگه آلگنیدن کېین عیاللر یوریتهیاتگن کۉپلب کیچیک و اۉرته تجارتلر مجازی میدانگه سویهنیب کېلهیاتگن اېدی. اېندی اېسه فایبر نوری اینترنت نینگ اوزیلیشی طفیلی اولر بازارگه چیقیش امکانیدن محروم بۉلیشماقده.
افغانستاندهگی تکنالوژي سرمایهسی: طالبان نینگ سۉنگّی قراری ایچکی و تشقی سرمایهدارلرنی چۉچیتماقده. سۉنگّی ییللرده خصوصي کمپنیلر میلیونلب دالر مبلغنی فایبر نوری ترماقنی رواجلنتیریش، مخابراتی اسکونهلری و دیجیتالی آستقورمه لرگه صرفلهگن اېدی. اېندیلیکده اولر سرمایهلرینی یۉقاتیش خوفی بیلن یوزلشماقده. اینترنتنینگ چېکلنیشی طفیلی رواجلنهیاتگن لایحهلر تۉختهب قالماقده، کمپنی خدمتلری قیسقریب بارماقده و سرمایه ثمرهدارلیگیگه عاید جدّي خواطرلر یوزهگه کېلماقده.
طالبان و گروه شریکلری نینگ ییریک لایحهلری: افغانستانده فایبر نوری اینترنت نینگ اوزیلیشی ایچکی چېگرهلردن تشقریده هم عاقبتلرگه آلیب کېلهدی و چین همده قۉشنی دولتلر نینگ ییریک اقتصادي و آستقورمه لایحهلریگه جدّي تأثیر کۉرسهتهدی. طالبان ترماقنی چېکلش آرقهلی خارجي کمپنیلر، محلي ادارهلر و طالبان عملدارلری اۉرتهسیدهگی موافقلشتیریش اوچون مهم بۉلگن معلومات آقیمی و آنلاین علاقه جریانینی ایزدن چیقرهدی.
چین نینگ مس عینک و لیتیوم همده باشقه فایدهلی قزیلمهلرنی قزیب آلیش کبی مهم لایحهلری اسکونهلرنی باشقریش، گزارشلرنی یوباریش و جریانلرنی نظارت قیلیش اوچون یوقاری تېزلیکدهگی اینترنتگه کته احتیاج بار. فایبر نینگ اوزیلیشی بو لایحهلرده نظارت کېچیکیشی، اونومدارلیک نینگ پهسهییشی و حتا وقتینچه یاکه اوزاق مدتلی تۉختش خوفینی کوچهیتیرهدی.
بیر وقت نینگ اۉزیده، منطقوي لایحهلر مثلاً، تاپی، قۉش تیپه کانالی و اۉزبېکستان–افغانستان-پاکستان تېمیر یۉلی هم بوندن تأثیرلنهدی. بو لایحهلر معلومات المشینووی، ایستگاهلرنی باشقریش و دولتلر اۉرتهسیدهگی موافقلشتیریش اوچون برقرار اینترنتگه محتاج.
فایبر نوری نینگ اوزیلیشی معلومات المشیش تېزلیگینی پهسهیتیرهدی و لایحه جدولینی بوزیشی همده عملیاتی خرجتلرنی آشیریشی ممکن. حتا بو لایحهلرده یېترلی بشری منبع و جهازلر موجود بۉلسه هم، دیجیتالی علاقه یۉقلیگی قرار قبول قیلیشنی سېکینلشتیرهدی و باشقروودهگی خوفنی کوچهیتیرهدی.
اصلیده، افغانستان نینگ نوری فایبری چین سرمایه لایحهلری، قۉشنی دولتلر و قرار قبول قیلیش مرکزلری اۉرتهسیدهگی «دیجیتالی کۉپریک» وظیفهسینی بجرهدی. بو کۉپریک نینگ اوزیلیشی مهم اطلاعات آقیمینی تۉختهتهدی و لایحهلرنی موافقلشتیریشنی قیینلشتیرهدی. چین اوچون بو اوزیلیش نهفقط کانلردن فایدهلنیش و آستقورمه لایحهلرینی خوف آستیگه قۉیهدی، بلکه افغانستاندهگی ییریک سرمایهلرنینگ آبروسی و قهیتیمینی هم کمهیتیریشی ممکن.
بوندن تشقری، افغانستان یشاوچیلری هم اینترنت اوزیلیشی سببلی معلومات انزوارگه دوچ کېلهدیلر. اینترنت نینگ چېکلنیشی کۉپلب آدملرنینگ چېت اېلدهگی قرینداشلری بیلن علاقه قیلیشیگه یاکه خلق ارا اجتماعي ترماقلر و مسنجرلردن فایدهلنیشیگه تۉسقینلیک قیلهدی. بو حالت، عمومي درجهده خوفسیزلیکسیزلیک و چلغیتیش حسسینی کوچهیتیریش بیلن بیرگه، محلي ترماقلرده میش-میشلر و ناتۉغری معلوماتلرنینگ ترقهلیشینی هم تېزلشتیرهدی.
سۉز اېرکینلیگی و یېتکرمهلر
سۉنگّی تۉرت ییل دوامیده، خلق آرهسیدن گزارشب بېرگن و طالبان نینگ فعالیتینی بېواسطه یاکه بالواسطه کوزهتیب تنقید قیلگن یگانه توزیلمهلر – عامهوي اخبارات واسطهلری اېدی. اوشبو یېتکرمهلر اینترنت، اجتماعي ترماقلر و مستقل ینگیلیک سایتلریدن فایدهلنیب، اۉز خبر، تحلیل و تنقیدلرینی اعلان قیله آلگن، شونینگدېک، یشاوچیلر و مدنی جماعه چیلیک نینگ آوازینی جمعیتگه یېتکزگن اېدی. نوری فایبر اینترنت نینگ اوزیلیشی اېسه سانسورنی کوچهیتیریش و عاموی اخبارات واسطهلرینی چېکلش یۉلیدهگی ینه بیر قدم حسابلنهدی.
افغانستان نینگ تشقی دنیا بیلن اساسي علاقه کېبللری تۉسیب قۉییلیشی و علاقه یۉللری نینگ تۉلیق سانسور قیلینیشی بیلن، طالبان گروهی عملده اخبارات آقیمینی تۉلیق نظارت قیلیش امکانیگه اېگه بۉلهدی. بو حالت خلق نینگ مستقل ینگیلیکلر و ایشانچلی معلومات منبعلریگه کیریشینی کمهیتیرهدی همده مملکت نینگ اخبارات مکانینی اخبارات و میش-میشلر نینگ کۉپهییشی تامان یېتهکلهیدی. اینترنت چېکلاولری یېتکرمهلر نینگ ایچکی و خلق ارا واقعهلرنی یاریتیش امکانیتینی پسهیتیرهدی همده مخاطبلر بیلن تېزکار و ثمرهلی علاقه اۉرنهتیشنی چېکلهیدی. طالبان رهبری نینگ اوشبو بویروغی افغانستانده سۉز اېرکینلیگی و اخبارات شفّافلیگیگه بېواسطه تأثیر کۉرسهتهدی.
حاکمیت مقاملری خلق قرشیسیده
سۉنگّی کونلرده کوزهتیلدیکی، یشاوچیل و عادی کسبهکار اوچون حیاتي اهمیتگه اېگه بۉلگن ساحهلرده یوقاری تېزلیکدهگی اینترنت بېملال اوزیب قۉییلدی؛ بیراق طالبان و اولرنینگ مأموري تیزیمیگه بېواسطه فایده کېلتیرهدیگن ساحهلرده، مثلاً، بانکلر، باجخانهلر و دولت ادارهلریده اینترنت فعال بۉلیب قالدی. بو ضدیت نینگ یقّال نمونهسی بلخ ولایتیده کوزهتیلدی: اهالیگه و کسبهکارلرگه نوری فایبر اینترنت یاپیلگن بۉلسه-ده، بانکلر بیر نېچه ساعت اۉتیب طالبان حاکمی نینگ بویروغی بیلن اوشبو چېکلاودن استثنا قیلیندی.
یو حالت شونی کۉرسهتهدیکی، طالبان اینترنتنی ملي رواجلنیش اوچون آستقورمهلر صفتیده اېمس، بلکه اۉز سیاسي حاکمیتینی نظارت قیلیش و سهقلب قالیش واسطهسی صفتیده کۉرماقده. اولر محلي اقتصاد، تعلیم، یېتکرمه و خلق نینگ کوندهلیک حیاتینی قربان قیلیشگه تیار، بیراق اۉزلری نینگ مالیوي و مأموري ایلنیشی اوچون ضرور بۉلگن ترماقلرنی آچیق قالدیریشهدی.
موجود دلیللر و خبرلرگه کۉره، طالبان حاضرگچه افغانستان نینگ بیر نېچه ولایتلریده نوری فایبر اینترنتنی چېکلشگن و بو چېکلاو باشقه حدودلرگه هم کېنگهییشی احتمالی بار. نوری فایبر اینترنت نینگ اوزیلیشی یاکه چېکلنیشی خلق نینگ کوندهلیک حیاتیگه، دولت خدمتلریگه، آنلاین تعلیمگه و دیجیتالی تجارتلرگه بېواسطه تأثیر قیلهدی. بوندن تشقری، چین نینگ کانچیلیک ساحهسیدهگی لایحهلری و منطقوي ترانزیت لایحهلری کبی ییریک اقتصادي و آستقورمهلر تشبثلری هم تېزکار اینترنتگه تهینهدی. چونکه اولر باشقروو، نظارت و اطلاعات المشینووی اوچون یوقاری تېزلیکدهگی اینترنتگه محتاج دیر.
عموماً آلگنده، افغانستانده اینترنتنینگ چېکلنیشی ایچکی چېگرهلردن تشقریگه هم تأثیر قیلهدی. بو نهفقط خلقنینگ کوندهلیک حیاتی و دولت خدمتلریده اوزیلیشلر کېلتیریب چیقرهدی، بلکه منطقوي و خلق ارا اقتصادي همده آستقورمه لایحهلری نینگ عملگه آشیریلیشینی هم قیینلشتیرهدی. بو سیاست دواملی بۉلیشی بیلن، ییریک پروژهلرنینگ بهرهورلیگی، قۉشنی مملکتلر بیلن هماهنگلیک و افغانستانده خارج سرمایهلر جدی بوزیلیشلرنینگ گواهی بۉلیشی انیق و مملکت اقتصادی برقرارلیگی، منطقه و مملکت دیجیتالی کېنگهیشی تاثیر آستیده کېتهدی.
