صائمه فتحی
ضمیرالله (بو گزارشده اونینگ اصل اسمی کېلتیریلمهیدی) بیر نېچه کوندن بېری کابل یورتی یقینیدهگی کیچیک بیر اتاقده یشهیدی. اونینگ ایتیشیچه، او یقینده کابل بیلیم یورتینینگ یاتاقخانهسیدن «قاچیب چیققن» و شو جاینی اۉقیشنی دوام اېتتیریش اوچون تاپگن. اتاق تار، هر بورچهگی تورلی نرسهلر بیلن تۉله. اتاقنینگ بیر تامانیده کتابلر و کاغذلر بېترتیب ییغیلیب یاتیبدی، باشقه طرفده اېسه پیشیریش انجاملری قازان، تواق و ایدیشلر ساچیلیب یاتگن. اېشیک آلدیدهگی بورچککه آیاق کییملر تېریب قۉییلگن، تاکه حویلیگه اۉغریلر کیریب کېلسه هم اولرنی اۉغیرلب کېتالمهسین. اتاقنینگ دېواری تېمیر تیاقلر بیلن قاپلنگن. بو تیاقلر بیر-بیریگه جوده یقین جایلشگن و اولرگه تورلی نرسهلر کییم، پلاستیک پاکت، دستکول همده کېرهکلی میده-چویدهلر آسیلگن. اتاق انبارگه اۉخشهیدی، گۉیا آدملر و بویوملر بیرگه یشهیاتگندېک. عموماً آلگنده، بو اتاق محصلنی جاییگه اۉخشهمهیدی.
ضمیرالله هر کونی اېرتهلب بیلیم یورتیگه کېتیشدن آلدین افغانچه کییمینی، کۉیلک – ایشتانینی کيهدی. اونینگ کییمی کېنگ، ایشتانی اېسه «کابللیک تیکووچی» تامانیدن اونچه اعتبار بیلن تیکیلمهگن، شونینگ اوچون هم نقصانلی. اتاقدن چیقیشدن اوّل او هر تانگ آینهنینگ قرشیسیده بیر نېچه دقیقه توریب، سیرهک سقالیگه تیکیلهدی. او سقالیدن ممنون اېمس، اِیهگیده اتیگی بیر نېچه تال مۉیلاو (بروت) اۉسگن، اولرنینگ رنگی هم ناتېکیس. سقالینی آلیشگه جرعت اېتالمهیدی. چونکه بیلهدی؛ اگر سقالینی قیرقسه، بیلیم یورتده تورلی معمالرگه دوچ کېلیشی ممکن، امتحانلرده کم نمره آلیشدن تارتیب، بدل اعاشه نینگ تۉختهتیلیشیگچه و ینه اۉنلب باشقه تۉسیقلرگچه.
ضمیرالله کابل بیلیم یورتینینگ محصلیدیر. او اوزاقدهگی بیر اولسواللیکدن کېلگن و شیعه مذهبیگه منسوب. اونگه، کابل بیلیم یورتینینگ یاتاقخانهسیدن چیقیب، اجارهگه اتاق آلگنیگه بیر هفته بۉلدی. مالي قیینچیلیکلر و کمبغللیککه قرهمهی، مجبورن یاتاقخانهدن تشقریده جای تاپیشگه تۉغری کېلگن. اونینگ ایتیشیچه، اېندی او کابل بیلیم یورتی یاتاقخانهسیدهگی احوالگه چیدهی آلمهی قالگن. ایکّی هفته اوّل یاتاقخانهدهگی واقعهلرنی اکهسیگه ایتیب بېرگنیده، اکهسی اونگه شوندهی دېگن: قندهی بۉلمهسین، اۉزینگگه اتاق تاپ، پولینی و خرجتینی مېن یوبارهمن. شوندن سۉنگ ضمیرالله منه شو کیچکینه اتاقده، ینه بیر نېچه کیشی بیلن بیرگه، ینگی حیاتینی باشلهگن
کابل بیلیم یورتی یاتاقخانهسی قصهسی، شیعه محصللر اوستیدهگی باسیم
اۉتگن آی کونلرینینگ بیریده کابل بیلیم یورتی یاتاقخانهسیده یشاوچی حنفی مذهبیگه منسوب بیر گروه سنّی محصللر، اۉزلرینی طالبان نینگ «امر به معروف و نهي از منکر وزیرلیگی»گه علاقهدار و یاتاقخانهده مسوول شخصلر صفتیده تنیشتیریب، تشکیلاتلی طرزده یاتاقخانه اتاقلریگه کیرگن. اولر شیعه مذهبینینگ جعفري یۉنهلیشیگه اېرگشووچی محصللر اساسا هزارهلرنینگ، یاتاقخانه گواهنامهلرینی (شخصنی تصدیقلاوچی کارتلرینی) مجبورن تارتیب آلگن.
بو حادثه هېچ قندهی رسمي آگاهلنتیریشسیز و هر قندهی حقوقي دایرهدن تشقریده عملگه آشیریلگن. همهسی آغیر، خواطر و سکونتگه تۉله بیر محیطده صادر بۉلگن. بیلیم یورت هم، یاتاقخانه مأموریتی هم بو بارهده هېچ قندهی ایضاح بېرمهگن، واقعه اېسه یاتاقخانه نینگ یاپیق دایرهسیده قالیب کېتگن. یاتاقخانه گواهنامهسینینگ (آی دی کارتینینگ) تارتیب آلینیشی عملده یاتاقخانهدن هَیدهلیش بیلن برابر اېدی. بو ایش شیعه طلبهلرنینگ سنّی طلبهلر آرقهسیده جماعت نمازلریده قتنهشیشدن باش تارتگنی سببلی عملگه آشیریلگن. بو جریانده اولر شیعهلرنی «کافر» دېب اتشگن و اولرنینگ موجودلیگینی «مسلمانلرنینگ بیرلیگیگه تۉسقینلیک» صفتیده بهالشگن.
کارتلری آلیب قۉییلگن محصللر اېسه آغیر و قۉرقینچلی حالتگه توشیب قالیشگن. گواهنامهسیز اولرنینگ یاتاقخانهگه کیریشلری منع اېتیلگن، شونینگ اوچون اولر کابل بیلیم یورتینینگ اتاقلریده بیر نېچه کون یشیرینیب قالیشگه مجبور بۉلگن؛ تاکه کابل کۉچهلریده باشپناهسیز قالیشدن سقلنیب قالسینلر.
ضمیراللهنینگ ایتیشیچه، یاتاقخانه مسووللری بو وضعیت قرشیسیده سکوت سقلشگن. خانهلرگه زۉرلیک بیلن کیریب، شیعه مذهبیدهگی محصللرنینگ کارتلرینی تارتیب آلگنلر هېچ قندهی رسمي تاپشیریق یاکه حجتگه اېگه بۉلمهگن، بیراق «طالبان و امر به معروف و نهي از منکر» بیلن علاقهدارلیک نامی اولرگه تۉلیق دخلسیزلیک (حمایه) بېرگندېک کۉرینگن. بوندهی محیطده هېچ بیر مأموري شخص ارهلشیشگه جرعت اېته آلمهگن.
کابل بیلیم یورتی یاتاقخانهسیده یوز بېره یاتگن واقعهلر عادي بیر تصادف یاکه اۉتکینچی حادثه اېمس، بو حالت بیلیم یورت محیطیده حکم سورهیاتگن چوقور اېتنیک و مذهبي محیط نینگ عکسی دیر. ضمیراللهنینگ سۉزلریگه کۉره، طالبان بیلن بیر فکرده و بیر یۉنهلیشده بۉلگن پشتون طلبهلرنینگ اَیریملری یاتاقخانهده اۉزلرینی اوستون موقعده دېب بیلیشهدی و سنّی مذهبگه منسوبلیکنی امتیاز بېلگیسی صفتیده کۉریشهدی. او شوندهی دېیدی: «یاتاقخانهده شیعهلرگه نسبتاً تېپهگه قرهب پست نظر بیلن قرهش آچیق-آیدین سېزیلهدی.
بیزنینگ دیني مراسملریمیز مسخرهگه آلینهدی، بارلیگیمیز اېسه ارزیمس سنهلهدی. هېچ کیمده اعتراض بیلدیریشگه جرعت یۉق، چونکه حمایه یاکه سوینچیق یۉق.» ضمیراللهنینگ ایتیشیچه، یاتاقخانهدهگی بو سۉنگّی واقعه برچه شیعه طلبهلرگه ایکّی یۉلنی کۉرسهتیب بېرگن. مجبوري مذهب اۉزگرتیریش یاکه یاتاقخانهدن قوویلیش. کۉرینیشیدن، طالباننینگ مفکوروي تیزیمی دایرهسیده حنفي بۉلمهگن مذهبلر بو گروهنینگ دیني و اجتماعي قدریتلریگه تهدید صفتیده کۉریلهدی. شو سببلی، طالبان نینگ حکمران سیاستی دیني اۉزلیکنی اۉزگرتیریش یاکه بوندهی جماعهلرنی اجتماعي حیاتدن بوتونلهی چېتلشتیریشگه قرهتیلگن.
ضمیراللهنینگ ایتیشیچه، اۉزلرینی یاتاقخانهده «اسلام و حنفی مذهبینینگ پاسبانلری» دېب بیلهدیگن بو گروه استخبارات کبی فعالیت یوریتهدی. او، «هر دایم اذان چاغیده اېشیکنی دهشتلی کوچ بیلن تقیللهتیشهدی، آوازی آدمنی اوخلب یاتگن جاییدن سېسکنتیریب اویغاتهدی دېدی. اتاقلر ارهلش یعنی شیعهلر و سنّیلر بیرگه یشهیدی. ‘امر به معروف گروهی هر بیر اتاقده سنّی طلبهلر بیلن شیعه طلبهلرنینگ ایش-حرکتلری حقیده صحبتلشهدی. اتاقداشلر اېسه بعضیده مجبورلیکدن، بعضیده اېسه اۉز اختیارلری بیلن بیزنینگ هر بیر حرکتیمیزنی اولرگه یېتکزیشهدی. شیعهلر کییم-باشیگه، دۉپّیسیگه جوده احتیاط بۉلیشی کېرهک، سقاللرینی اېسه قیرقمسلیکلری شرط. بوندن تشقری، هر تانگ قرآن اۉقیشلری کېرهک. اگر اۉقیشمسه، “امر به معروف بۉلیمیدهگی سنّی طلبهلرگه اولر حقیده خبر بېریلهدی.»
قالیش اوچون کورهش
یاتاقخانهدن هَیدهلیش خوفی آستیده قالگن محصللر بیر نېچه کونلیک سراسیمه و قۉرقوودن سۉنگ طالباننینگ عالي تحصیلات وزیرلیگیگه جماعهوي شکایت تاپشیریشگن. بیراق بو شکایت شیعه محصللرنینگ کارتلرینی تارتیب آلگن سنّی طلبهلر اوستیده هېچ قندهی تأثیر کۉرسهتمهگن، اولر هنوز یاتاقخانهده بېملال فعالیت یوریتیشده دوام اېتیشگن. شونگه قرهمهی، بو شکایت نتیجهسیده مشهور شیعه روحاني آیتالله واعظزاده بهسودی، کابل بیلیم یورتیگه چقیریلگن. او معمانی حل قیلیش مقصدیده جاري قویاش ییلی نینگ ۲۵ میزان کابل بیلیم یورتیگه کېلیب، عالي تحصیلات وزیرلیگی نمایندهلری و کۉپلب شیعه طلبهلر اشتراکیده نطق سۉزلهگن همده کابل بیلیم یورتی یاتاقخانهسی بیلن باغلیق مسألهلرنی بحث قیلگن.
اهل بَیت خبرگزارلیگی ترقهتگن بیاناتگه کۉره، آیتالله واعظزاده بهسودی کابل بیلیم یورتینینگ طلبهلری و اۉقیتووچیلری بیلن اوچرهشووده، بیلیم یورت محیطیده مذهبنی اۉزگرتیریش ممکن اېمس و هېچ کیم دیني اعتقادینی اۉزگرتیریشگه مجبورلنیشی یاکه تهدید آستیده قالمسلیگی کېرهک دېب تاکیدلهگن. او، شونینگدېک، بیلیم یورتیده هر قندهی دینی کمسیتیش و عدالتسیز مناسبتدن قطعي روشده تيیلیش ضرورلیگینی اوقتیرگن همده بیلیم یورتنی همجهتلیک و همدردلیک جایی صفتیده تعریفلهگن، نزاع و عداوت اوچون اېمس.
اوچرهشوو دوامیده آیتالله واعظزاده بهسودی سنّی و شیعه طلبهلرنینگ جماعت نمازلری بارهسیدهگی کېلیشماوچیلیکلرینی کمهیتیریش اوچون بیر نېچته یېچیملرنی تکلیف قیلگن. او شوندهی دېگن:
«بیرینچیدن، شیعه محصللرنینگ جماعت نمازینی اۉقیتیش اوچون اهلی تشیع (شیعه) علمالری آرهسیدن امام تعیینلنیشی کېرهک. ایکّینچیدن، اماملیک نوبتمه-نوبت عملگه آشیریلیشی لازم بیر هفته اهلی تسنن، کېینگی هفته اېسه اهلی تشیع امام بۉلسین.» بیانات نینگ دوامیده شوندهی هم کېلگن: «ایکّله مذهب آرقهسیده نماز اۉقیش اگر نیت پاک و اعتقاد اسلامي بۉلسه مقبول حسابلنهدی.»
بیلیم یورتیدهگی تنگلیک حالتی
بو واقعهلردن سۉنگ کابل بیلیم یورتی یاتاقخانهسیدهگی محیط کېسکینلشگن. ضمیرالله نینگ ایتیشیچه، سنّی مذهبدهگی محصللر آیتالله واظزاده بهسودینینگ سۉزلریدن راضی اېمسلر، چونکه حنفی فقهیگه کۉره، شیعه امام آرقهسیده نماز اۉقیش جایز اېمس. نتیجهده، کۉپلب شیعه طلبهلر دایمي باسیم و کېلیشماوچیلیکلردن قاچیش مقصدیده اۉز اتاقلرینی ترک اېتیشگن و یاتاقخانهدن تشقریده اجارهگه ینگی جای تاپیشگه اورینهیاتگنلر. بیراق اولر هېچ قندهی یاردم یاکه حمایهگه اېگه اېمسلر، اولرنینگ آوازی نه یورتی رهبریتیگه، نه باشقه رسمي ادارهلرگه یېتیب بارماقده. شو باعث، یاتاقخانهده اولر اوچون خوفسیز و تینچ محیط دېیرلی موجود اېمس.
مملکتدهگی بیلیم یورتلر محیطی، اینیقسه سۉنگّی تۉرت ییل ایچیده، هېچ قچان بۉلمهگندېک واهمه و سکونت بیلن تۉلیب کېتگن. محصللر کۉپلب موضوعلرده سۉزلشیشدن تيیلیشهدی، اولرنینگ حرکتی و سۉزیده چوقور، یشیرین قۉرقوو سېزیلیب تورهدی. بیز بیلن صحبتلشگن محصل، ضمیرالله نینگ چهرهسیده هم بو قۉرقوو یقّال کۉرینردی. ضمیراللهنینگ ایتیشیچه، بوگونگی بیلیم یورت محیطیده سقال قۉییش و دۉپّی کيیش مجبوري بۉلیب قالگن، کۉیلیک – ایشتان اېسه ینگی توزومگه اطاعت بېلگیسی صفتیده قبول قیلینهدی. هر قندهی غیری افغان کییم «غرب زهدهلیک» تمغهسی بیلن رد اېتیلهدی.
بوندهی شرایطده طلبه نهفقط فکر اېرکینلیگیدن، بلکه اېنگ عادي تشقی تنلاو حقوقیدن هم محروم بۉلگن. طالبان حاکمیتینینگ تۉرت ییللیک دوری مملکتنینگ عالي تحصیل تیزیمی اوچون آرقهگه کېتیش و کېنگ کۉلملی مذهبي تازهلش دوری بۉلدی. اۉقوو دستورلری اۉزگرتیریلدی، مستقل اۉقیتووچیلر چېتلشتیریلدی و یوزلب بیلیم یورتی درسلیکلری کتاب قفسچهلریدن آلیب تشلندی. نتیجهده، قالگن نرسه فقط اطاعت و سکونتنی قَیته ایشلب چیقرهدیگن تیزیمدن عبارت بۉلیب قالدی.
