افغانستان بیر کون کېلیب «کتّه افغانستان» یاکه افغان ملتچیلری سیاسي ادبیاتیده ایتیلهدیگن «لوی افغانستان» آرزوسینی عملگه آشیره آلهدیمی؟ اگر پاکستان هم «کتّه پاکستان» دېگن اۉخشش لایحهنی ایلگری سوریشگه قرار قیلسه، افغانستان و پاکستان اۉرتهسیدهگی مناسبتلر قندهی شکلگه کیرهدی؟ عموماً آلگنده، حدودنی کېنگهیتیریش (یعنی باشقه دولت حدودینی اۉز ترکیبیگه قۉشیب آلیش) خلقارا حقوق دایرهسیده عملگه آشیشی ممکنمی؟ اگر بوندهی نرسه ممکن بۉلسه، حدودینی کېنگهیتیریش آرزوسیده بۉلگن دولتلردن قَیسیلری بونگه اېریشه آلهدی؟ اوشبو متن نینگ اساسي غایهسی شوندن عبارتکی، افغانستان بو کبی لایحهنی عملگه آشیریشده اېنگ کم موفقیت امکانیتیگه اېگه.
سۉنگگی قریب اۉن بېش ییل ایچیده ساووق اوروشدن کېینگی دورده شکللنگن خلقارا ترتیب چوقور اۉزگریشلرنی باشدن کېچیردی. اگر اوزاق وقت دوامیده هېچ کیم باشقه دولت حدودینی باسیب آلیش یاکه اونی اۉزیگه قۉشیب آلیشگه قۉییلگن حقوقي تعقیقنی اعتبارسیز قالدیره آلمهگن بۉلسه، روسيهده ولادیمیر پوتین و امریکاده دونالد ترامپ بو تعقیقنی انچه ضعیفلشتیردی. روسيه 2014-ییلده قریم یریم آرالی نینگ انّېکسیهسی آرقهلی عملده شونی کۉرسهتدیکی، حدودنی باسیب آلمهسلیک و قۉشیب آلمهسلیککه عاید خلقارا قاعدهلر و معیارلرنی چېتلب اۉتیش ممکن. دانهلد ترامپ هم انچهدن بېری گرېنلندنی اېگهللش و باشقه مملکتلر نینگ اَیریم قِسملرینی (جملهدن کانادا و مکزیکنی) امریکاگه قۉشیب آلیش حقیده گپیریب کېلماقده. شو طریقه، بیر وقتلر خلقارا حقوقده تابو حسابلنگن نرسه، بو سیاستچیلر قۉلیده بحثگه آچیق، حتا اَیریم حاللرده اعتباردن چېتده قالدیریلیشی ممکن بۉلگن تمایل درجهسیگه توشیب قالدی.
اېندی، بوندهی نسبتاً ینگی محیط نینگ یوزهگه کېلیشی افغانستان و اونینگ پاکستان بیلن مناسبتلری اوچون محاکمه قیلینیشی ممکن بۉلگن ایکّی عاقبتنی کېلتیریب چیقرهدی: بیرینچیدن، بو شرایطده افغانستان احتمال دیورند چیزیغی کېلیشووی کبی تاریخي شرطنامهلر نینگ لېگیتیملیگینی ینگیچه یاندشوو بیلن سوال آستیگه قۉییشگه اورینیشی ممکن؛ یعنی پاکستان بیلن حدودي دعواسینی خلقارا حقوقدهگی کلاسیک ایش دایرهسیدن چیقریب، اونی کوچ ایشلهتیشگه یقین اصوللر بیلن (مثلاً، پاکستان حدودیده تروریزمنی کوچهیتیریش یاکه او یېردهگی اجرهلیب چیقیش حرکتلرینی قۉللب-قوّتلش آرقهلی) دوام اېتتیریشگه حرکت قیلیشی ممکن.
بیراق باشقه تاماندن، خلقارا حقوق دایرهسیدهگی عنعنوي میکانیزملرنی چېتلب اۉتیش مطلقا تېسکری نتیجه بېریشی، یعنی وضعیتنی ینهده مرکّبلشتیریب یوباریشی احتمالی هم بار.
بو شونی انگلهتهدیکی، حدودنی قۉشیب آلیشنی تعقیقلاوچی تمایل ضعیفلشگنیده، بو اۉیینده اوستونلیککه اېگه بۉلهدیگن تامان کوچلیراق دولت (بو حالتده پاکستان) بۉلهدی، افغانستان اېمس. بوندهی وضعیتده، پاکستان کبی دولت حربي صلاحیتی، نهادیلشگن یخلیتلیگی و خلقارا قۉللب-قوّتلشی نسبتاً یوقاری بۉلگنلیگی سبب عیناً شو ناتینچ و ترتیبسیز محیطدن افغانستانگه نسبتاً باسیم اۉتکزیش، حتا ینهده تجاوزکار سیاستلرنی ایلگری سوریش اوچون فایدهلنیشی ممکن. شونده «کتّه پاکستان» توشونچهسی هم، گرچه حاضرچه فقط اَیریم کېنگهییشپرست پاکستانلیک ملتچیلر دایرهسیده محاکمه قیلینهیاتگن و اساسن هندستان بیلن بحثلی حدودلرگه قرهتیلگن بۉلسه-ده، افغانستانگه نسبتاً هم عملي دستورگه ایلنیش احتمالیدن خالی اېمس.
یوقاریده تیلگه آلینگن طرزده خلقارا ترتیبده یوزهگه کېلگن بو یاریق افغانستان اوچون حدودي کېنگهییش سیاستلرینی یوریتیش بارهسیده کتّه امکانیت یرهتمهیدی. بو نینگ اساسي سببی، افغانستان نینگ هر جهتدن ضعیفلیگی دیر.
افغانستانده حتا دیورند چیزیغی کېلیشووی آرتیدهگی حدودلرنینگ افغانستانگه تېگیشلی یاکه تېگیشلی اېمسلیگی مسألهسیده هم اېندی یگانه عمومي قرهش (کانسېنسوس) موجود اېمس.
باشقهچه ایتگنده، اگر بوگون افغانستان اهالیسیدن «دیورند چیزیغینی افغانستان و پاکستان اۉرتهسیدهگی قانوني چېگره صفتیده تن آلهسیزمی یاکه یۉقمی؟» دېب سۉرهلسه، احتمال همه یاکه کۉپچیلیک بو چېگره نینگ لېگیتیملیگینی رد اېتهدی، دېگن تخمین قیلینهدی. چونکه حدودي دعوا کوچلی ملي قۉللب-قوّتلشگه اېگه بۉلیشی کېرهک. اما عملده بوندهی کېنگ کۉلملی و مستحکم قۉللب-قوّتلش موجود اېمس. حتا رسمي سۉراولر اۉتکزمسدن هم (بو مسأله یوزهسیدن عامهوي اخبارات واسطهلریده یوریتیلهیاتگن بحثلرگه قرهب) شونی انگلش ممکنکی، افغانستاندهگی کۉپچیلیک تاجیکلر، کۉپچیلیک هزارهلر و کۉپچیلیک اۉزبېکلر دیورند چیزیغی کېلیشووینی ایکّی دولت اۉرتهسیدهگی قانوني و حل قیلینگن چېگره صفتیده قبول قیلهدیلر.
افغانستانده دیورند چیزیغی کېلیشووینی شبهه آستیگه قۉییش اوچون ضرور بۉلگن ایچکی کانسېنسوس هم موجود اېمس، و حتا بوندهی کانسېنسوس بۉلگن تقدیرده هم، مملکت اۉز طلبینی عملگه آشیریش اوچون یېترلی حربي، اقتصادي و سیاسي صلاحیتگه اېگه اېمس.
شو نقطهی نظردن، اگر حدودلرنی باسیب آلیش و قۉشیب آلیش ینه خلقارا عملیاتگه ایلنسه، افغانستان نینگ «کتّه افغانستان»گه ایلنیش احتمالی نهایتده پست بۉلهدی. عکسینچه، اگر پاکستان افغانستان بیلن چېگرهداش حدودلرده «کتّه پاکستان» لایحهسینی عملگه آشیریشگه قرار قیلسه، بوندهی رېجهنی رۉیابگه چیقریش اوچون اونده کۉپراق امکانیت و واسطهلر موجود بۉلهدی.
شو سببلی، «کتّه افغانستان» شعارینی ایلگری سوریش، ترهمپدن کېینگی و پوتیندن کېینگی ینگی ترتیب دایرهسیده، نهفقط افغانستان اوچون فایده کېلتیرمهیدی، بلکه پاکستاندهگی کېسکین ملتچی دایرهلرده «کتّه پاکستان» غایهسی نینگ ینهده فعاللشیشیگه هم تورتکی بېریشی ممکن.
فرق شوندهکی، بو ینگی ترتیبده پاکستان عملده کېنگهییش سیاستینی یوریتیش امکانیگه (هېچ بۉلمهگنده افغانستان نینگ اَیریم حدودلریگه نسبتاً) اېگه، افغانستان اېسه حتا اۉز خلقی بیلن بو مسألهده آچیق گپلشه آلهدیگن درجهده تۉلیق لېگیتیم حکومتگه هم اېگه اېمس.
شو باعث، «کتّه افغانستان» غایهسی اۉزیده شوندهی خوفنی آلیب یورهدیکی، او افغانستاننی «کتّهلشتیریش» اۉرنیگه، عکسینچه، چېگرهگه توتهش حدودلرده پاکستان نینگ ینهده کېنگهییشیگه آلیب کېلیشی ممکن. حاضرچه پاکستاننی کتّهلشتیریش اونینگ رسمي دولت سیاستی نینگ بیر قِسمی اېمس و «کتّه پاکستان» غایهسی (قریب بیر عصر اوّل ایلگری سوریلگنیدن بېری) هېچ قچان جدّي و عملي یۉنهلیشده ایزچیل آلیب باریلمهگن. بیراق «کتّه افغانستان» غایهسیده قطعي توریش، پاکستانلیکلر آرهسیده شوندهی فکرنی کوچهیتیریشی ممکن: عیناً حاضر، ینگی خلقارا محیطدن فایدهلنیب، افغانستان حدودی نینگ اَیریم قِسملرینی باسیب آلیش و قۉشیب آلیش اوچون اېنگ قولهی فرصتدیر. بعضاً انسان اۉز دشمنیگه اونگه قندهی قیلیب ضرر یېتکزیش ممکنلیگینی اۉزی اېسلهتیب قۉیهدی.
