افغانستان یریم عصردن آرتیق وقتدن بېری پاکستان بیلن فعال ضدیت و کېلیشماوچیلیک حالتیده یشب کېلهدی. بو ایکّی دولت اۉرتهسیدهگی کېسکینلیک اینیقسه محمد داوودخان دوریده ینهده کوچهیدی. بیراق «استراتژیک چوقورلیک» مسألهسینی بیرینچی بۉلیب پاکستان سیاستچیلری ایلگری سورگن و افغانستاننی پاکستان اوچون استراتژیک چوقورلیک صفتیده کۉریش غایهسینی محاکمهگه آلیب کیرگن.
سوال شوکی: افغانستاننده هم شوندهی، یعنی افغانستان اوچون «استراتژیک چوقورلیک»نی کۉرهدیگن سیاستچیلر بارمی؟ بو حقده اۉیلش بوگونگی کونده نیمه اوچون پاکیستان طالبلر بیلن ماجرا حالتیگه کېلیب قالگنینی هم توشونتیریب بېرهدی.
استراتژیک چوقورلیک نیمه؟
استراتژیک چوقورلیک عادي تیلده شوندن عبارتکی، بیر دولت یاکه حکومت اۉز ملي خوفسیزلیگی نینگ اېنگ مهم اوستونلرینی تورلی جهتلردن دشمنلر، موجود یاکه احتمالي، قۉلیدن اوزاقراق توتیشگه حرکت قیلهدی و بو نینگ اوچون تورلی چارهلر کۉرهدی. بو چارهلر ملي خوفسیزلیک نینگ اساسي مرکزی اطرافیده حمایه قتلملری صفتیده شکللنهدی. بو ایش نینگ مقصدی شوکی، اگر دشمن بیر دولت نینگ خوفسیزلیک «یورهگی»گه ضرر یېتکزماقچی بۉلسه، او جیوگرافیک، اقتصادي، حربي و سیاسي جهتدن بیر نېچته قتلملردن اۉتیشگه مجبور بۉلهدی. یعنی او اۉز مقصدیگه آسان اېریشه آلمهیدی یاکه عموماً اېریشه آلمهیدی.
نظري مثال صفتیده، اگر بیر ملي دولتنی یوقاری مرتبهلی شخص، مثلاً، بویوک شهنشاه ، بیلن تېنگلشتیرسک و بو شاهنی قان تۉکیشگه تشنه دشمن قرشیسیدهگی جنگ میدانیگه قۉیسک، او حالده بو شاه اگر جیوگرافیک جایلشوو، حربي جهاز و توزیلمه، مالیوي قوّت همده منطقوي علاقهلر جهتیدن یخشی ترتیبلنگن تیزیمگه اېگه بۉلسه و او اونی بیر نېچه حمایه قتلملری آرقهلی یخشی اسرهسه، اونده اونینگ سلطنتی یخشی استراتژیک چوقورلیککه اېگه بۉلهدی. اما اگر او چۉلده دشمن بیلن یوزمه-یوز قالیب، حتا خوفسیز جایگه چېکینیش امکانیگه اېگه بۉلمهسه و حربي جهاز همده منطقوي علاقهلر جهتیدن هېچ قندهی ایشانچلی تهیهنچگه اېگه بۉلمهسه، اونده او استراتژیک چوقورلیکدن محروم بۉلهدی. باشقهچه قیلیب ایتگنده، استراتژیک چوقورلیک شوندن عبارتکی، اگر سیز نینگ موجود و احتمالي دشمنلرینگیز سیزنینگ خوفسیز حدودینگیزگه تجاوز قیلماقچی بۉلسه، اولر قندهی تۉسیقلر و حمایه قتلملریدن اۉتیشگه مجبور بۉلهدی.
شو اساسده، کېنگ ترقهلگن فکرگه کۉره، پاکستان ییللر دوامیده افغانستاننی اۉزی نینگ استراتژیک چوقورلیگی نینگ بیر قِسمیگه ایلنتیریشگه اینتیلگن. بو فکر نینگ معناسی شوندن عبارتکی، پاکستان افغانستاننی اۉز دشمنلری اوچون بیر معماگه ایلنتیرماقچی بۉلهدی؛ یعنی اۉشه دشمنلر پاکستان بیلن قرهمه-قرشیلیک یوزهگه کېلگن تقدیرده، بو معمانی حل قیلیشگه مجبور بۉلیشهدی. مثلاً، اگر هندستان پاکستان بیلن کېنگ کۉلملی اوروشگه کیریشماقچی بۉلسه، او البته افغانستاننی هم پاکستان قدرتی نینگ بیر قۉشیمچه بۉلهگی صفتیده حسابگه آلیشی کېرهک بۉلهدی، یعنی قۉللب-قوّتلاوچی حدود، قورال انباری، حربي بازهلر جایی، چېکینیش حدودی، اقتصادي تهیهنچ، مرکزي آسیا بیلن علاقه کانالی و شونگه اۉخشش فونکسيهلرده. شو نقطهی نظردن، افغانستان هندستان نینگ پاکستان بیلن هر قندهی قرهمه-قرشیلیگیده حل قیلیشی کېرهک بۉلگن بیر معماگه ایلنهدی. بو اېسه افغانستان پاکستان نینگ استراتژیک چوقورلیگی نینگ بیر قِسمی حسابلنهدی یاکه شوندهی بۉلیشی کېرهک دېگن غایهنی انگلهتهدی.
افغانیسم اسلامیستی
حاضرگی پیتده افغانستانده اَیریم گروهلر، اینیقسه سۉنگگی 20 ییل ایچیده طالبان نینگ موفقیتلی حربي کمپنیلریدن تأثیرلنیب، شوندهی فکرگه کېلیشماقده: اگر اِیمان (اعتقاد) کوچلی بۉلسه، افغانستان هم استراتژیک چوقورلیککه اېگه بۉلیشی ممکن. شو یېرده درحال سوال توغیلهدی: اگر کیمدیر افغانستان اوچون هم «استراتژیک چوقورلیک»نی تصور قیلسه، بو چوقورلیک قندهی کۉرینیشگه اېگه بۉلهدی و جیوگرافیک جهتدن قهیېرگچه چۉزیلهدی؟ افغانستانلیک اسلامچی قرهشدهگی گروهلر و «افغانیستلشگن مسلمان» فکرلاوچیلرگه کۉره، بو استراتژیک چوقورلیک، جیغرافیه جهتدن، دیورند چیزیغی نینگ نریگی تامانیده، یعنی پاکستان حدودیده جایلشگن بۉلهدی. اولر نینگ نظریده بو حدودلر ایلگری افغانستانگه قۉشیلیشی کېرهک اېدی، اما حاضرگچه قۉشیلمهگن دېب حسابلنهدی.
اوشبو نقطهی نظرگه کۉره، پنجابلیکلر تامانیدن باشقریلهیاتگن اسلام آباددهگی حاکمیت استه-سېکین ضعیفلشماقده. اگر افغانلر (سېکولارلردن تارتیب تا طالبلرگچه) برچه باشقه مسألهلردن یوز اۉگیریب، عیناً شو «پنجابي کوچ»گه قرشی کورهشگه اعتبار قرهتیشسه، افغانستان حدودی ینه کېنگهییشی و مملکت نینگ یۉقاتلگن شان-شهرتی قَیتیشی احتمالدن خالی اېمس.
شو غایه نینگ مفکوروي کامپانېنتی استراتژیک چوقورلیک توشونچهسی بیلن عضوي باغلنگن بۉلیب، او جیغرافیه جهت بیلن اجرهلمس طرزده توتهشهدی. یعنی، پاکستان نینگ شِمالی-غربي حدودلریده جایلشگن «پشتونخواه» دېب اتلهدیگن منطقهده اېتنیک جغرافیه و اسلامي-افغانیستیک تصورلر بیر-بیریگه توتهشهدی.
بو آرزو فقط افغانستان ایچیده اېمس، بلکه پاکستان نینگ اۉزیگه هم یېتیب بارگن. نتیجهده، بوگونگی کونده پاکستان حکومتی شونی کۉرماقدهکی، افغانستان عملده پاکستان نینگ استراتژیک چوقورلیگیگه ایلنیشیدن آلدین، پاکستان اۉزی نینگ شِمالی-غربي حدودلریدهگی مرکّب «ماینلنگن میدان»دن اۉتیشگه مجبور بۉلیشی ممکن. بو «میدان» اېسه پشتونخواه دېب اتلهدی و او گۉیاکه ایکّی قتلملی مفکوروي «ماین»لر، اسلامیسم و افغانیسم، بیلن قاپلنگن دېب تصویرلنهدی.
بو حدودلر افغانستان اهالیسی آرهسیده هر دایم هم «استراتژیک چوقورلیک» صفتیده قرهلمهگن بۉلسه-ده، 20 ییللیک جمهوریت دوریده عملده طالبان و اولر نینگ طرفدارلری اوچون استراتژیک چوقورلیک وظیفهسینی بجرگن. چونکه عیناً شو استراتژیک چوقورلیک موجودلیگی بو گروهگه خلقارا باسیملرگه قرشی توریش امکانینی بېرگن. قیزیغی شوندهکی، عیناً پاکستان حدودیدهگی شو تهیهنچ و چوقورلیک اولرگه کېینچهلیک، کابلده حاکمیتگه کېلگچ، پاکستان نینگ اۉزیگه هم اوشبو استراتژیک چوقورلیک آرقهلی باسیم اۉتکزیش غایهسینی اۉرگهتگن.
بوگونگی کونده طالبانلر اسلامیسم و افغانیسم اویغونلیگیدن عبارت بیر آرزونی عملگه آشیریشگه اورینماقدهلر، بو آرزو ایلگری هم پشتون چپ و اۉنگ اېلیتهلری نینگ قۉلیدن چیقیب کېتگن اېدی. بو آرزوده افغانستان مرکزلشگن، بیر ملتگه تهیهنگن حکمران تیزیمگه اېگه دولت صفتیده تصور قیلینهدی؛ اونینگ اساسیده اېتنیک اوستونلیک یاتهدی، اما اونینگ لېگیتیملیگی دیني روایت آرقهلی اساسلنهدی.
بو مۉدلنی دیورند چیزیغی نینگ نریگی تامانیده هم بېملال ترغیب قیلیش ممکن. بیر وقتلر افغانستاننی اۉزی نینگ استراتژیک چوقورلیگیگه ایلنتیرماقچی بۉلگن پاکستان اېندی اۉز حدودیده «افغانیسم–اسلامیسم» آرزوسی بیلن کورهشیشگه مجبور بۉلماقده. یعنی، او اېندی شونی انگلهماقدهکی، اسلامیسم و افغانیسم اویغونلیگیدن حاصل بۉلگن سیاسي «آت»نی اسلام آباد آسان باشقره آلمهیدی. حاضرگی طالبان و پاکستان اۉرتهسیدهگی ضدیت هم عیناً شو توشونچه سیاسي میدانگه چیقیب کېلگنی بیلن باغلیق دیر.
