کوندهلیک اېسلتمه
ایران اوروش حالتیده. تخمین قیلینیشیچه، بو اوروش (تشقی عامللرگه تعلقلی جهتلری نقطهٔ نظریدن) جوده اوزاق دوام اېتمهیدی. امریکا و اسرایل اوروشنی اۉز تامانلریدن قچان یکونلهسه، ایران هم اونی یکونلنگن دېب اعلان قیلیشگه مجبور بۉلهدی. اما بو اوروش نینگ عاقبتلری ایران ایچیدهگی سیاسي-اجتماعي و اقتصادي مناسبتلر نقطهٔ نظریدن ییللر دوامیده سهقلنیب قالهدی.
اېنگ مهم جهت شوکی، بو اوروشده گپ خلقارا مناسبتلر تیزیمی قنچهلیک عدالتسیز اېکنی حقیده اېمس. شونینگدېک، بو اوروشده قَیسی تامان غلبه قازانیشی یاکه قَیسی تامان مغلوب بۉلیشی هم اېنگ اساسي مسأله اېمس. بو یېرده حل قیلووچی مسأله؛ باشقه بیر بنیادي سوالگه جواب تاپیشدیر: اېران اسلامي جمهوریتی قندهی قیلیب شو حالتگه کېلیب قالدی؟
بو سوالگه جواب بېریشدن آلدین ینه بیر مهم جهتنی تأکیدلش لازم: اېران اسلامي جمهوریتی حکومتی ایکّی دولت تامانیدن هجومگه اوچرهیاتگن بیر پیتده، مملکت ایچکریسیده هم اېرانلیک فقرالر نینگ کېنگ کۉلملی ناراضیلیک نمایشلریگه دوچ کېلماقده. باشقهچه ایتگنده، بو حکومت اېران ایچیده جمعیت نینگ کتّه بیر قِسمی اوشبو توزوم نینگ قولهشینی اینتیقلیک بیلن کوتهیاتگن شرایطده، ایکّی قدرتلی دولت بیلن اوروش آلیب باریشگه مجبور بۉلماقده. سۉنگگی آیلر دوامیده اېرانده بۉلیب اۉتگن ناراضیلیک نمایشلریده مینگلب نمایشچیلر اېران حکومتی تامانیدن اۉلدیریلگن و یرهلنگن.
باسیب اۉتیلگن یۉل
اېران اسلامي جمهوریتی دولتی هجري-شمسي 1357-ییلده، شاه حاکمیتی قولهگنیدن سۉنگ، حاکمیت تېپهسیگه کېلدی. اۉشهندن بویان حاضرگچه 47 ییل اۉتدی. روحانيلر حاکمیتی انقلاب غلبه قیلگنیدن دېیرلی درحال سۉنگ، اۉشه دوردهگی رادیکال روحانيلر نینگ مطلق حکمرانلیگینی تنقید قیلگن و اونگه قرشی چیققن شخصلر همده آقیملرنی باستیریشگه کیریشدی. بو باستیریش جریانی، اینیقسه هجري-شمسي 1359–1363-ییللر آرهلیغیده ینه-ده کوچهیدی. اوشبو دورده روحانيلر حاکمیتی نینگ اکثریت اساسي تنقیدچیلری و مخالفلری قتّيق طرزده باستیریلدی. اسلامي جمهوریت بیلن همفکر بۉلمهگن کۉپلب شخصلر حبسگه آلینیشی، یۉق قیلینیشی همده سورگون یاکه مجبوري روشده مملکتدن چیقیب کېتیشگه آلیب کېلگن آغیر باسیملرگه دچار بۉلدی.
اسلامي جمهوریت حکومتی آزادلیک حرکتی، اېران ملي جبههسی، توده حزبی، اېران خلق فدایی چریکلری تشکیلاتی، اېران خلق مجاهدلری تشکیلاتی همده کرد سیاسي فعاللری (جملهدن اېران کردستان دېموکراتیک حزبی)، بلوچ و عرب سیاسي فعاللری، شونینگدېک کۉپلب چپ/مارکسیستیک سیاسي گروهلرنی باسیم آستیگه آلدی یاکه زۉرآورلیک یۉلی بیلن ایران سیاسي میدانیدن سیقیب چیقردی. بولر بیلن بیر قطارده، بهائیان دینیگه اعتقاد قیلووچیلر، سنّیلر و اَیریم باشقه دیني آزچیلیکلر، شونینگدېک باشقهچه دیني قرهشگه اېگه بۉلگن شخصلر هم کوچلی تضییقلرگه اوچرهدی. جمعیتنی «انقلابيلر» و «ضدانقلابچیلر» طایفهلریگه بۉلیش آرقهلی شکللنگن «یا بیز بیلن سیز، یا بیزگه قرشی» دېگن ایکّی قطبلی محیط باشیدناق اېران جمعیتیده حکمران بۉلدی.
رهبریتدهگی اسلامي جمهوریت اعتبار بېرمهگن یاکه اعتبار بېرگن بۉلسه هم، اهمیت بېرمهگن مهم جهت شوندن عبارت اېدیکی، اېران سیاسي میدانیدن چېتلهتیلگن اجتماعي گروهلر اتیگی بیر نېچه یوز کیشیدن عبارت کیچیک تۉدهلر اېمس اېدی. روحانيلر حاکمیتینی تنقید قیلگن یاکه اونگه قرشی بۉلگن هر بیر سیاسي، دیني یاکه نادیني آقیم آرتیده ییریک اجتماعي قتلملر تورردی. حتا اولر تشکیلي شکلده حکومتگه قرشی چیقمهگن تقدیرده هم، جمعیتنی باشقریش بارهسیده اۉز قرهش و تکلیفلریگه اېگه اېدیلر. بو جیم قالدیریلگن اجتماعي قطبلر نینگ اۉز افضللیکلری و اعتقادلری بار اېدی و اولر نینگ سکوتی (قۉرقوو و بۉغووچی محیطده) بو افضللیکلر یاکه اعتقادلردن واز کېچیش دېگنی اېمس اېدی. روحانيلر حاکمیتی نهفقط جمعیتدهگی تورلی آوازلرگه اعتبار قیلمهدی و نهفقط تنقیدچیلر همده ناراضیلر نینگ گپیگه قولاق سالمهدی، بلکه اۉز زۉرآورلیگی و کبرینی تاباره کوچهیتیریب باردی. هجري-شمسي 1367-ییلدهگی دهشتلی عامهوي قتل اېتیشلر انه شو تېمیر مشت بیلن باشقروو نینگ بیر قِسمی بۉلیب، اېرانلیکلر نینگ تاریخي خاطرهسینی ابدي قان بیلن داغلب کېتدی.
اېران سیاسي میدانیدهگی ایکّی قطبلی محیط و اېران اسلامي جمهوریتی نینگ اصلاحاتلرنی جاري اېتیشدن، شونینگدېک ملي یرهشوو سری باریشدن قاچیشی عاقبتسیز قالمهدی. بو حالت کېینگی ییللر و اۉن ییللیکلرده، شبههسیز، اۉز سلبي عاقبتلرینی کېلتیریب چیقردی و چیقرماقده. مثلاً، میلادي 2002-ییلده اېران خلق مجاهدلری تشکیلاتی اسلامي جمهوریت حکومتی تامانیدن قانلی طرزده باستیریلگن تشکیلات واشینگتنده اېران نینگ اعلان قیلینمهگن هستوي انشااتلری ( نطنز و اراکد ه) موجودلیگینی آشکار قیلدی. بو اېسه اېران نینگ امریکا، اروپا دولتلری و ایسرایل بیلن بۉلگن ضدیتلرینی مطلقا ینگی باسقیچگه آلیب کیردی.
شوندن سۉنگ خلق ارا اتم انرژیسی اگېنتلیگی اېران هستوي دستوری بۉییچه اۉز نظارتینی کوچهیتیردی.
بو ییللر دوامیده سورگونگه کېتگن باشقه اېرانلیک سیاسي کوچلر هم دنیا نینگ تورلی نقطهلریده فعالیت یوریتیب، تورلی دولتلرنی اېران اسلامي جمهوریتی حکومتیگه نسبتاً باسیملرنی آشیریشگه کۉندیریشگه حرکت قیلدیلر. بو باسیملر حکومت رهبرلریگه قرشی چېکلاولر جاري اېتیش، دیپلوماتیک علاقهلرنی اوزیش و حتا حربي هجوم احتمالینی کۉتریش کبی شکللرده نمایان بۉلدی. بو حالت انه شوندهی باشقروو اسلوبیگه اېگه بۉلگن بیر توزوم نینگ منطقي و طبيعي عاقبتی اېدی و هنوز شوندهی بۉلیب قالماقده.
حاضر کۉرهیاتگنیمیز
بوگون اېران اسلامي جمهوریتی باشیدن کېچیرهیاتگن حالت، کوچ و زۉرآورلیککه تهیهنگن، مفکوروي جهتدن مطلق یکّه حاکمیت اساسیده آلیب باریلگن قیرق یېتّی ییللیک باشقروو، اېرانلیک فقرالرگه نسبتاً کبر و تضییق، شونینگدېک باشقه مملکتلر بیلن دایمي ترنگلیک و نزاعلر یرهتیش سیاستی نینگ نتیجهسیدیر. اېران جمعیتی نینگ کتّه بیر قِسمی شو درجهده طاقتسیز حالتگه کېلیب قالگنکی، حتا باشقه دولتلر نینگ بو حالتده امریکا و ایسرایل نینگ اۉز مملکتیگه قرشی حربي هجوملرینی هم قۉللب-قوّتلهماقده. بو قۉللب-قوّتلش نینگ ضمیریده اېسه شوندهی امید یاتیبدیکی، بلکه اوشبو ویرانکار هجوملر جریانیده حاضرگی حکمدارلر حاکمیت و باشقروو تېپهسیدن اغدریلر.
اسلامي جمهوریتده روحانيلر حکمرانلیگی نینگ قریب یریم عصری آخر-عاقبت مملکتنی انه شوندهی ویرانکار اوروشگه آلیب کېلدی. اما، ایتیلگنیدېک، بو اساسي مسأله اېمس. اساسي نقطه و اېنگ مهم سبق شوندهکی، یریم عصر دوامیده بو حاکمیتدن جراحت آلگن کۉپلب اېرانلیکلر (و بو اېران اهالیسی نینگ کتّه قِسمینی تشکیل اېتهدی) بوگون اوشبو تشقی حربي هجومده اۉز وطنیگه قیلینگن تجاوزدن کۉره، آزادلیککه چیقیش اوچون کۉپراق امکان کۉرهیاتگندېک حس قیلماقده. اېران اسلامي جمهوریتی اېرانلیکلر نینگ آنگ و قلبینی مستقل ملي حکومت آرقهلی بېگانه تأثیردن خالی قیلیشگه مجبور اېمسدیمی؟ اېران خلقی، محمد نینگ صاف اسلامي حکمرانلیگی آستیده تربیهلنیب، بیر چقیریق بیلن رهبر نینگ آلدیده صف تارتیب، اسلامي وطنینی حمایه قیلیشگه تیار بۉلیشی شرط اېمسدیمی؟ حقیقي حالت شوکی تاریخي تکرارلنهیاتگن تجربهلردن کېلیب چیقهدیگن حقیقت شوندهیکی، مفکوروي اوتاریتر حکومتلر (حتا اولر نینگ نیتی یخشیلیک بۉلسه هم) آخر-عاقبت مطلق یامانلیککه ایلنهدی. بوندهی حکومت آستیده یشاوچی آدملر اېسه، اۉزلرینی بو یامانلیکدن قوتقریش اوچون هر قندهی واسطهگه مراجعت قیلهدیلر. افغانستان هم عیناً شوندهی تجربهنی باشیدن اۉتکزگن. شو کبی حالتلر دنیا نینگ تورلی بورچکلریده و تاریخ دوامیده کۉپلب اوچرهگن.
