گپلشووچی: محمدیاسین صمیم
قوییده کېلتیریلگن صحبت «بیرگهلیکده کېلهجک سری» (Forward Together Network) تشکیلاتی اعضالری تامانیدن اۉتکزیلهیاتگن صحبتلر تورکومی نینگ بیر قِسمی دیر. «بیرگهلیکده کېلهجک سری» ترماغی انسان حقوقلری و عدالت یۉلیده فعالیت یوریتهیاتگن یېتوک متخصصلر جماعهسیدن عبارت بۉلیب، اولر نینگ مقصدی افغانستان عیاللری و قیزلرینینگ آوازینی کوچهیتیریش دیر. ترماق اۉز فعالیتینی کسبي ترېنینگلر، استراتیژیک ترماقلنیش و آنگلی قۉللب-قوّتلش آرقهلی عملگه آشیریب، عیاللر و قیزلرنینگ حیاتینی یخشیلشگه اینتیلماقده. بو تشبث بیلیم آلیش، مضمونلی ملاقات و برقرار همکارلیک یۉنهلیشیده فعالیت یوریتووچی عدالتپرور مرکز صفتیده تشکیل اېتیلگن. اونده افغانستان عیاللری و قیزلری دوچ کېلهیاتگن دالضرب معمالرنی حل اېتیشگه صادق انسانلر بیرلشگن. اطلاعات روز اوشبو صحبتلرنی چاپ اېتیش آرقهلی انسان حقوقلری فعاللری همده عیاللر حقوقلرینی حمایه قیلووچیلر اوچون اۉز فکر، تشویش و تکلیفلرینی جماعتچیلیک بیلن بههم کۉریش امکانینی یرهتیشنی مقصد قیلگن.
نجلا راحل کابلده توغیلگن. او کابل یورتینینگ شرعیات فاکولتهسینی لیسانس درجهسیده تماملهگن و اسلام آزاد بیلیم یورتی (کابل بۉلیمی)ده جنایت حقوقی بۉییچه ماسترلیک درجهسیگه اېگه. اونینگ خصوصي حقوق بۉییچه دوکتورلیک تعلیمی اېسه افغانستاننینگ قولهشی و مهاجرلیکدهگی قیینچیلیکلر سبب توگللنمهی قالگن. خانیم راحل 14 ییللیک تجربهگه اېگه بۉلیب، او شو دورده تورلی لوازملرده ایشلهگن، جملهدن، وکلای مدافع اویوشمهسی رهبریت کېنگشی اعضاسی همده عیاللر، جنسیت و عایلهوي حقوق کمیتهلری رئیسی صفتیده فعالیت یوریتگن. او 2000 دن آرتیق حقوقي ایشنی کۉریب چیققن و جمهوریت دوریده عیاللر حقوقلرینی حمایه قیلیشده مهم رۉل اۉینهگن.
خانم نجلا راحل 2021-ییلده کاناداگه باشپناه تاپگچ، تورانتو شهریده استقامت قیله باشلهگن. او حاضرده تورلی عامهوي اخبارات پلاتفورملریده فعال بۉلیب، عیاللر حقوقلرینی حمایه قیلیش و قانون اوستوارلیگینی ترغیب اېتیش یۉلیده ایشلهماقده.
او، جملهدن، «Women Living Under Muslim Laws» تشکیلاتیده مصلحتچی صفتیده همده افغانستان مستقل وکیل مدافعلر اویوشمهسی نینگ مهاجرلیکدهگی رئیس اۉرینباسری صفتیده فعالیت یوریتهدی. شونینگدېک، او حاضرده تورانتوده حقوق ساحهسیده اۉقیشنی دوام اېتتیرماقده.
محمد یاسین صمیم: وقتینگیزنی اجرتگنینگیز اوچون تشکرلر. سیزنینگ مهاجرلیکدهگی افغانستان وکیل مدافع اویوشمهسی رئیسی اۉرینباسری صفتیدهگی تجربهنگیز، عیاللر حاضرگی احوالینی توشونیشده خصوصاً، طالبلرنینگ قانونلری، قاعدهلری و سیاستلری عیاللر حیاتیگه قندهی تأثیر کۉرستهیاتگنینی تحلیل اېتیشده نهایتده قیمتلی حسابلنهدی. سیز نینگچه، جمهوریت دوری بیلن سالیشتیرگنده، بوگونگی کونده قیزلر و عیاللر حیاتیده قندهی اۉزگریشلر کوزهتیلماقده؟
نجلا راحل: حاضرگی وضعیتنی همه بیلهدی. دنیاده کمدن-کم خلق یاکه مملکت تاپیلهدی-کی، افغانستان عیاللری و قیزلرینینگ اَینچلی احوالی حقیده بېخبر بۉلسین. حالت جوده آغیر و اچینرلی. مېن وکیل مدافعلر بیلن بېواسطه علاقهده بۉلیب تورهمن، اولر آرقهلی اېسه کۉپلب عایلهلر و تنیشلری بیلن باغلنهمن. اېنگ کتّه معما شوندهکی، قیزلر و عیاللر حیاتلرینینگ یخشیلنیشیگه بۉلگن امیدلرینی بوتونلهی یۉقاتگنلر. اولر چوقور توشکونلیکده و امیدسیزلیکده یشهماقدهلر؛ کۉپچیلیگی اېسه اۉزینینگ رواجلنیش و اۉقیشگه بۉلگن اشتیاقینی هم یۉقاتگن. بعضی آنلاین درسلر دوامیده قیزلر مېنگه کۉپ مراتبه شوندهی دېگنلر: «بیزنینگ حیاتیمیز قارانغیلیککه باتگن، اېندی امید هم، اشتیاق هم قالمهگن.» اولر امیدسیزلیک و یالغیزلیک حسسی بیلن یششماقده. اولرنینگ فکریچه، نه دنیا، نه اۉز یورتی نینگ ضیالیلری و سیاسي یېتکچیلری اولرگه اعتبار قرهتماقده. حتا مېن صحبتلشگن وکیل مدافع عیاللر هم شوندهی دېییشهدی: «اېندی اۉقیش، یازیش یاکه اۉرگنیشگه کوچیمیز و الهامیمیز یۉق.» بوندن تشقری، اولرنینگ اکثریتی چوقور روحي معمالرگه دچار بۉلگن، و بو حالت جدّي اعتبار و یاردم طلب قیلهدی.
محمد یاسین صمیم: طالبلرنینگ قانونلری، سیاستلری و قرارلری عیاللر حیاتیگه قندهی تأثیر کۉرستماقده؟ قَیسی ساحهلرده بو تأثیرلر اېنگ کۉپ سېزیلماقده؟ سیز اوّل عیاللر آرهسیدهگی امیدسیزلیک و روحي توشکونلیکنی طالبان سیاستینینگ اساسي عاقبتلریدن بیری صفتیده تیلگه آلدینگیز.
نجلا راحل: عیاللرگه کوچ و اقتدار بېرهدیگن ایکّی نرسه بار: بیلیم و مالیوي مستقللیک. اما طالبلر حکومتیده عیاللردن هر ایکّی امکانیت اۉقیش، ایشلش و درآمد تاپیش حقوقی تارتیب آلیندی. جمهوریت دوریده کۉپچیلیک عیاللر سوادلی اېدیلر، حتی اۉقیمهگن عیاللر هم دولت و خصوصي ساحهلرده ایش تاپیب، اۉز عایلهسینینگ اقتصادي حیاتیگه حصه قۉشیشردی. شو باعث اولر عایلهده هم، جمعیتده هم فعال و حرمتلی اۉرینگه اېگه اېدیلر. بوگون اېسه اولر حیات نینگ اېنگ عادي احتیاجلرینی قاندیریشده هم اېرککلرگه اېرلری یاکه عایله اېرکک اعضالریگه تۉلیق قرهم بۉلیب قالیشگن. مثلاً، مېن تنیگن بیر عیال وکیل مدافع بار: اونینگ قولاغی جراحت آلیب، دوالنیش اوچون اېریدن پول سۉرهگن، اما اېرینینگ اقتصادي احوالی آغیرلیگی سبب یاردم بېره آلمهگن. بو حالت اۉشه اۉقیمیشلی عیالنینگ روحي و جسماني سلامتلیگیگه جدّي ضرر یېتکزگن. بو مثال آرقهلی شونی تأکیدلشنی ایستهیمن. طالبلر حکومتیده عیاللر اېنگ مهم امکانیت درآمد و بندلیک امکانینی یۉقاتگنلر. عایلهلرنینگ اقتصادي احوالی یامانلشگنده، بو حالت طبيعي روشده عایله ایچیدهگی نزاعلر و زۉراورلیکنی کېلتیریب چیقرهدی. نتیجهده جریملر، جنجللر، کلتکلش و تورلی جنایت حالتلری کۉپهیماقده. بوندن هم یامانی، عیاللر اوچون عدلیه تیزیمی عدالتسیز و کمسیتووچی شکلگه ایلنگن. عیاللر شوندهی حالتلرده محکمهگه مراجعت قیلگنلریده، طالبلرنینگ محکمه اۉرگانلریده جنسي کمسیتیش، حقارتلی معامله و حتا که زۉراورلیککه دوچ کېلیشهدی.
بوندن تشقری، اجتماعي ترماقلرده طالبان محکمهلرینینگ عیال مراجعتچیلرگه نسبتاً یامان مناسبتی حقیده کېنگ ترقهلگن خبرلر طفیلی، کۉپلب عیاللر اېندی محکمه یاکه حقوق تیزیمیگه عموماً مراجعت قیلمهی قۉیگنلر.
بوندن تشقری، یوقاریده ایتیب اۉتیلگن معمالرگه قۉشیمچه روشده، عیاللر و عایلهلرنینگ آغیر اقتصادي احوالی سبب مجبوري نکاحلر اېندی کۉپلب عنعنوي عایلهلرده عادتي حالگه ایلنیب بارماقده. کۉپچیلیک عایلهلر اقتصادي باسیمنی کمهیتیریش مقصدیده کیچیک یاشدهگی قیزلرینی محلي طالب قوماندانلری یاکه جنگریلریگه تورموشگه بېریشگه مجبور بۉلگن. اولردن «نیمه اوچون؟» دېب سۉرهسنگیز، جوابلری بیرته. «بیزده پول یۉق.» بیر کونی اۉقیمیشلی بیر عیال مېن بیلن باغلنیب، عایلهسی اونی کېکسهیگن بیر اېرکککه مجبوري نکاحگه راضیلیک بېریشگه اوندهیاتگنینی ایتدی. او حقوقي مسألهلردن خبردار بۉلگنی اوچون بو نکاحگه قرشی چیقیب، اۉز ناراضیلیگینی بیلدیرگن. اما عایلهسی اونگه شوندهی جواب قَیترگن: «سېن اېندی عایلهگه یوک بۉلیب قالدینگ نه اۉقي آلهسن، نه ایشلهی آلهسن، نه پول تاپه آلهسن.» اېندی، عایلهلرده درآمد منبعلری قیسقرگنی، برچه مالیوي مسوولیت اېرککلر ذمّهسیگه توشگنی اوچون، بوندهی عایلهوي و اجتماعي فاجعهلر تاباره کۉپهییب بارماقده.
اوچینچیدن، آغیر اقتصادي احوال همده عیاللر اوچون حرکت و فعالیتدهگی کېسکین چېکلاولر اولرنی عایلهلری بیلن بیرگه قۉشنی مملکتلرگه قاچیشگه مجبور قیلماقده. معلومکی، بو عیاللر قۉشنی دولتلرده هم ینه-ده آغیر و عذابلی شرایطلرده یششگه مجبور بۉلیشهدی.
یشش خرجتلری، کوندهلیک حیات اوچون ضرور مبلغ و ایش تاپیشدهگی معمالر بیرگهلیکده مالیوي باسیمنی کوچهیتیرهدی، نتیجهده اېسه عایلهوي جنجللر، روحي توشکونلیک و خوفلی روحی حالتلر کېلیب چیقهدی. کۉپ حاللرده، عیال فعاللر یاکه عیاللر حقوقلری حمایهچیلری اۉزلرینی خوف آستیده حس قیلیب، اېرلرینی مملکتنی ترک اېتیشگه اوندهشهدی. اما، اولر اوچینچی مملکتده مهاجرلیکدهگی قیینچیلیکلر و چېکلاولرگه دوچ کېلگنلریده، کۉپینچه اېرلری اولرنی «چیقیب کېتیشگه سببچی بۉلگنلیکده» عیبلشهدی. بو اېسه کۉپلب حاللرده عایلهوي زۉراورلیک و چوقور توشکونلیککه آلیب کېلهدی. بوندن تشقری، خارجگه کۉچیش و قبول جریانلری هم جوده چېکلنگن و مرکّب بۉلیب، بعضیده بو جریان بیر نېچه ییلگه چۉزیلهدی، بو اېسه عایلهوي و روحي باسیمنی ینهده کوچهیتیرهدی.
محمدیاسین صمیم: بیر وقتلر شوندهی بیر نقل قول اۉقیگندیم: «مېنگه بیر سوادلی آنه بېرینگ، مېن سیزگه بیر سوادلی ملت بېرهمن.» سواد و عیاللرنینگ اجتماعي اشتراکی اۉرتهسیده قندهی باغلیقلیک بار؟
نجلا راحل: اشتراک و آنگ نینگ کېنگهییشی اۉرتهسیده جوده مستحکم باغلیقلیک بار و عکسینچه هم شوندهی. شبههسیز، بیر عیال اجتماعي حیاتده فعال بۉلسه، بو نهفقط اۉزیگه، بلکه باشقه عیاللر اوچون هم ینگی امکانیتلر یرهتهدی. اشتراک عیاللرگه اۉزارا ملاقات قیلیش، فکر المشیش و جمعیتدهگی اۉرنی حقیده صحبتلشیش امکانینی بېرهدی. مثلاً، عیاللر باغگه باریشسه، کلینیکگه تشریف بویوریشسه یاکه مدني تدبیرلرده قتنهشیشسه، اولر انسان حقوقلری و اۉز اساسي حقوقلری حقیده کۉپراق بیلیمگه اېگه بۉلهدیلر. بوندهی کۉنیکمهلر بوگونگی حیاتده کسبي و اجتماعي رواجلنیش اوچون نهایتده مهمدیر. اما عیاللر اویده قهمهب قۉییلسه، اۉز تجربه و بیلیملرینی باشقهلر بیلن بۉلیشه آلمهیدی و باشقهلردن هم اۉرگنیش امکانیدن محروم بۉلهدی. نتیجهده، اشتراک امکانیتلری یۉقالگن سری عیاللر فکرن و روحي جهتدن ضعیفلشهدی، استه-سېکین اۉز بیلیم و متخصصلیک درجهسینی هم یۉقاته بارهدیلر.
محمد یاسین صمیم: سیز حقوقشناس عیال صفتیده عیاللرنی کوچهیتیریش، نزاعلرنی حل اېتیش و اولرنینگ حقوقي مسألهلریگه یېچیم تاپیش یۉلیده کۉپ وقت صرفلهگنسیز. اېندی سیزگه حقوق ساحهسیگه عاید بیر نېچته سواللر بېرماقچیمن. اوّلا، طالبان تامانیدن یقینده «امر به معروف و نهي منکر» نامی بیلن قبول قیلینگن قانون عیاللر و قیزلر حیاتیگه قندهی تأثیر کۉرسهتدی و اولرنینگ شخصي همده اجتماعي اېرکینلیکلری و حقوقلریگه قندهی چېکلاولر کېلتیریب چیقردی؟
نجلا راحل: طالباننینگ ینگی قانونی اولر نینگ عیاللرگه قرشی و حددن تشقری قطعي سیاستلرینینگ دوامی صفتیده جاري اېتیلگن. بو قانون ایلگری قبول قیلینگن برچه سیاست و عملیاتلرینی رسماً مستحکملب بېردی. اما مېن، حقوقشناسلیک طلبهسی و عیاللر حقوقلری فعالی صفتیده، بو حجتنی عموماً «قانون» دېب حسابلهمهیمن، چونکه قانون توزیش معین باسقیچلرنی اۉتهدی. خلق اوچون مۉلجللنگن قانوننی ایشلب چیقیش نینگ مهم باسقیچلریدن بیری متخصصلر و اهالینینگ اۉشه قانون تأثیریده یشهیدیگن قتلملری بیلن کېنگ مصلحتلشوودیر. حالبوکه، بو قانون بیریاقلهمه طرزده، بیر نېچه «امارت» علمالری نینگ شخصي دیدی و فکریگه کۉره یازیلگن بۉلیب، اونده حقوقشناسلر یاکه ساحه متخصصلری بیلن هېچ قندهی مصلحتلشوو اۉتکزیلمهگن. ینگی قانوننینگ اساسي قِسمی عیاللر حیاتینینگ شخصي و اجتماعي جهتلرینی ترتیبگه سالیشگه قرهتیلگن، بیراق اونینگ توزیلیشیده عیاللر عموماً اشتراک اېتمهگن. بیزده «شکلي قانون» و «متني قانون» دېگن توشونچهلر بار. اما بو قانونده بو ایکّی توشونچه بیر-بیریگه ارهلشتیریب یوباریلگن. ایکّینچیدن، بو قانون «محتسب»لرگه شونچهلیک کتّه وکالتلر بېرگنکی، اولر دېیرلی، محکمه و پولیس نینگ اۉرنینی اېگهللش درجهسیگه کۉتریلگن. محکمهلرنینگ رۉلی اېسه جوده سستلشگن. باشقهچه ایتگنده، اولرگه تۉلیق و چېکسیز وکالتلر بېریلگن بۉلیب، بو اېسه اولرنینگ شخصي منفعت یۉلیده سوءاستعمال قیلیشیگه کېنگ امکانیت یرهتهدی. اېندیلیکده، محتسبلر اۉز شخصي دیدی، اوّلگی تنیشلیگی یاکه آدملر بیلن مناسبتیگه قرهب «قانون»نی قۉللشلری ممکن. افغانستان کبی عایلهوي و اجتماعي عداوتلر چوقور ایلدیز آتگن مملکتده بوندهی شخص بیرار کیشینی یاقتیرمسه یاکه ایلگری او بیلن نزاعسی بۉلگن بۉلسه، اونی آسانلیکچه عیبلب، جزالشی یاکه قیینهشی ممکن. شو طرزده، بو قانونده محکمهلرنینگ رۉلی دېیرلی یۉق درجهده کمهیتیریلگن.
امر به معروف و نهی منکر» قانونی نینگ قیسقه مدتلی حقوقي عاقبتی شوندهکی، او عیاللر و قیزلرنینگ جمعیتده اېرکین حرکتلنیشی و اجتماعي فعالیت آلیب باریشیده عمومي قۉرقوو محیطینی یوزهگه کېلتیردی. گرچه طالبان رسمیلری و دولت خدمتچیلری ایلگری هم خلقنینگ شخصي و اجتماعي حیاتیگه تورلی چېکلاولر، باسیملر و دایمي تهدیدلر کیریتگن بۉلسهلر-ده، ینگی قانون بو حالتلرنی ینه-ده رسماً مستحکملب، یوقاری درجهگه کۉتردی. بو قانوننینگ اجتماعي تأثیری شو قدَر کوچلی بۉلدیکی، عیاللر حتی کوندهلیک حیاتدهگی اېنگ عادي احتیاجلری اوچون هم بیر مرته کۉچهگه چیقالمهیدیگن حالتگه توشیب قالگنلر. مېنگه معلومکی، قانون کوچگه کیرگنیدن سۉنگ بعضی عایلهلر قیزلریگه «هېچ قچان اویدن چیقمسلیک» حقیده قطعي بویروق بېرگن. خلاصه قیلیب ایتگنده، بو قانون عیاللر اوچون مجبوري اجتماعي چېکلاو یرهتدی و اولرنی جمعیتده ایکّینچی درجهلی موجوداتگه ایلنتیردی. شونینگدېک، او عیاللرنینگ اېنگ اساسي انساني و اسلامي اېرکینلیکلرینی تعقیقلاوچی حجت صفتیده عمل قیلماقده.
محمد یاسین صمیم: سیز طالبان قانونینینگ اجراسیده «محتسب»لر نینگ رۉلیگه تۉختهلدینگیز. عامهوي اخبارات واسطهلری نینگ معلوماتلریگه کۉره، طالبان «امر به معروف و نهی منکر» وزیرلیگی ترکیبیده 4 مینگ 500 نفر خادمنی ایشگه آلگن بۉلیب، بو سان حتا کۉپلب مهم رواجلنیش ساحهسیدهگی وزیرلیکلر مثلاً، قیشلاقنی تیکلش و رواجلنتیریش وزیرلیگی یاکه اېکینچیلیک وزیرلیگی خادملری سانیدن هم انچه کۉپدیر. شو مناسبت بیلن، سیز نینگچه محتسبلرگه قندهی انیق صلاحیت بېریلگن و اولر بو صلاحیتلردن فایدهلنیب عیاللر اېرکینلیکلری همده حقوقلرینی قندهی چېکلشلری ممکن؟
نجلا راحل: گرچه بو قانونده محتسبلر تامانیدن قانون اجراسینینگ اوچته باسقیچی بېلگیلب قۉییلگن بۉلسه-ده، عملده سوءاستعمال قیلیش امکانیتلری جوده کېنگ. سۉنگّی اوچ ییلدهگی طالبان فعالیتی بونی تۉلیق تصدیقلهیدی. تصور قیلینگ، اگر بیر محتسبنینگ جمعیت اعضالریدن بیری بیلن شخصي یاکه مفکوروي نزاعسی بۉلسه، او اوّل آغزهکی «توصیهلر» بېریشی، سۉنگره ایکّی مرته یازمه آگاهلنتیریش یوباریشی ممکن. اگر بو آگاهلنتیریشلرگه جواب آلینمسه، هېچ قندهی ایضاح یاکه اساس سۉرمهسدن، مسألهنی بېواسطه محکمهگه تاپشیرهدی. مېن اۉزیم عدلیه- محکمه تیزیمیده ایشلهگن انسان صفتیده، بوندهی وصلاحیتلردن کۉپ حاللرده شخصي عداوت و منفعت یۉلیده فایدهلنیلگنینی کۉپ بار کوزهتگنمن.
محمد یاسین صمیم: بو سیاستلر و عملیاتلر نینگ شخصي حیات ساحهسیدهگی عاقبتلری قندهی بۉلگن؟
نجلا راحل: طالباننینگ ینگی قانون و قاعدهلری شخصي حیات و شخص اېرکینلیگی تمایللرینی بوتونلهی یۉق قیلیب یوباردی. مېن اَیریم عیاللردن اېشیتگنمن. اولر فقط عیاللر ایشلهیدیگن جایده اۉز ایشیگه مشغول بۉلگن پیتده، تۉستدن بیر گروه محتسبلر آلدیندن آگاهلنتیرمسدن ایچکریگه کیریب، تینتوو، حقارت و تهقیر بیلن شغللنگن. بو محتسبلر باشقهلرنی «بېگانه اېرکک عیالنی کۉرمسین» دېب آگاهلنتیرهدیلر، اما اۉزلریگه کیم رخصت بېرگنکی، عیاللر اوچون مخصوص یاپیق جایلرگه کیریشهدی؟ عیاللر اېسه شریعت بۉییچه عیاللر محیطیده اۉزلری خواهلهگن کییمنی کيیش حقوقیگه اېگه. بعضی حاللرده بو محتسبلر عیاللرنی ایش جاییدن تا اویلریگه قدَر کوزهتیب بارهدیلر، حتی اولرنینگ اوییگه کیریب، تهدیدلی معامله قیلهدیلر. بوندهی حالتلر بیر-ایکّی مرته تکرارلنگچ، عایلهلر اۉز آبروسیدن قۉرقیب، عیال اعضالرینی خصوصي سکتورده ایشلشدن یاکه اویدن چیقیشدن تۉختهتهدیلر. شونینگدېک، شو قانون اساسیده طالبان نینگ «شریعت اجراچیلری» کابل و ولایتلردهگی تۉی سالونلریده اۉتهیاتگن تۉیلرنینگ عیاللر بۉلیملریگه باستیریب کیریشماقده و عیاللرنینگ شخصي حیاتیگه تجاوز قیلماقده. حالبوکه، بوندهی تۉیلرده فقط عیاللر اشتراک اېتهدی اولرنینگ کيینیش اسلوبی، پرداز-اندازی و قووانچلی محیط طبيعي حالتدیر. بوندهی جایلرده اېرککلر قتنهشمهیدی، دېمک «حجاب» مسألهسی دالضرب اېمس. اما بو محتسبلر «عیاللرنینگ آوازینی بېگانه اېرککلر اېشیتمسین» دېب ترغیب قیلهدیلر-او، اۉزلری عیاللر جاییگه کیریب، اولرنینگ یوزینی، کییمینی کۉرهدی، حتی اولر بیلن تارتیشیب، اولرنی حقارت قیلهدیلر. بو کبی واقعهلرنینگ کۉپی اجتماعي ترماقلرده هم ترقهلگن.
محمد یاسین صمیم: سیزنینگ سۉزلرینگیزدن کېلیب چیقسه، «امر به معروف و نی از منکر» قانونی طالباننینگ اوّلگی سیاست و قاعدهلرینی ینهده کوچهیتیرگن همده عیاللر و قیزلرنینگ شخصي و روحي خوفسیزلیگینی ایزدن چیقرگن. سیزنینگچه، طالباننینگ بو سیاست و قاعدهلری اسلام شریعتی همده ییریک اسلامي مملکتلرنینگ تجربهلری بیلن قنچهلیک ماس کېلهدی؟
نجلا راحل: افغانستان شوندهی مملکتلردن دیرکی، اونده اَیریم ملالر و دیني شخصلر دیننی اۉز منفعتلری یۉلیده سوءاستعمال قیلهدیلر، چونکه خلق آرهسیده دیني بیلیم درجهسی جوده پست. شونینگ اوچون دین هر دایم بوندهی ملالر قۉلیده سیاسي و اجتماعي نظارت واسطهسی صفتیده ایشلهتیلهدی. مېن شرعیات بۉییچه تحصیل آلگن انسان صفتیده شونی انیق ایته آلمهنکی، اکثریت اسلام مملکتلری مثلاً، سعوديه عربستانی، بیرلشگن عرب امیرلیکلری، مالزيل، مصر و تورکيه مطلقا باشقهچه تجربهگه اېگه. مثلاً، مېن مالزیاده اۉقوو سفرلریده بۉلگنیمده، اۉشه یېرده شریعتنی چوقور بیلهدیگن عیاللر بیزگه عیاللر حقوقلری تېنگلیگی و جنسیت عدالت حقیده درس بېریشر اېدی.
کۉپچیلیک اسلام مملکتلریده عیاللر اېرککلر بیلن تېنگ روشده تعلیم، محنت و محکمه-حقوق تیزیمیده فعال اشتراک اېتیش حقوقیگه اېگه. اما افغانستانده تقدیم اېتیلهیاتگن اسلام و شریعت تلقینی بوتونلهی عیاللرگه قرشی، افراطیت و متعصبانه بۉلیب، بو نرسه حتی طالبان پیدا بۉلیشیدن آلدینگی افغان تاریخیده هم کوزهتیلمهگن. بوندن تشقری، کۉپلب مشهور دیني عالِملر طالباننینگ دیني تلقینینی آچیق تنقید قیلیب، اولرنینگ عیاللر و قیزلر بیلن باغلیق سیاستلری اسلام شریعتیگه مطلقا ضد اېکنینی بیان اېتگنلر. طالبان اۉز عملیاتی بیلن افغانستاننی 50 ییل آرقهگه سوریب یوباردیلر. اولر حاکمیتنی قۉلگه آلگن کوندن باشلب عیاللرنی اېنگ اساسي اسلامي و انساني حقوقلریدن محروم اېتیشدی. مثلاً، «ماس محیط یۉق» دېگن بهانه بیلن قیز و عیاللرنی تعلیمدن محروم قیلدیلر. بو بیلن بوتون بیر نېچه اولادنی اۉسیش و کسبي رواجلنیش امکانیدن اجرهتدیلر. حالبوکه، اسلام دینی اۉقیش و تعلیم آلیشنی اېرکک و عیال اوچون بیردهی فرض دېب بیلهدی قرآن نینگ بیرینچی سۉزی «اقره» («اۉقی») شوندهی دېیدی، لېکن «فقط اېرککلر اۉقیسین، عیاللر اېسه یۉق» دېب ایتمهیدی.
محمد یاسین صمیم: بیر نېچه آی آلدین طالبان مملکتنینگ تورلی شهرلریده، جملهدن ییریک شهرلرده هم، اۉزلری «حجاب قاعدهلریگه رعایه قیلمهگن» دېب اتهگن عیال و قیزلرنی کۉچهلردن تۉپلب، اولرگه نسبتاً قۉپال مناسبتده بۉلیشدی، اولرنی اوریشدی، حقارت قیلیشدی و حتا که تنهلریگه تېگیشدی. انسان حقوقلری تشکیلاتلرینینگ تصدیقلنگن گزارشلریگه کۉره، قماقخانهگه آلیب کېتیلگن اَیریم عیاللر او یېرده حقارت، کمسیتیش، حتا جنسي زۉرلش حالتلریگه دوچ کېلگن. سیزنینگچه، طالبان بو کبی حرکتلرینی دیني جهتدن قندهی اساسلشهدی؟
نجلا راحل: مېن اوّل هم ایتگن اېدیم اگر اسلام تاریخینی پیغمبر دوریدن تا حاضرگچه اۉرگنهدیگن بۉلسک، طالباننینگ بوگونگی اقداملریگه اۉخشش بیرار نرسه تاپیلمهیدی. اسلام دینینینگ اۉزی، شونینگدېک حنفی و جعفري فیقه مکتبلری «امر به معروف و نهي از منکر» مسألهسیده یومشاقلیک، صبر و یخشی معاملهنی اساس قیلیب آلگن. هېچ قچان بیر گروه قۉپال، قوراللنگن اېرککلرنینگ بیر عیالنی «بدحجابلیک» یاکه «حجابسیزلیک» بهانهسیده انسانيلیکدن ییراق طرزده اوشلب، قماققه آلیب باریشی اسلام تاریخیده قید اېتیلمهگن. طالبان «بد-حجاب» دېب عیبلهگن بو عیاللر اصلیده اولرنینگ چېکلاوچی و غیرِ انساني سیاستلریگه قرشی کۉچهگه چیققن، ناراضیلیک بیلدیرگن جسور عیاللر اېدی. بو اولرنینگ اېنگ عادي و طبيعي حقوقی اېدی. طالبان اېسه اولرنینگ آوازینی اېشیتیش اۉرنیگه، زۉراورلیک و شفقتسیزلیک بیلن جواب بېریب، اولرنینگ شخصي حیاتیگه، انساني قدر-قیمتیگه و ناموسیگه تجاوز قیلدیلر. بعضی حاللرده، عیاللر پولیس بۉلیملریگه یاکه قماقخانهلرگه آلیب کېتیلگچ، آزادلیککه چیققنیدن کېین عایلهلری تامانیدن تشلب کېتیلگن یاکه رد اېتیلگن. حتا اَیریم حاللرده اولر مجبورن طلاق قیلینگن. بو طالباننینگ اۉز سۉزلریگه هم ضد. اولر تیل بیلن بیر نرسه دېیدیلر، اما عملده بوتونلهی باشقهچه یۉل توتهدیلر. اینیقسه، عیاللرگه نسبتاً اولرنینگ مناسبتی کمسیتووچی، غضبلی و عداوتلی. سیز بیلهسیز، افغان جمعیتیده اېرککلر اوچون هم طالبان بیلن ملاقات و معامله بارهسیده معلوم چېگرهلر موجود. افسوسکی، طالباننینگ قانونلری و عملیاتلری بو چېگرهلرنی، اینیقسه عیاللر بیلن معامله قیلیشده، بوتونلهی بوزدی.
محمد یاسین صمیم: طالبان نینگ بو قاعدهلری و سیاستلرینینگ عیاللر همده اولرنینگ عایلهلری اقتصادي و اجتماعي احوالیگه تأثیرینی کۉرسهتیب بېرهدیگن انیق، یقّال مثاللر بارمی خصوصاً، قیسقه مدتلی و اوزاق مدتلی عاقبتلر نقطهی نظریدن؟
نجلا راحل: طالباننینگ سیاستلری و عملیاتلری عیاللر و قیزلرنینگ اقتصادي، اجتماعي همده روحي احوالیگه جوده سېزیلرلی تأثیر کۉرستماقده. اولر اقتصادي جهتدن قشّاقلیک و کېسکین چېکلاولر آستیده یشهماقده، بو اېسه طبيعي روشده روحي باسیم، توشکونلیک و امیدسیزلیکنی کوچهیتیرگن. هه، بو تأثیرلرنی انیق مثاللر آرقهلی هم کۉرسهتیش ممکن. قیسقه مدتده، کۉپلب عیاللر اۉزلرینینگ آزگینه جمغرمهلرینی جملهدن، زرگرلیک بویوملرینی و شخصي پول تېجب-قالگن مبلغلرینی یۉقاتگنلر. کۉپ خاتینلیلیک اېسه کېسکین آرتگن و استه-سېکین جمعیتده «مدني نارمل» صفتیده قرهلماقده، چونکه طالبان بو خطی-حرکتلرنی بېواسطه قۉللب-قوّتلهیدی. بوندن تشقری، 10 یاشدن 18 یاشگچه بۉلگن اۉسمیرلر آرهسیده طالبان مفکورهسینینگ اۉقیتیلیشی کېنگهیماقده. بو مفکوره اولرنینگ دنیاقرهشی و کوندهلیک خلق-اطواریده یقّال نمایان بۉلماقده. اوزاق مدتده اېسه، بو «طالبان تفکری» اجتماعي توزیلمهلرنینگ، جملهدن، عایلهنینگ اۉزیده ایلدیز آتماقده. طالبان مکتبلرده بالهلرگه، جملهدن اَیریم قیزلرگه هم، اۉزلرینینگ دیني تلقینینی سینگدیریشماقده بو جریان نینگ دوام اېتیشی افغانستان نینگ کېلهجگی اوچون خوفلی یۉنهلیش حسابلنهدی. اسلام دینی کۉپ خاتینلیلیکنی فقط عدالت و ضرورت کبی قطعي شرطلرگه باغلگن. اما طالبان رسمیلری اۉزلری بو شرطلرنی اعتبارگه آلمهی، کۉپ مراتبه تورموش قوریشماقده و شو بیلن بیرگه جمعیتدهگی اېرککلر، اینیقسه یاشلر، اولرنینگ بو عادتینی تقلید قیلماقدهلر. اصلیده، طالبان اۉز سیاستلری آرقهلی فعال و معرفتلی عیاللرنی «اسلامگه ضد» دېب کۉرسهتهدی، سۉنگ اېسه شو فکرنی جمعیتگه سینگدیریب، اېرککلر و اۉسمیرلرنی «عیالگه قرشی» روحده تربیهلهیدی. بو اېسه کېلهجکده نهفقط عیاللر نینگ، بلکه بوتون جمعیتنینگ اجتماعي موازنتینی بوزهدیگن، خوفلی مفکوروي میراثنی شکللنتیرهدی. بیر مثالنی کېلتیرهمن: طالبان حکمرانلیگی آستیدهگی جمعیتده هر قندهی دیني سوادسیز کیشی مثلاً، مولوی عنابی کبی شخص بېملال عیاللرگه قرشی کېسکین و عیال-دشمن فتوالر چیقریشی ممکن. مولوی عنابي حتی آچیقچهسیگه تمنا پریانی نام بیلن تیلگه آلیب، «تمنا پریانی کبی عیاللر یېرده آیاق آستی قیلینیشی کېرهک»، دېگن اېدی. بوندهی فکرلر و فتوالر طالبان سیاستی و قانونلرینینگ اجتماعي همده اقتصادي عاقبتلرینی ینه-ده آغیرلشتیرهدی. بو جریان جمعیتده افراطیتنی کوچهیتیرهدی، عیاللرنینگ شأنینی پایمال قیلهدی و عیال-دشمن محیطنی جمعیتنینگ برچه قتلملریگه سینگدیرهدی. نتیجهده، بو حالت افغانستاننینگ اجتماعي ترقیاتی و اقتصادي رواجی اوچون نهایتده خوفلی و ضررلی بۉلهدی. ینه بیر جدّي عاقبت عیاللرنینگ دین و دیني قدریتلردن بېگانهلشیشیدیر. قچانکی قیزلر تعلیم و تربیه امکانیتلریدن محروم اېتیلسه، و شو بیلن بیرگه، چېکلاولر و زۉراور معاملهلرگه دوچ کېلسه، اولر طبيعي روشده اسلامدن ساوي باشلهیدی. سۉنگّی اوچ ییل دوامیده طالبان حکمرانلیگی آستیده بوندهی حالتلر عیاللر آرهسیده تاباره کۉپراق کوزهتیلماقده. بو اېسه، نهفقط دیني، بلکه مدني و اجتماعي انقراضگه آلیب بارووچی خوفلی بۉلیب، عیاللرنی دیندن اوزاقلشتیریش آرقهلی بوتون جمعیتنی معنوي جهتدن ضعیفلشتیرهدی.
محمد یاسین صمیم: سیز ایتدینگیزکی، اۉسمیر و یاش اېرککلر عیال-دشمنلیک روحیدهگی تعلیم و ترغیبات تأثیریگه دچار بۉلیشماقده… بو جریان کېلهجکدهگی جمعیت توزیلیشیگه، عایلهوي مناسبتلرگه و جنسلر اۉرتهسیدهگی اجتماعي موازنتگه قندهی تأثیر کۉرسهتهدی، دېب اۉیلهیسیز؟
نجلا راحل: هه، طالبان تیزیمده برچه عیبلاو و تنقیدلر آخر-عاقبت بیرته شخصگه یعنی عایلهدهگی عیالگه قرهتیلهدی. باشقهچه ایتگنده، اولرنینگ بوتون دقّت مرکزی عیاللرنی عیبلش و باستیریشگه یۉنهلتیریلگن. بو، طبيعي روشده، اۉغیل بالهلرگه «ناتۉغری تربیه» صفتیده اۉتهدی. اولر طالبانگه قرهشلرنی اۉزلشتیریب، آنهلری و آپه-سینگیللریگه نسبتاً ایشانچسیزلیک و یامان گمان بیلن قرهیدیلر. نتیجهده، بوندهی تربیهده اولغهیگن یاشلر کېلهجکده عایلهلی بۉلگچ، اۉز عیاللریگه نسبتاً مناسبتلریده زۉراورلیک و تېنگسیزلیکنی طبيعي دېب بیلهدیلر. طالبان عیاللرنی جمعیت کۉز اۉنگیده «یاووز» یاکه «خطالیک منبعی» صفتیده کۉرسهتیشگه اورینهدی و شو یۉل بیلن اۉزینینگ ضررلی مفکورهسینی یاپیق اجتماعي محیطده تورلی قتلملرگه سینگدیریشگه حرکت قیلهدی.
محمد یاسین صمیم: بو حالت دوام اېتسه، جمعیتنی قهیېرگه آلیب بارهدی؟
نجلا راحل: اوّلا، اگر بوندهی سیاست و اقداملر تۉختهتیلمسه، افغان عیاللری و اېرککلری بیرگهلیکده بیرینچی بۉلیب روحي ناساغلاملیک و ساغلیق معمالرینی باشدن کېچیرهدیلر. چونکه عیاللرگه نسبتاً تاباره کوچهییب بارهیاتگن چېکلاولر اولرنینگ روحي سلامتلیگیگه ضرر یېتکزهدی و اۉزیگه ایشانچینی کمهیتیرهدی. شو بیلن بیرگه، اېرککلر هم عایلهلریدهگی عیاللرگه نسبتاً باسیم سببلی روحي معمالرگه دوچ کېلهدی و اولرگه نسبتاً ایشانچینی یۉقاتهدی. تدقیقاتلر کۉرسهتهدیکی، افغان اېرککلری و عیاللری اېرته قریش علامتلریگه دوچ کېلیشماقده. ایکّینچیدن، بیز علم و ترقیات ساحهسیده آرقهگه کېتهمیز. طالبان سیاستی عیاللرنی مینگ ییللر اوّلگی رواجلنمهگن انسانلر تمثالیگه قَیترماقده. چونکه ایلگری اۉقیب، اۉرگنیب، جمعیت اوچون ساغلام فرزندلر تربیهلشی ممکن بۉلگن عیاللر و قیزلر بو امکانیتدن محروم بۉلدیلر. نتیجهده، طالبان تعلیم تیزیمی و مفکورهسینینگ تأثیریده اولغایهیاتگن بالهلر روحي و اعتقادي جهتدن موازنتلی بۉلمهیدی، چونکه اولر عیالگه قرشی، ترقیاتگه قرشی و معتدل اسلامي قدریتلرگه ضد بۉلیب یېتیشهدی.اوچینچیدن، بوندهی سیاستلرنینگ دوام اېتیشی طالباننینگ تېنگسیزلیکنی کوچهیتیرووچی مفکورهسینی جمعیتده «عادتدهگی حال» صفتیده سینگدیرهدی. وقت اۉتگن سیین عیاللر اۉقیش، ایش و فعالیت امکانیتلرینینگ یۉقلیگیگه کۉنیکیب بارهدی، اولرنینگ کورهش و تسلیم بۉلمسلیک روحی سۉنهدی. باشقهچه ایتگنده، موجود حالتنینگ «عادتدهگیگه ایلنیشی» جمعیت آرقهده قالیشینینگ اېنگ اساسي بېلگیلریدن بیری دیر. بو حالت اوزاق وقت حرکتسیز قالگن سوونینگ سسیب کېتیشیگه اۉخشهیدی عیاللر هم اۉقیش و فعالیت امکانیدن محروم بۉلیشسه، جمعیتده ضعیف و ثمرهسیز موجوداتلرگه ایلنیب قالهدیلر.
محمد یاسین صمیم: بو سیاستلرنینگ اولادلر ارا تأثیری یعنی مملکتنینگ «انسانی سرمایه»ی دېب اتلهدیگن بایلیگیگه قندهی تأثیر کۉرسهتهدی، دېب اۉیلهیسیز؟
نجلا راحل: بیرینچیدن، بوندهی قانونلر و سیاستلرنینگ انسانی سرمایهسیگه تأثیری قَیتریب بۉلمهیدیگن درجهده کتّه. شو سببلی، امکانیتی بار کۉپلب عایلهلر افغانستاندن چیقیب کېتیشنی تنلهدیلر. اگر اولردن سۉرهسنگیز، نېگه وطننی ترک اېتماقچیسیز، بعضیلریده خوفسیزلیک معماسی بۉلمهسه هم، دېیرلی همهسی شوندهی دېیدی: «بیز فرزندلریمیزنینگ کېلهجگی اوچون کېتماقچیمیز.» بو شونی انگلهتهدیکی، عیاللرگه قرشی و اسلامگه ضد سیاستلر مملکت نینگ علمي و سرمایهسینینگ آقیب چیقیشیگه سبب بۉلماقده بو جریان اېسه حاضر جوده تېزلیک بیلن دوام اېتماقده. اما اهالینینگ کتّه قِسمی بوندهی امکانیتگه اېگه اېمس، شو سببلی اولر آغیر اجتماعي و اقتصادي شرایطلرده یششگه مجبور بۉلیشماقده. بو حقده سیز آلدینگی سواللرده هم اېشیتدینگیز. بوندن تشقری، اولر استه-سېکین اۉز اساسي حقوقلرینی یۉقاتیشماقده. مثلاً، ایلگری خلق اوچون حقوقي مصلحت بېریب، سودلرده ایش آلیب بارگن عیال مدافع وکیللر اېندیلیکده اۉز بیلیم و کسبي ملَکهسینی یۉقاتیب بارماقده. افغانستاندن چیققن متخصصلر اېسه اۉز کسبلریدن مجبورن اوزاقلشگن. اگر بیر کون کېلیب افغانستانده خلق تامانیدن سیلنگن حکومت پیدا بۉلسه هم، بو متخصصلر قَیتگن تقدیرده الّهقچان تقاعد یاشیگه یېتیب قالیشهدی. شو سببلی، مملکت اۉزینینگ اېنگ بیلیملی و فعال اولادینی یۉقاتمهسیده.
اصلیده، افغانستاندن چیقیب کېتگنلر هم اۉز کسب و متخصصلیکلریدن مجبورن اوزاقلشگن. اگر بیر کون اولر وطنگه قَیتیش امکانیگه اېگه بۉلسهلر هم، اېندی مملکتلریگه فایده کېلتیره آلهدیگن کوچ و امکانیتنی یۉقاتگن بۉلیشهدی. طالبان حاکمیتگه کېلگنیدن کېین شکللنگن اولاد نینگ 70 فایزدن آرتیغی عالي معلوماتلی و ملَکهلی کیشیلر اېدی. اگر فرض قیلهیلیک، کېلهجکده افغانستانده خلق تامانیدن سهیلنگن حکومت توزیلیب، بو متخصصلر قَیتیب کېلسه هم، او پیتگه کېلیب اولر تقاعد یاشیگه یېتگن بۉلهدی.
شوندهی اېکن، طالبان نینگ عیاللرنی چېکلاوچی و کمسیتووچی سیاستلری مملکتده کتّه صلاحیت بۉشلیغینی یوزهگه کېلتیردی. میلیونلب انسانلر مملکت ایچیده تعلیم آلیش و تورلی ساحهلرده ملَکه آرتتیریش امکانیدن محروم بۉلدیلر، تخمیناً آلتی میلیونگه یقین کیشی اېسه مجبورن افغانستاندن چیقیب کېتدی. بو اۉرینده مېن عیاللر بیلن باغلیق جوده مهم بیر مسألهگه هم تۉختهلماقچیمن. عیاللر اۉزیگه خاص فیزیولوژی، حس-تویغو و روحي احتیاجلرگه اېگه بۉلگن موجوداتلردیر. شو سببلی، جمعیت نینگ تورلی ساحهلریده تعلیم، ساغلیقنی سقلش، محکمه، حقوقي خدمتلر و اجتماعي فعالیتلرده عیال متخصصلرنینگ موجودلیگی ضروردیر. مثلاً، اگر محکمهده بیر عیال حکم صفتیده ایشلهسه، او عایلهوي زۉراورلیککه اوچرهگن، اېرینینگ ایکّینچی نکاحی طفیلی اذیت چېکهیاتگن یاکه انساني حقوقلریدن محروم بۉلگن عیالنینگ روحي حالتینی یخشیراق توشونیب، اونگه عدالتلی قرار بېره آلهدی. اما اېرکک قاضیلر، اینیقسه طالبان تامانیدن تعیینلنگنلر، کۉپینچه حقوقي جریانلرنی بیلمهیدیلر بو قرهشلر اساسیده اېرکک طرفینی آلیشهدی. خودّی شونینگدېک، اگر عیال شفاکارلر بۉلمهسه، عیاللر ساغلیقنی سقلش خدمتلریدن فایدهلنیشده کتّه قیینچیلیکلرگه دوچ کېلهدی. بعضی عیاللر کسللیکلرینی فقط عیال داکترلر بیلن آچیق محاکمه قیله آلهدیلر. یاکه اگر عیال مدافع وکیللر موجود بۉلسه، اولر عیاللرنینگ حقوقي معمالرینی ینه-ده چوقورراق توشونیب، اولرنی عدالتگه یېتکزیشده ثمرهلی یاردم بېره آلهدیلر. دېمک، عیاللر تعلیم، رېجهلشتیریش و جماعت خدمتلرینی کۉرسهتیش جریانلریده قتنهشمسه، افغانستانده خدمت کۉرسهتیش و رواجلنیش جریانی جدّي چېکلاولرگه اوچرهیدی. بو اېسه بوتون دنیاده علمي جهتدن اثباتلنگن و تن آلینگن حقیقت دیر.
محمدیاسین صمیم: بیر نېچه کون اوّل مېن بیر گزارشنی اۉقیدیم، اونده ایتیلیشیچه، طالبان ولایتلردن بیریدهگی محلي محکمهگه اجرهشیش اوچون مراجعت قیلگن بیر عیالنینگ طلبینی رد اېتیشگن و او بیلن قۉپال مناسبتده بۉلیشگن. سیز وکیل مدافع صفتیده و عینِ پیتده، افغانستانده فعال بۉلگن عیال حمایهچیلری بیلن علاقهده بۉلگن انسان صفتیده، عیاللر عدالتگه اېریشیش جریانی و شرطلری حقیده بیرآز توشونتیریب بېره آلهسیزمی؟ طالبان محکمهلریده عیاللرگه قندهی مناسبتده بۉلینهدی و اولر بیلن قندهی حقوقي منبعلرگه تهیهنگن حالده معامله قیلینهدی؟
نجلا راحل: مېنینگ همکسبلریم آرقهلی آلگن معلوماتلریمگه کۉره، اوّلگی قانونلر جملهدن، جمهوریت دوریدهگی جنایت و مدنی قانونلری حاضرچه تۉختهتیلگن حالتده. طالبان قاضیلری اېسه ایشلرنی حنفی فیقه اساسیده کۉریب چیقیشماقده. اولرنینگ کۉپچیلیگی حتی شریعت متنلریدن هم تۉلیق خبردار اېمس، کۉپراق اۉزلرینینگ شخصي توشونچهلری اساسیده ایش یوریتیشهدی. مثلاً، جمهوریت دوریدهگی قانون نینگ 130-مادّهسیده شوندهی یازیلگن اېدی: اگر بیر مسأله مدنی قانونیده انیق کۉرسهتیلمهگن بۉلسه، او حالده حنفی فقهگه مراجعت قیلینهدی. اۉشه دورده اېنگ کۉپ بحثلی مسألهلردن بیری «اویدن قاچیش» حالتی اېدی بو حقده قانونلرده انیقلیک یۉق اېدی. بیز، عیال حمایهچیلر صفتیده، شوندهی دېردیک: سیزلر عیاللرنی اوییدن قاچگنی اوچون او هم زۉراورلیک یاکه یامان مناسبت سببلی جزالهماقچیسیز، اونده التماس، بو حقده انیق دیني منبعنی کۉرسهتینگ. سیز تهیهنهیاتگن نرسه حدیث، روایت یاکه انیق شریعت حکمیمی؟ اولر اېسه بو سوالگه آچیق جواب بېره آلیشمسدی. حاضر اېسه طالبان چیقرگن کۉپلب قرارلریده دیني منبع یاکه انیق حجت کۉرسهتیلمهیدی. تۉغری، قاضیلر شریعت بۉییچه تحصیل آلگن بۉلیشی ممکن، اما اولر مدنی قانونچیلیگینینگ اساسلرینی بیلیشمهیدی و محکمه جریانی تمایللریدن بېخبر. قانونلرنینگ افضللیگی شوندهکی، اولر حقوقي مسألهلرده تهیهنیش اوچون انیق اساس بېرهدی، حالبوکه دیني منبعلردن متن قیدیریش جوده مرکّب جریان. شونینگدېک، حدیث و فقه قرهشلرنینگ تلقینیده هم بیر خیللیک یۉق هر بیر ملا یاکه مولوی اۉزی منسوب بۉلگن دیني مدرسهگه کۉره تلقین بېرهدی. خلاصه قیلیب ایتگنده، اولرنینگ اَیریم قرارلریده دیني منبعلر کېلتیریلهدی، اما کۉپچیلیک حاللرده قاضینینگ شخصي فکری و تلقینی حل قیلووچی عامل بۉلهدی. عیاللرنینگ عدالتگه اېریشیش مسألهسیگه کېلسک، اولر جوده آغیر چېکلاولرگه دوچ کېلیشماقده. طالباننینگ عیاللرگه قرشی سیاستیدن قۉرققن حالده، کۉپچیلیک عیاللر محکمهلرگه عموماً مراجعت قیلمهیدی. اگر اجرهشیش اوچون اېر-خاتین محکمهگه مراجعت قیلسه هم، قاضی دېیرلی هر دایم اېرکک طرفینی آلهدی. مېن بیلگن بیر حالتده، محکمه رئیسی بۉلگن اېرکک قاضی عیالنی محکمکه سالونیدن چیقریب یوبارگن و اېرککه قندهی «حقوقي» و «شرعي» عبارهلرنی ایشلهتیش کېرهکلیگینی اۉرگهتگن، شونده ایش اونینگ فایدهسیگه حل بۉلگن.
محمدیاسین صمیم: سیز ایتگنسیزکی، محکمهلرده حاضرگی کونده اساس صفتیده حنفی فقهگه تهیهنیلهدی. آلدین شوندهی محاکمه بۉلگن اېدی. اَیریم مخصوص مسألهلرده شیعه اعتقادیدهگی آدملر اوچون شیعه شخصي قانونلریگه مراجعت قیلینیشی ممکن. طالبان قانونلری و ترتیبلری شیعه اعتقادیدهگی آدملرگه قندهی معمالر توغدیرهدی؟
نجلا راحل: طالبان شیعه شخصي قانونینی بېکار قیلگن و بو قانون محکمهلرده عمل قیلمسلیگینی ایتگن. شو بیلن بیرگه، شیعه فقه و سننی فقه حکملری تورلی مسألهلرده، جملهدن آدملرنینگ یۉقلیگی دوری، وصیت، اېمیزیش و میراث مسألهلریده سېزیلرلی درجهده فرق قیلهدی. بعضی حاللرده شیعه فقه حکملری عیاللر اوچون کۉپراق قولهیلیک یرهتهدی. محکمه جریانلریده شریعت پرینسیپلری اساسیده هم، حتی جمهوریت دوریده هم، عدالت تۉلیق تأمینلنمس اېدی، اینیقسه عیال و اېرکک ایکّی تورلی مذهب سننی و شیعهگه منسوب بۉلگنده. حتی بیز قَیته کۉریب چیقیشنی سۉرهگنیمیزده هم، محکمه اوّلگی حکمیگه تهیهنیب، قرارلرینی اساسا حنفی متنیگه کۉره قبول قیلگن.
محمدیاسین صمیم: بوندهی حرکتلرنینگ طالبان اوچون عاقبتلری و نتیجهلری قندهی بۉلهدی؟ طالباننی خلق ارا حقوق دایرهسیده جوابگر قیلیشی ممکنمی؟ شو بیلن بیرگه، سیز ایتگنسیز، طالباننینگ حرکتلری شریعت پرینسیپلری و خلق ارا حقوق نارمللریگه ضد کېلهدی.
نجلا راحل: هه، حقوقي نقطهی نظردن طالباننی باسیم آستیده قالدیریش ممکن. اولردن جواب سۉرهلیشی لازم بۉلگن مسألهلردن بیری عیاللرگه نسبتاً هر قندهی کمسیتیشنی برطرف اېتیش بۉییچه کانوانسیون (CEDAW) عملگه آشیریش دیر. افغانستان ایلگری اوشبو کانوانسیونگه اعضا بۉلگن. ایکّینچیدن، حقوقشناسلر و عیاللرنینگ حقوقلری فعاللری تامانیدن جنسیت مسالهسینی رسمي تن آلیش اوچون محکمه ایشلرینی باشلشگن، اما اولر حلی یکونلنمهگن. افسوسکی، سۉنگّی پیتلرده انسان حقوقلری بوزیلیش حالتلرینی خلق ارا محکمه آرقهلی کوزهتیش مسألهسی اوستون چیققن، شونینگ اوچون افغانستان عیاللریگه نسبتاً جنسیت اجرهتیشنی رسمي تن آلیش و محکمه طلب قیلینیشی مسألهسی آرقهگه سوریلگن. بعضی حاللرده بیز خلق ارا محکمهنینگ اۉز نظامیگه موافق ایشلهمسلیگی حقیده سۉرهگنیمیزده، انیق و روشن جواب بۉلمهیدی. چونکه محکمه نظامینینگ بیر مادّهسی آچیق ایتهدی. عیاللرنینگ حقوقلری بوزیلگن دولتلر بۉییچه، محکمه اۉزی ناظر صفتیده بیر تمانلمه یاکه باشقه بیر نېچه دولت نینگ شکایتی اساسیده تېرگاو و تېکشیروو باشلشی ممکن، حتا که دعواگر دولت جواب بېرمسه هم. اما عملده، بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی نینگ برچه محکمه طلب قیلووچی حرکتلری حاضرچه کۉپراق شعار صفتیده بۉلیب، طالباننی جزالش اوچون حقیقي اراده یۉق. چونکه بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی اۉزی اولرگه کنفراس تشکیل قیلهدی و رسمي سیاحتلرینی رخصت بېرهدی. بو اېسه طالباننی ینه-ده جسارتلی قیلهدی. افغانستان ایشیگه علاقهدار دولتلر اېسه اۉز منفعتلریگه قرهب حرکت قیلهدی و طالباننی جزا و جوابگرلیککه تارتیش بۉییچه جدّي اراده کۉرینمهیدی.
محمدیاسین صمیم: حاضرگچه طالباننی جوابگرلیککه تارتیش مقصدیده جهان مقیاسیده باشلنگن جریانلر قنچهلیک ثمرهلی بۉلگن؟ اوشبو جریانلرده قندهی معمالر موجود؟
نجلا راحل: اوشبو جریانلرنینگ اساسي کمچیلیکلریدن بیری شوکی، افغانستان خلقینی اولر قمرهب آلمهیدی. مثلاً، دوحه کنفراسیده طالبان مذاکرهگه کېلمهگنیده، جهان همجمعيتی، جملهدن بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی، خلق و عیاللرنینگ حقوقلری فعاللرینینگ اشتراکینی اعتبارسیز قالدیریب، طالباننی افضل کۉردی. ایکّینچیدن، باشقه خلق ارا تشکیلاتلر هم عیاللرنینگ آوازینی حمایه قیلمهیدی و هر بیر اعضا دولت اوشبو جریانلرده اۉز منفعتلریگه قرهب طالبان بیلن علاقهده بۉلهدی. عیاللر و جمعیت نینگ تورلی قتلملری، خصوصاً عیاللر، مصلحت و قرار قبول قیلیش جریانلریدن چېتلشتیریلگن. جمهوریت دوریده اشتراک اېتگن بیر قطار شخصلر اېسه کم یاکه کۉپ مصلحت و فکر بیلدیریش امکانیگه اېگه.
محمدیاسین صمیم: اوشبو صحبتنی یکونلش اوچون مېنینگ سوالیم شوکی حاضرگچه عملگه آشیریلگن عیاللرنینگ و قیزلرنینگ حقوقلری بۉییچه دعوالر (ملي و خلق ارا انسان حقوقلری تشکیلاتلری تامانیدن) قنچهلیک ثمرهلی بۉلگن؟ ایکّینچیدن، اوشبو تشکیلاتلر قندهی ایشلرنی عملگه آشیریشی کېرهک، شونده دعوالرنینگ ثمرهدارلیگی و عیاللرنینگ امکانیتلرینی آشیریش ینهده فایدهلی بۉلهدی؟
نجلا راحل: شخصي فکریمچه، سۉنگّی اوچ ییل دوامیده عیاللرنینگ حقوقلری بۉییچه حرکتلر و ملي همده خلق ارا تشکیلاتلر تامانیدن آلیب باریلگن دعوالر جوده ثمرهلی بۉلگن. اگر اوشبو دعوالر و خلق ارا قۉللب-قوّتلش بۉلمهگنیده، حاضرده طالباننی رسمي تن آلگن بۉلیشردی. افغانستان مسألهسیده اشتراک اېتهیاتگن کۉپچیلیک دولت اهالیسی، کېنگ و دایمي خبر بېریش و دعوا حرکتلری طفیلی، افغانستاندهگی انسان حقوقلری، خصوصاً عیاللرنینگ حقوقلری حقیده خبردار. شونگه قرهمهی، هر بیر دولتنینگ اۉز سیاسي منفعتلری طفیلی خلق ارا همجمعیت طالبانگه نسبتاً یگانه سیاستنی عملگه آشیرالمهیپتی. ایکّینچی سوالگه جوابن، مېنینگ فکریمچه بیر نېچته مهم نقطهلر موجود: عیاللرنی قوّتلش لایحهلری و دستورلری افغانستاندهگی عیال و قیزلرنینگ احتیاجلری و اوستوارلیکلریگه اساسلنیشی کېرهک، مالیهلشتیرووچی تشکیلاتلرنینگ ایش اسلوبی و لایحهلرنینگ دقّت مرکزینی بېلگیلشی اېمس.
بیرلمچی و انسان حقوقلری بوزیلیشیدن ضرر کۉرگنلر بیلن علاقه اۉرنهتیلیشی و حقوقي واقعهلر تۉلیق و انیق حجتلشتیریلیشی کېرهک. خلق ارا انسان حقوقلری تشکیلاتلری، مثلاً انسان حقوقلری بۉییچه یوقاری کېنگش و افغانستان بۉییچه مخصوص گزارشگر رچارد بنت، ایشلرینی تېگیشلی اۉرگانلر بیلن، جملهدن بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی خوفسیزلیک کېنگشی و افغانستان مسألهسیدهگی دولتلر بیلن کوزهتیب باریشی ضرور. مثلاً، اولر سیزنینگ کېنگ ترقهلگن انسان حقوقلری بوزیلیشلری بۉییچه قیلگن رسمي معلوماتلرینگیزگه قندهی جواب بېرگنینی سۉرهشی کېرهک. مېن افغانستان خلقیگه نیمه جواب بېرهی؟ بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی نینگ افغانستاندهگی سیاسي نمایندهلیگی (یوناما)، حاضرده عیاللرنینگ حقوقلری بۉییچه وظیفهلرینی بجرهیاتگنی یۉق، اۉز خطی-حرکتلرینی اۉزگرتیریشی لازم. یوناما فعالیتی تنقیدگه اوچرهیدی. اولر ضرر کۉرگن خلقنینگ حقوقلرینی حمایه قیلمهیدی، فعالیتی شبهه آستیده، عملده طالبان سیاستیگه بۉیسونهدی، طالبان رهبریتینینگ کییم قاعدهلرینی بجرهدی و بعضی حاللرده اولرنینگ سیاستینی آقلهیدی. شو جهتدن، ملي و خلق ارا انسان حقوقلری تشکیلاتلری بیرگهلیکده حرکت قیلیب، یونامانی اۉز ماموریتینی، خصوصاً عیاللر، اېتنیک آزچیلیکلر و چېکّه حدودلردهگی جمعیتلر بۉییچه، بجریشگه مجبورلشی کېرهک.
صمیم: بو گپلشووگه وقت اجرتگنینگیز اوچون ینه بیر بار رحمت.
