هرات ولایتینینگ زندهجان اولسواللیگیده بیر یاوایی چۉچقهنینگ جسدی طالبان جنگریلری تامانیدن آسیب قۉییلگن، و بو گروه اعضالری اۉیین-کولگی اوچون اۉشه جسدگه اۉق اوزیشگن. زندهجانلیک بیر کیشینینگ ایتیشیچه، او طالبانلردن «نېگه بوندهی قیلهیهپسیزلر؟» دېب سۉرهگنیده، اولر «چۉچقه اسلامده حرام، کافرلر اېسه بو نجس حیواننینگ گۉشتینی یېییشهدی» دېب جواب بېرگن. طالبان اۉق اوزگچ، چۉچقهنینگ جسدینی یاقیب یوباریشگن و «اگر دفن اېتیلسه، توپراق ناپاک بۉلهدی» دېگنلر. بو واقعه طالبان جنگریلری و اهالی نینگ بیر قِسمی تامانیدن یاووایی چۉچقهلرگه بۉلگن مناسبتنینگ کیچیک بیر نمونهسی. سۉنگّی تۉرت ییل ایچیده، یعنی طالباننینگ ینه حاکمیتگه قَیتگن دوریده، افغانستانده بو حیوانلر هېچ قچان بۉلمهگندېک کۉپ آولنیب، اۉلدیریلگن.
اگر طالبان یاووایی چۉچقهلرنی اۉلدیریشگه دیني اساس کېلتیرسه، دهقانلر اېسه بولرنی یۉق قیلیشنی باشقه سبب بیلن خواهلهماقده. هراتدهگی زعفران یېتیشتیرووچیلردن بیری شاه غلام، یاووایی چۉچقهلر زعفراننینگ ایلدیزلری و پیازلرینی یېییشنی جوده یخشی کۉرهدی و اونینگ دلهلری دایما شوندن ضرر کۉریشینی ایتهدی. او اطلاعات روز گزېتهسیگه بېرگن صحبتیده: «ییل باشیدن بېری اۉغلیم بیلن بیرگه بېشته یاووایی چۉچقهنی اۉق بیلن اۉلدیردیک و ینه بیر نېچتهسینی یرهلهدیک. طالبان دهقانلرگه اگر چۉچقه/یاووایی چۉچقه آولهسنگیز، اونی طالبانلرگه تاپشیریشمب بویوریشگن»، دېب ایتدی.
او، چۉچقهلر اونینگ دلهلریگه باستیریب کیریشی سببلی هر ییلی تخمیناً۸۰ مینگ افغاني ضرر کۉرهدی و شو نینگ اوچون اولرنی اۉلدیرهدی مجبورلیگینی تیلگه آلهدی. «مېنده۴۰ جریبزعفران یېرلریم بار. کېچهسی چۉچقهلر دلهلرگه کیرهدی. حاضرگچه اولر 10 جريب یېریمنی ویران قیلگن و زعفران پیازلرینی توپراق آستیدن چیقریب تشلهگن. بو هجوملرنی تۉختهتیش اوچون مېن و اۉغلیم کېچهدن تانگگچه قۉلیمیزدهگی میلتیقلر بیلن نوبتچیلیک قیلهمیز. ایکّی کېچه آلدین بیر چۉچقه کېلدی و زعفران پیازلرینی یېدی؛ بیز اۉق اوزدیک، حیوان یرهلندی و قیشلاققه قاچیب کېتدی.
یاووایی چۉچقهلر آدملر تهدیدی آستیده تجاوزکار خُلق قه اېگه. شاه غلام ایکّی ییل آلدین اونینگ مِیلتیغی اۉق اوزمهگن بیر چۉچقه اونگه هجوم قیلیب آیاغینی سیندیرگن. او، جمهوریت حکمرانلیگی دوریده یاووایی چۉچقهلرگه اۉق اوزیشگه رخصت یۉق اېدی و اگر اولرنینگ بیرینی توتیب آلسه، اونی ینه دشت و تاغلرگه آزاد قیلیشی کېرهک اېدی دېدی. اما طالبان حاکمیتگه کېلگچ، بو گروه تامانیدن چۉچقه آولشی معلوم بیر «دیني اساس» بیلن رخصت اېتیلگندېک بۉلدی.
شاه غلام شوندهی دېیدی: «طالبان کېلگنیدن کېین چۉچقه آوچیلری کۉپهیدی. هر بیریمیزده بیرته امبلیس مِیلتیغیمیز بار، بو حیواننی آولش اوچون. کېچهسی سوغاریشگه چیققنیمیزده، بیر نېچته پنجره و چوقورلر قزیب، اوستیگه (توتقیچ) قۉیهمیز. چۉچقه چوقورگه توشگچ، باریب اونی اوشلب، اۉلدیرهمیز.» اونینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، آخرگی ییللرده یاووایی چۉچقهلر سانی سېزیلرلی درجهده کمهیگن؛ «حاضر بیر هفتهده اتیگی بیر-ایکّی باش چۉچقه کۉرهمن، حالبوکه ۱۰ ییل آلدین هر کېچه دلهلریمده ۸-۱۰باش کۉریلردی.»
آوچی سرگذشتلری
چۉچقهلر امان قالیشی فقط طالبان (مذهبی بهانه بیلن) و دهقانلر (دلهلرینی حمایه قیلیش مقصدیده) تامانیدن خوف آستیده اېمس. ینه بیر گروه آدملر هم هراتدهگی چۉچقهلرنینگ کمهییشیده اشتراک اېتماقده. بو شخصلر چۉچقه آولشنی درآمد منبعیگه ایلنتیرگن. محلي اهالیدن بعضیلری، مثلاً «گُل احمد» (مستعار)، یاووایی چۉچقهلرنی ایش و کوچگه ایلنتیرگن و جانلی چۉچقهنی ایچکی بازارلریده ساتهدی یاکه پاکستانگه قاچاق یۉلی بیلن چیقرهدی. او چۉچقهلرنی دلهلرگه پنجره قۉییب توتیشینی ایتهدی.
گُل احمدنینگ سۉزلریگه کۉره، آخرگی ایکّی ییل ایچیده او تۉقّیز باش چۉچقه آولهگن و هر بیری نینگ نرخی «۶۰مینگدن ۱۲۰مینگ افغانيگچه»، آغیرلیگی اېسه ۱۱۰دن ۱۵۰ کیلوگرامگچه اۉزگریب تورهدی. او اطلاعات روزگه ایش ترتیبینی شوندهی بیان قیلگن: «چۉچقه آولش جوده قیین. اونی توتیش اوچون بیر نېچه کېچه یشیرینچه کوتیب اۉتیریش کېرهک. چۉچقه آولنگچ، اونی ایکّی هفتهگه اۉزیمده سقلهیمن آزیقلنتیریب سېمیرتیرهمن، کېین چۉچقه نینگ فوتوصورتینی خریدارلرگه یوبارهمن.»
گُل نینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، او بیر گروه آدملر بیلن بیرگه آو قیلهدی. اولرنینگ اصولی شوندهی: گروه اعضالریدن بیری موتورسایکلده هرات ولایتی نینگ تورلی اولسواللیکلریگه باریب، چۉچقه ایزلرینی ایزلهیدی؛ سۉنگ ایز تاپیلگچ، گُل احمد و باشقهلر یاووایی چۉچقهنی توتیش اوچون حرکتگه کیریشهدی. او «اگر اۉشه تومنده چۉچقه بارلیگیگه امین بۉلسک، شاگردلریم بیلن او یېرگه بارهمیز و بو حیواننی توتیش اوچون بیر نېچه کېچه دَم آلمهسدن کوتهمیز. چۉچقهنی توتگنیمیزدن کېین، هېچ کیم سېزمسین دېب اونی یوک موتریگه قۉیلر و سیگیرلر آرهسیگه یشیریب جایلهیمیز و اویگه آلیب بارهمیز. طالبان بوندن خبر تاپمسلیگی کېرهک، چونکه اولر بو حیواننی اۉلدیریشهدی.» حاضرگچه افغانستانده چۉچقه یاکه یاووایی چۉچقه گۉشتی استعمال قیلینهیاتگنی حقیده هېچ قندهی رسمي معلومات بېریلمهگن. شونگه قرهمهی، اَیریم دیني علمالر شریعتدهگی روایتلرگه اساسلنیب، بو حیواننینگ تیریک حالده یشب یوریشینی معقول کۉرمهیدی و اونی اۉلدیریشنی آقلهیدیلر. نثاراحمد (مستعار)، هراتلیک دیني عالِم، اطلاعات روز گزېتهسیگه بېرگن صحبتیده چۉچقهنینگ مسلمانلر کۉپ یشهیدیگن جایلرده بۉلیشینی «نامقبول» دېب اتهگن و شریعت نقطهٔ نظریدن بو حیوان «نجس» بۉلیب، مسلمان حدودلردن تازهلب تشلنیشی کېرهکلیگینی ایتگن.
او شوندهی دېدی: «چۉچقه گۉشتی حرامدیر و دینی نقطهی نظردن اونینگ کۉپهییشی و ایشلهتیلیشیگه یۉل قۉییلمسلیگی کېرهک. بیر جایده چۉچقه بارلیگی برکتنی آلیب کېتهدی. بو حیوان اسلامي جمعیت ایچیده یشهمسلیگی لازم. چۉچقهلرنی آولش و کېین دفن اېتیش ضرور، شونده اولرنینگ گۉشتیدن فایدهلنیش امکانی قالمهیدی. چۉچقه نینگ مسلمانلر یشهیدیگن منطقهلرده بۉلیشی بیزنینگ دینی اعتقادلریمیزگه ضددیر و بیز اسلام حکومتیدن سۉرهیمیزکی، بو مسألهنی جدّي کۉریب، منطقهلریمیزنی بو حیوانلردن تازهلهسین.» او طالباندن یاووایی چۉچقهلرنی یۉق قیلیش جریانینی «ینهده جدّيراق» دوام اېتتیریشنی سۉرهدی.
طبيعي موازنت نینگ بوزیلیش خوفی
بعضی هراتلیک دیني علمالر چۉچقهلرنی مسلمانلر یشهیدیگن حدودلردن آولب یۉق قیلیشنی طلب قیلهیاتگن بیر پیتده، اطراف-محیط متخصصلری بو حیوانلرنینگ حددن تشقری آولنیشی نینگ سلبي عاقبتلری حقیده آگاهلنتیرماقده. اولر نینگ تأکیدلشیچه، یاووایی چۉچقهلر اکوسیستم نینگ طبيعي موازنتیده مهم رۉل اۉینهیدی و اولرنینگ کېنگ مقیاسده یۉق قیلینیشی حشرهلر سانینینگ کۉپهییشیگه همده اطراف-محیط نینگ بوزیلیشیگه آلیب کېلیشی ممکن. محمد (مستعار)، هراتدهگی اطراف-محیط بۉییچه متخصص، شوندهی دېیدی:
«چۉچقهلر طبیعتده همه نرسهنی یېیدیگن حیوانلردیر. اولر ضررلی اۉسیملیکلرنی یېب، بېگانه اۉتلر و توپراق همده اۉسیملیک قاپلهمسیگه ضرر یېتکزووچی اۉسیملیکلر نینگ اۉسیشینی تۉختهته آلهدی. بوندن تشقری، اولر قۉنغیز کبی حشرهلر، کلتهکېسک کبی ميده سودرهلووچیلر، سیچقان کبی کېمیرووچیلر همده باشقه حیوانلرنینگ قالدیقلری بیلن آزیقلنهدی. شو طریقه، اولر طبيعي روشده ضررکنندهلرگه قرشی کورهش و اطراف-محیطنی تازهلشده ثمرهلی رۉل اۉینهیدی.»
اونینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، یاووایی چۉچقهلرنی نظارتسیز آولش، اولرنینگ اېکالاگیک اهمیتینی انابتگه آلمهسدن عملگه آشیریلسه، خوفلی عاقبتلرگه آلیب کېلیشی ممکن. او، «بو ایش حشرهلر سانینینگ کېسکین آرتیشیگه، ضررلی تورلر کۉپهییشیگه، حتا ییریک حیوانلرنینگ جسدلریدن ترقهلهدیگن کسللیکلرنینگ یاییلیشیگه سبب بۉلهدی.» محمد، یاووایی چۉچقهلر قیشده هم طبيعي حیات ایلنیشیده مهم رۉل اۉینهیدی دېب ایتهدی. «یېر قار و موز بیلن قاپلنگنده، چۉچقهلر توپراقنی کاولب، باشقه حیوانلر و قوشلر اوچون آزیققه یېتیش امکانینی یرهتهدی. کۉپ باره شوندهی حالتلر کوزهتیلگن قوشلر و کییکلر یاووایی چۉچقهلر بیلن بیرگه آزیقلنهدی. بو حیوانلر بیر-بیریگه طبيعي طرزده یاردم بېرهدی.» متخصص یاووایی چۉچقهلر افغانستان طبیعتینینگ بیر قِسمی دیر، بیراق اولر فقط سانی موازنتده بۉلگنده فایدهلی بۉلیشی ممکن. «بیر حدودده چۉچقهلر مدیریت جمعیت باشقریش علمي، کوزهتوو آستیدهگی و برقرار دستورلر آرقهلی عملگه آشیریلیشی کېرهک طبيعي موازنتنی بوزهدیگن شاشمه-شاشرلیک و حسي چارهلر بیلن اېمس.»
