مرسل حلیمی، نقاش
اینروزها ویروس کرونا اهالی جهان را سخت به خود مشغول کرده و علاوه بر بیماری، استرس زیادی نیز به همراه داشته است. سبب تعطیلی بیشتر اماکن عمومی و تفریحی مانند سینماها، پارکها و شهرهای بازی و لغو برنامهها و مسابقهها و حتا مهمانیهای خانوادگی شده و این گونه بسیاری را خانهنشین کرده است. شیوع ویروس کرونا درِ مکاتب و دانشگاهها را به روی دانشآموزان و دانشجویان بسته است. بهنظر میرسد با این گسترش سریع ویروس، روزهای زیادی بین چهاردیواری خانهها سپری شود و برای پرکردن این اوقات گزینههای چون کتاب و شعر و … برای تحرک جسمی، ورزش و کارهای جسمانی کمک بسیاری میکند. پدر و مادرها برای دور ماندن فرزندان خود از فضای درسی و همچنین چگونگی پرکردن این اوقات و برای جلوگیری از افسردگی شاید نگرانیهایی داشته باشند. پدر و مادرها با خواندن کتابهای جالب برای فرزندان خردسال و انجام بازیهای گوناگون سعی در محافظت کودکان خود میکنند. یکی از این بازیها که هم باعث سرگرمی کودک میشود و هم به پدر و مادر این اجازه را میدهد تا از حالتهای روحی کودک آگاه شوند، نقاشی است. با کودکان نقاشی بکشیم. کودکان حساسترین شهروندان جهان اند؛ آدمهایی از نظر جثه کوچک که مدام، هر دقیقه و هر لحظه علاقه به تجربه و آموزش دارند.
نقاشی برای کودک به مثابهی یک بازی است؛ بازیای که همزمان هنر و هنرمندانه نیز است. بازی »مجموعه حرکتها و فعالیتهای جسمی و ذهنی است که موجب شادی، لذت و ارتباط با دیگران شده و در عین اینکه وسیلهی سرگرمی است، جنبه آموزندگی و سازندگی نیز دارد.» (برزگربفرویی، میرجلیلی، شیرجهانی، 1394: 54). بازیهای هنری همچون نقاشی به تکامل فکری کودک کمک میکند و به او در برقراری ارتباط با دنیای بزرگسالان یاری میرساند. هر نوع فعالیت ابتدایی هنری مانند خطخطی کردن میتواند نشاندهندهی یکی از اشکال و مراحل بازی بهصورت تکاملیافتهتر و خلاق آن در کودک باشد. دلیل آن نیز این است که فعالیتهای هنری خلاقانه در کودکان، بیان انتزاعی و حالات پیچیدهی روحی را فراهم میکند. کودک با نقاشی مشکلات و ماهیت رابطهاش با بزرگسالان را بیان میکند. به عبارت دیگر بازی نمایشی و نقاشی بهعنوان یک نشانه و وسیله تکامل کودک عمل میکند (اولیوریو فراری، 1387: 9). با نقاشی، کودک حوادث و اتفاقات اطرافش را تقسیمبندی میکند، مثل خواب و رویا که یک مرحله تنظیم و تقسیمبندی آگاهانه افکار و خاطرات و دوبارهسازی ناآگاهانه حوادث قبلی است، به کودک امکان میدهد تا اطلاعات و اعمالی را که از دنیای بیرون کسب میکند، از هم جدا کند و سپس آنها را دوباره تنظیم کند. در خواب و رویا، کودک خود را از ممنوعیتها رها میکند و با ما در حالتی ناخودآگاه دربارهی مسایل، کشفیات و دلهرههایش صحبت میکند. به همین دلیل اگر آموزش نقاشی را بر پایهی تصحیح قرار دهیم و در آن به کودکان از سنین پایین تمرین روبرداری و تقلید را بیاموزیم و یا موضوع مورد نظر خودمان را تحمیل کنیم، نهتنها اشتباه بزرگی مرتکب شدهایم بلکه کودک را از نقاشی دلزده کردهایم و دیگر کودک تمایلی به نقاشی نخواهد داشت. در کنار موارد دیگر، نقاشی کمک میکند تا کودکان بیشتر خلاق بار بیایند. با فراهمکردن وسایل مورد نیاز نقاشی و آزاد گذاشتن کودک برای ابراز خیالهایش میتوان باعث تقویت خلاقیت در کودک شد و به رشد و تکاملش کمک کرد (اولیوریو فراری، 1387: 11).
نقاشی با تقویت نیمکرهی راست و چپ مغزی میتواند موجب افزایش ادراک دیداری فضایی شده و با تقویت قشر آهیانهای و قشر پسسری راست و افزایش ارتباط بین آنها فرایند یادگیری را افزایش دهد (برزگربفرویی، میرجلیلی، شیرجهانی، 1394: 57).
بر این مبنا نباید تلاش کرد تا برای کودک نقاشی بهصورت روشمند آموزش داده شود، بلکه باید کودک آزاد گذاشته شود تا خود هرچه با صفحه و بوم نقاشی میکند، انجام دهد. با تأکید بر این نکته میتوان گفت که دادن آزادی به کودک هنگام نقاشی باعث هرچه بیشتر خلاقیت میشود. از پیچیدهترین و عالیترین جلوههای اندیشهی انسان، تفکر خلاق است. خلاقیت یکی از مفاهیمی است که انسان همواره با آن درگیر بوده است. وقتی به تاریخ تمدنهای بشری نگاه میکنیم، برخلاف باور عموم، پیشرفت هر تمدنی فقط در گرو انسانهای باهوش نیست و بیشترین پیشرفت در دست انسانهای خلاقی است که نهتنها در زندگی، بلکه در سرنوشت کل آدمیان سهیم بودهاند. محققان بر این باورند که خلاقیت، سرنوشت جهان را رقم خواهد زد (رکنی، زاده محمدی، نوابی نژاد،1394: 178).
هنگاهی که کودک برای اولینبار مداد به دست میگیرد شروع به ضربهزدن روی کاغذ میکند و حتا بهدلیل هیجان زیاد باعث پارهپارهشدن کاغذ میشود. در نخستین مراحل یادگیری کودک خطوطی را به جهات مختلف ترسیم میکند. این خطوط معمولا تمام صفحه کاغذ را در بر میگیرد و یا تا جایی که بازوانش اجازه میدهد نیمدایرهای رسم میکند (اولیوریو فراری، 1387: 16). پس از مدتی با خطخطیهای زیاد از رابطهی دست و خطوط آگاه میشود و در خطخطیهای بعدی حرکتهای دستش را مدیریت میکند و بهتر از گذشته مداد و قلم در دست میگیرد و شکل های ظریفتر میکشد. گرچه کودک در اوایل زندگی قادر به انتقال افکار و مشکلاتش نیست اما با گذشت زمان و تجربه بیشتر و آزمون و خطاهای فراوان در این کار مهارت لازم را کسب میکند.
»بنا به تحقیق الشولر و هاتویک، کودک در 18 ماهگی کاملا بر خود تسلط پیدا میکند و بدون توجه به افکار دیگران فقط کارهایی را که حس کند قادر به انجام آنهاست، انجام میدهد .ولی در چهار یا پنج سالگی شروع به انجام کارهایی میکند که مورد تأیید و یا انتظار دیگران است و سعی میکند حرکاتش را کنترل کند و رفتاری مورد قبول اجتماع داشته باشد. این تغییر به طور تدریجی انجام میگیرد و در سنین 5 تا 6 سالگی امکان دستیابی کودک به درک حروف الفبا یا خط نوشتنی را که بیشتر از ترسیم و نقاشی جنبه آموزشی دارد، فراهم میآورد« (اولیوریو فراری، 1387: 25). با گذشت زمان کودک با یادگیری حروف میتواند تا جایی گفتههای خود را بیان کند، اما بهدلیل کوچکبودن دایرهی واژگان ذهنی، با نقاشی به مراتب میتواند آسانتر و بهتر گفتههای خود را بیان کند (اولیوریو فراری، 1387: 26).
کودکان شیفتهی مناظر بدیع و شادیآفرین زادگاه خود هستند. آنها علاقه دارند جشنها، رسوم و محیط را به تصویر بکشند. به همین دلیل، میتوان بسیاری از معانی و تجربههای گفتاری از نقاشی کودکان را در زندگی و محیط اطراف زندگی آنان جستوجو کرد و با استفاده از سرنخهای موجود در نقاشی آنها به هدف اصلی و حقیقت امر نزدیکتر شد. همچنین میتوان برای آشنایی کودک با داستانها و افسانههای محلی و ملی به جای داستان و افسانههای بیگانه استفاده کرد (عزیزی یوسفکند، 1391: 37).
در تفسیر و تبیین نقاشی کودک باید به چند نکته توجه کرد؛ انتخاب موضوع، فرم، شکل و انتخاب رنگ و پوشش و… که این عناصر در بین کودکان دختر و پسر متفاوت است، زیرا مذهب، سنتها، شرایط اقتصادی و نظایر آنها که بر جامعه حاکم است در انتخاب موضوع کودکان نقش مهمی ایفا میکنند. مثلا با توجه به نوع نگاه یک جامعه به نقشهای زنان و مردان و تحمیل کلیشههای جنسیتی، ممکن دختران در نقاشیهای خود به گلهای بهاری، دختر بچههای با موهای بلند، حیواناتی مثل خرگوش، گربه و کبوتر و… محیط گرم خانواده، اعضای خانواده بهخصوص مادر توجه کنند، اما نقاشی پسر بچهها بهصورت معمول دارای صحنههای پرتحرک و فعال، کوههای سر به فلککشیده، صحنههای جذاب ورزشهای گروهی مانند فوتبال، بسکتبال و ماشین و انواع اسلحه و حیواناتی مانند مارهای بزرگ، عقاب، نهنگ و… است. (عزیزی یوسفکند، 1391: 38)
توجه به خطوط رسمشده و ویژگیهای آن، ضخیم یا نازک، خط مداوم، افقی، زاویهدار و هر کدام بیانگر غم، شادی، عصبانیت، اطمینان هستند. ترکیب چند خط شعاعدار، نمادی از نوع چراغ است. نیروی زندگی با علایم و خطوط بلند که به طرف بالا میروند بیان میشود. ضعف عصبی با فشردگی و کوتاهی خطوط، پرخاشگری با قطعه قطعهکردن و متغیرکردن و بههم پیچیدن خطوط و احساسات با خطوط نازک و حرکات ملایم در آنها نشان داده میشود (جعفر طباطبایی، 1383: 23) نکتهی دیگری که باید مورد بررسی قرار گیرد فضایی است که در آن نقاشی میشود و ارتباط کودک با محیطش را بیان میکند، کودکانی که نقاشی آنها با تناسب بر روی کاغذ رسم شده، کودکانی آراماند. گرایشی که کودک برای خارجشدن از کادر کاغذ دارد تنها بیانگر خصوصیات کودکان کوچک یا عقبماندهای که کنترل عضلانی ندارند نیست، بلکه در میان کودکان بزرگتری هم که از کمبود محبت رنج میبرند و کمتر به خود اعتماد دارند و در نتیجه متکی به محیط اطرافشان هستند دیده میشود. (جعفر طباطبایی، 1383: 23).
در نقاشی کودک سه تصویر خانه، درخت و انسان نماد یکی از جنبههای مهم عاطفی زندگی و تجارب کودک است. خانه نشانگر بدن کودک، رحم یا محیط خانه اوست. درخت بازتاب احساسات عمیق و ناآگاه کودک دربارهی خویشتن و شخص بیانگر دیدگاه هشیار کودک نسبت به خود و ارتباطش با بقیه جهان است. (شریفی، 1372: 28) زاویه دید کودک در اثر، برای فهم کودک و دیدگاه و خیالات او مهم است و بهعنوان یک عنصر تأثیرگذار مدنظر است. اندازهی نقاشی در تصویر انسان بیشترین اهمیت را دارد و مستقیما بازتابی از عزت نفس نقاش است. تصاویر بزرگتر از حد معمول بیانگر بعضی از خصایص شخصیتی مانند پرخاشگری، اغراق و بزرگنمایی است. کوچکی اندازهی نقاشی )کوچکتر از حد معمول مناسب سن( احتمالا نشانگر نابسندگی، حقارت، پایینبودن سطح عزت نفس، اضطراب و یا محرومیت است. بهنظر هامر (1958)، کشیدن نقاشی خیلی بزرگ از انسان ممکن است در عین حال نشانهای از نابسندگی باشد که بزرگنمایی نقاشی بهعنوان یک مکانیسم جبرانی به کار گرفته شده است. (شریفی، 1372: 29).
مطالب بالا قسمت اندکی از دانش شناخت کودکان و دنیایشان است. مطمئنا جای هزاران نکته مهم و باارزش دیگر در این زمینه خالی است. کودکان، نهتنها حساسترین شهروندان جهان، بلکه صادقترین و هنرمندترین نیز هستند. با مطالعه بیشتر و بهتر میتوان آگاهانه با آنها روبهرو شد و سر از دنیای رازآلودشان درآورد و برای حل مشکلاتشان کوشید. از منظر هنری، بهصورت خاص هنر نقاشی باید به کودک اجازه داد تا خود در نقاشیاش سخن بزند. در این روزها با صرف بیشتر وقت با کودکان به تقویت خلاقیتشان بکوشیم و همچنین از آنها در برابر مشکلات ناشی از ویروس محافظت کنیم.
منابع
اولیوریو فراری، آنا (1387) نقاشی کودکان و مفاهیم آن، ترجمه عبدالرضا صرافان، تهران: دستان.
برزگربفرویی، کاظم؛ میرجلیلی، مرضیه؛ شیرجهانی اعظم (1394) نقش بازیهای حرکتی، نقاشی و موسیقی در کاهش مشکلات رفتاری ـ تحصیلی کودکان دارای مشکلات یادگیری، تهران: تعلیم و تربیت استثنایی.
شریفی، حسنپاشا (1372) مروری بر کارکردهای نقاشی کودکان، تهران: رشد معلم
جعفر طباطبایی، تکتم؛ جعفر طباطبایی، سمانه (1383) هنگامهها نقاشی کودکان، تهران: تازههای رواندرمانی
رکنی، ماندانا؛ زاده محمدی، علی؛ نوابی نژاد، شکوفه (1394) بررسی اثربخشی نقاشی درمانی بر خلاقیت و رشد اجتماعی کودکان 4 تا 6 ساله، تهران: ابتکار و خلاقیت در علوم انسانی.
عزیزی یوسفکند، علیرضا (1391) بررسی فرم در نقاشی کودکان، تهران: رشد هنر آموزشی.
+++
«کمپین همدلی: کرایه خانه قانونا نصف شود» در روزهای دشواری که همه درگیر ویروس کرونا یا COVID-19 هستیم، برای گسترش همدلی، همکاری و همدردی میان مردم و بهویژه میان مالک و مستأجر راهاندازی شده است. در این کمپین از مالکان خانههای مسکونی میخواهیم که با همدلی و همیاری، از ماه حمل تا پایان وضعیت کنونی، کرایه ماهوار را کم کنند. حامیان این کمپین درحالیکه میدانند شماری از مالکان پیش از این اقدامات انسانی و درخور ستایش انجام دادهاند، تأکید میکنند که کرایههای ماهوار خانهها حداقل نصف شود. برای امضای این دادخواست به این آدرس رفته پس از امضا آنرا با دوستان خود شریک سازید:
