نیویورکر ـ توماس لونسون
مترجم: جلیل پژواک
در 25 جولای 1665، جسد بیجان پسری پنج ساله بهنام «جان مورلی» از خانهاش در محلهی مربوط به کلیسای «تثلیث مقدس» در «کمبریج» انگلستان پیدا شد. وقتی مقامات شهر جسد وی را معاینه کردند، متوجه خالهای سیاهرنگی روی قفسه سینهی جان مورلی شدند که بدون شک علائم طاعون خیارکی بود. در آنسال مورلی اولین مورد شناختهشدهی ابتلا به طاعون و مرگ ناشی از آن در کمبریج بود؛ نشانهی گسترش طاعون از لندن به این شهر. ساکنان کمبریج تقریبا همه به یکبارگی برای قرنطینهکردن خود در حومههای شهر دست به کار شدند. در میان کسانی که از طاعون گریختند، دانشجوی جوان «کالج تثلیث» بهنام «آیزاک نیوتن» بود. خانهی نیوتن در روستایی بهنام «وولستورپ» در حدود شصت مایلی شمال کالج تثلیث واقع شده بود. نیوتن در همین خانهی دور از شهر و در تنهایی کامل بود که در میان سایر نوآوریها، حساب را توسعه داد، علم حرکت را ایجاد و مسألهی گرانش را حل کرد. طاعون شرایطی را ایجاد کرد که در آن علم مدرن توانست به وجود آید. یا دستکم اینطور حکایت میشود.
اکنون با گسترش ویروس کرونا و قرنطینهی ناشی از آن، سال معجزهآسای نیوتن بهعنوان الگویی برای جوانان امروزی سفارش میشود. مقالهای که در واشنگتن پست منتشر شد، نمونهای از چندین مقالهای است که اینروزها دربارهی زندگی پردستاورد نیوتن در زمان طاعون، دستبهدست میشود. مقالاتی که توصیه میکنند «اگر در هفتههای آینده مجبورید از خانه کار یا تحصیل کنید، شاید بهتر باشد از وقت خود مانند نیوتن استفاده کنید.» در رسانههای اجتماعی این بحث طبعا داغتر بوده است. کاربران مینویسند که در قرنطینه رمان جدید خود را تکمیل کنید، یا آن فیلمنامه را به پایان برسانید و اگر اینطور نیست، دستکم زندگی خود را سامان دهید و هدف خود را پیدا کنید، وگرنه در امتحان دنیاگیری کووید 19 ناکام میمانید. آنها معتقدند که نیوتن در قرنطینه توانست جهان را تغییر دهد، آیا ما نمیتوانیم الماری لباسهای خود را مرتب کنیم؟
نخیر. تا حدودی به این دلیل که هیچیک از ما، به همراه تقریبا تمام انسانها در طول تاریخ بشریت، هرگز به سطح نیوتن و دستاوردهای وی نزدیک نخواهیم شد. اما اگر عمیقتر نگاه کنیم، این باور که طاعون استعداد نیوتن را بیدار کرد، دستکم بهعنوان سنجهای برای ارزیابی عملکرد ما در این بهار طاعونزده، غلط و گمراهکننده است. عنصرِ افتادن سیب بر سر، بخشی از مسأله است. در پیش خانه و آنسوی درب ورودی نیوتن واقعا یک درخت سیب وجود داشت. هنوز باغ کوچکی در آنجا سبز است. خود نیوتن، بعدا گفت که روزی در مورد درخت سیب پیش خانهی خود فکر میکرد که متوجه شد ماه در مدار خود و سیب در شاخهی درخت هردو تابع نیروی مشابه در طبیعتاند. میتوان از این خاطرهی نیوتن کهنسال به این فکر رسید که آرامش حومهی شهر جرقهی تولید دانشهای جدید را در مغز نیوتن زد. افسانهی محبوبی در مورد نبوغ وجود دارد که میگوید: ایدههای بزرگ نیازی به کار طاقتفرسا و توجه مداوم و تفکر سخت ندارد، بلکه بسان رعدی از الهام، در شرایط مناسب، مانند قرنطینهی اجباری در هنگام یک اپیدمی، فرود میآیند.
با اینحال در مورد نبوغ نیوتن در هنگام قرنطینه تا این حد درست است: او طی دو سال زندگی در مزرعه، به نتایج استثنایی در بخشهای بیشمار علوم دست یافت. او بینشهای اساسی جدیدی را در رشتههای مهم ریاضیات، از جمله حساب و هندسه تحلیلی به وجود آورد. او با استفاده از اکتشافات ریاضی خود برای تحلیل حرکت در فضا و زمان، فیزیک جدیدی را به وجود آورد. او آزمایشهایی را برای اندازهگیری کشش جاذبه انجام داد و سپس شروع به طرح معروفترین ایدهی خود یعنی قانون جهانی گرانش کرد؛ تئوریای که هر شی موجود در کیهان را به فرود آن سیب معروف از شاخهی درخت بر زمین وصل میکند. او همچنین به عنوان بخشی از تلاشش برای درک نحوهی کارکرد نور و لنزها، سوزنی را به چشم خود زد. نیوتن تمام این کارها را در حالی انجام داد که در مزرعهی دورافتادهای در «لینکلن شایر» قرنطینه بود.
اما آنچه در ظاهر جذاب و در باطن گمراهکننده (و حتا غلط) است، این باور است که میگوید نعمت انزوا به علت طاعون، ذهن نیوتن را در مورد این مسائل باز کرد. ولی همانگونه که «ریچارد وستفال»، زندگینامهنویس نیوتن با دقت در کتاب خود «Never at Rest» مستند کرده، نیوتن یک سال قبل از شیوع طاعون در کمبریج، درحالیکه هنوز برای امتحانات خود در خوابگاه کالج تثلیث درس میخواند، شروع به فکرکردن در مورد جدیترین پرسشها در جهان علم کرد. سندی که به قلم نیوتن نوشته شده، مسائلی را که وی سعی در حل آنها داشته فهرست کرده است. وستفال مینویسد که «ماده، زمان، مکان و حرکت… نظم کیهانی… نور، رنگها و دید» از جملهی این مسائل بوده است. این لیست همچنان شامل پرسشهایی است که نیوتن تصمیم داشته طی دو دههی آینده آنها را دنبال کند. در سال 1664 یعنی سال قبل از طاعون، نیوتن برای اولینبار شروع به تفکر عمیق در مورد ریاضیات کرد و در خود استعداد استثنایی برای استدلال انتزاعی را کشف کرد که با شیوع طاعون و رفتن وی به مزرعهاش در لینکلن شایر، شکوفا شد. او چند ماه قبل از اینکه کمبریج را ترک کند، تلاش کرد روش جدیدی را در علم هندسه ابداع کند و همچنین به سراغ مسائلی رفت که در خزان و زمستان همانسال به اکتشافات وی در ریاضیات انجامید.
به همین ترتیب وقتی سرانجام طاعون در سال 1666 از پا افتاد، چیزی برای نیوتن تغییر نکرد. او وقتی به اتاق خود در کالج تثلیث بازگشت، همان کارهایی را انجام میداد که قبلا در خانه و هنگام قرنطینه. نیوتن آزمایشهای مهم خود دربارهی منشور را که نشان میدهد چگونه نور «سفید» خورشید در واقع از رنگهای مختلف رنگین کمان تشکیل شده، در اواخر 1660 آغاز کرد. او به انقلاب در علم هندسه ادامه داد و تئوری خودش در مورد جاذبه را برای سالها توسعه داد تا اینکه در دهه 1680 به نتیجه رسید. هرچیزی ممکن است نیوتن را قادر به تولید آثار سرشار از نبوغ در قبل، جریان و بعد از قرنطینهی اجباری کرده باشد، اما قرنطینه در مزرعهای دور از شهر به خودی خود نمیتواند تأثیر تعیینکنندهای داشته بوده باشد. خود نیوتن نیز همینقدر گفت. او در پاسخ به این سوال که چگونه از جاذبه سر درآورد، گفت: «با فکرکردن مداوم دربارهی آن.» او ربطی بین دستاوردهایش و زندگی در تنهایی و قرنطینه نمیدید.
آنچه اهمیت داشت، انجامدادن کار بود. نیوتن چه بهعنوان دانشجو در کمبریج قبل از طاعون، چه در قرنطینه در وولستورپ، و چه بعد از بازگشت به دانشگاه، فقط کارش را انجام داد. او بعدا با اشاره به سالهای طاعون نوشت که آن دوران بیش از هر زمان دیگری سالهای «کمال من در اختراع، ریاضیات و فلسفه بوده است.» این دورهی کمال دستکم نیم دهه ادامه یافت. نیوتن نه بهدلیل طاعون و قرنطینه و تنهایی ناشی از آن، قادر به انجام این کارها شد، بلکه انجام داد چون او نیوتن بود؛ یکی از انگشتشمار ریاضیدانان و فیلسوفان بزرگ تمام اعصار که برای چند سال، کاری جز تفکر، استدلال و محاسبه انجام نداد. بنابراین، نگویید که قرنطینه زمان مناسب برای تقلید از نیوتن است. چون مفید نیست؛ نه به این دلیل که استاندارد نیوتن خیلی بالاست (که همینطور هم است) بلکه به این دلیل که درس واقعی که میتوان از زندگی نیوتن در زمان طاعون و قرنطینه گرفت، این است که در بحران کرونا همان جنبه از زندگی خود را به خاطر بیاورید که شور و اشتیاق شما را قبل از کرونا برمیانگیخت؛ و آنرا زنده نگه دارید.
+++
«کمپین همدلی: کرایه خانه قانونا نصف شود» در روزهای دشواری که همه درگیر ویروس کرونا یا COVID-19 هستیم، برای گسترش همدلی، همکاری و همدردی میان مردم و بهویژه میان مالک و مستأجر راهاندازی شده است. در این کمپین از مالکان خانههای مسکونی میخواهیم که با همدلی و همیاری، از ماه حمل تا پایان وضعیت کنونی، کرایه ماهوار را کم کنند. حامیان این کمپین درحالیکه میدانند شماری از مالکان پیش از این اقدامات انسانی و درخور ستایش انجام دادهاند، تأکید میکنند که کرایههای ماهوار خانهها حداقل نصف شود. برای امضای این دادخواست به این آدرس رفته پس از امضا آنرا با دوستان خود شریک سازید:
