پس از برگزاری دو مراسم تحلیف رییسجمهوری در ارگ و سپیدار، دو طرف گامهایی برداشته و برای آینده طرحهایی روی دست دارند. یکی از اقدامهای فوری و مهم دو طرف این بود که محمداشرف غنی طی فرمانی ریاست اجراییه را لغو کرد و گفت حکومت وحدت ملی پایان یافته است. عبدالله عبدالله فورا در اقدام واکنشی طی فرمانی گفت حکومت وحدت ملی پایان یافته، محمداشرف غنی دیگر رییسجمهور نیست و فرمانها و احکامهای او فاقد اعتبار است.
افغانستان طی یک ماه اخیر در یک وضعیت حساس و پیچیده قرار داشته که برگزاری مراسمهای تحلیف وضعیت را بیشتر از پیش پیچیده و شکننده کرده است. این وضعیت ناشی از اعلام نتیجهی نهایی انتخابات جنجالی ریاستجمهوری 1398 است. پس از اعلام نتیجه، هر دو دستهی انتخاباتی مدعی پیروزی در تلاش است که دست بالا را داشته باشد و پروسه را به نفع خود ختم کند. این تلاشها پس از مراسم تحلیف همچنان ادامه یافته تا دو طرف از یکی دیگر جلو بزنند.
پس از مراسم تحلیف عبدالله فورا معاونان خود را در قصد صدارت، دفاتر کاری معاونان رییسجمهور افغانستان معرفی کرد. دو طرف ادعا دارند که معاونان اشرف غنی و عبدالله در دفاتر کاریشان حاضر میشوند. اینکه قصر صدارت محل کار امرالله صالح و سرور دانش میشود یا از بابر فرهمند و اسدالله سعادتی تا کنون روشن نیست.
سپیدار میگوید که اولویت نخست در اقدامات و گامهای بعدی آنها تعیین یک هیأت مذاکرهکننده برای مذاکره با گروه طالبان است و بهزوی این هیأت را مشخص میکند. اولویت دوم «دولت همهشمول» به رهبری عبدالله عبدالله معرفی والیها و تشکیل کابینه است. این تیم بهدلیل بحرانینشدن بیشتر وضعیت سیاسی کشور در حال حاضر مایل است که «دولت همهشمول» را از قصر سپیدار رهبری کند.
ارگ ریاستجمهوری که مدعی است روند انتخابات ختم شده و رییسجمهور منتخب سوگند خورده، بهعنوان حکومت جدید کارهای معمولی حکومت را پیش میبرد و تا کنون یک جلسه شورای امنیت ملی و یک جلسه شورای عالی اقتصادی برگزار کرده است.
هرچند دو طرف در حال قدرتنمایی و سبقت از یکدیگرند، در عین زمان چانهزنیها برای اینکه ارگ و سپیدار روی تشکیل یک حکومت همهشمول و مورد قبول همهی طرفها توافق کنند، ادامه دارد. در واپسین تلاشها حامد کرزی رییسجمهور پیشین، عبدالرب رسول سیاف از رهبران جهادی و تدامچی یاماموتو نماینده دبیر کل سازمان ملل متحد به دیدار عبدالله عبدالله رفته است.
دو طرف برای نشاندادن مشروعیت حکومتشان یک سری پیامهای تبریکی را نشر میکنند. در تازهترین مورد ارگ ریاستجمهوری با نشر خبرنامههای گفته که آقای غنی پیامهای تبریکی انتونیو گوتریش سرمنشی سازمان ملل متحد و داکتر یوسف بن احمد العثیمین سکرترجنرال سازمان همکاری اسلامی را به مناسبت «انتخاب مجددشان بهحیث رییسجمهور اسلامی افغانستان» دریافت کرده است. در مقابل عبدالله پیامهای تبریکی حزب وحدت اسلامی افغانستان، حزب حرکت اسلامی افغانستان، حزب پیوند ملی و شورای مردمی اسماعیلیان افغانستان، حزب جنبش ملی اسلامی افغانستان و حزب جمعیت اسلامی افغانستان را به مناسبت «برگزاری موفقانهی مراسم تحلیف رییسجمهور دولت همهشمول» منتشر کرده است.
تمرکز ظاهری بر صلح و تمرکز واقعی بر حل جنجالهای سیاسی
قرار بود مذاکرات بینالافغانی به تاریخ 20 حوت (یک روز بعد از مراسمهای تحلیف) برگزار شود، اما برگزاری مراسمهای تحلیف بر آن سایه افکند و باعث شد که مذاکرات در زمان تعیینشده برگزار نشود. اظهارات رسمی ارگ و سپیدار نشان میدهد که اولویت نخست دو طرف صلح، تعیین هیأت مذاکرهکننده و آغاز مذاکرات بینالافغانی است، اما رایزنیها و تلاشها عملا در راستای حل بحرانسیاسی فعلی و توافق روی تشکیل یک حکومت همهشمول و قابلقبول برای دو طرف است.
با آنکه رایزنیها و تلاشهای برخی سیاستگذاران داخلی و دیپلماتهای خارجی در رأس زلمی خلیلزاد برای ممانعت از برگزاری دو مراسم تحلیف در کابل و توافق روی تشکیل یک حکومت توافقی به نتیجه نرسید، اما بعد از مراسم تحلیف این تلاشها از سر گرفته شده است.
هرچند تلاشهای زلمی خلیلزاد، نماینده ویژه وزارت خارجه امریکا برای صلح افغانستان پیش از مراسم تحلیف برای توافق ارگ و سپیدار به نتیجه نرسید و حضور او در مراسم تحلیف ارگ به معنای حمایت از ریاستجمهوری محمداشرف غنی تفسیر شد، این روزها خلیلزاد دوباره رایزنیها و تلاشها را آغاز کرده که دو طرف باهم توافق کنند تا پس از آن مذاکرات بینالافغانی آغاز و قدمی رو به جلو برای به ثمر رسیدن مأموریت اصلی او (به ثمر رساندن مذاکرات صلح و بردن نیروهای امریکا به خانه) برداشته شود. آقای خلیلزاد اخیرا در مصاحبهی خود با رادیو آزادی گفت که امریکا میکوشد تا راهحل سیاسی برای معضل فعلی پیدا شود: «امریکا از حکومتی که عبدالله عبدالله و تیماش شامل آن باشد، طرفداری میکند.» به گفتهی خلیلزاد، تلاشها بر این است تا کابینه آینده افغانستان، حمایت وسیع در این کشور داشته باشد.
تدامیچی یاماموتو، نماینده خاص دبیرکل سازمان ملل متحد برای افغانستان که در مراسم تحلیف آقای غنی شرکت کرده بود، روز پنجشنبه، 22 حوت با عبدالله عبدالله دیدار کرد. دفتر یوناما در کابل در اعلامیهای گفت که آقای یاماموتو در این دیدار بر اهمیت اتحاد رهبران افغان برای ایجاد یک حکومت همهشمول که برای همه قابل قبول و در مطابقت با قانون اساسی افغانستان باشد، تأکید کرده است. یاماموتو همچنان گفته که این موضوع برای تشکیل یک تیم خوب برای مذاکرات صلح نیز ضروری است.
پس از این دیدار، عبدالله عبدالله در یک پیام تویتری نوشت: «من از درخواست امروز یاماموتو مبنی بر اینکه اوضاع سیاسی جاری و تلاشهای صلح را به بحث بگیریم، استقبال کردم. ما روی نیازمندی به وحدت و همهشمولیت در افغانستان موافقت کریم.»
هرچند آقای عبدالله از درخواست یاماموتو برای حل بحران فعلی استقبال کرد که بهنحوی نشاندهندهی تمایل عبدالله به مذاکراه و توافق با ارگ را نشان میدهد، اما در مقابل وزارت خارجه افغانستان که از محمداشرف غنی تبعیت میکند روز جمعه، 23 حوت، یاماموتو را به این وزارت احضار و هارون چخانسوری، سرپرست وزارت مراتب اعتراض حکومت افغانستان را بهخاطر دیدار او با عبدالله عبدالله ابلاغ کرد. در اعلامیهی وزارت خارجه آمده که در این دیدار به نماینده دبیر کل سازمان ملل گفته شده «گفتوگوها درباره سیاست افغانستان نباید در تضاد با قانون اساسی و نرمهای بینالمللی باشد. روند انتخابات افغانستان به پایان رسیده و محمداشرف غنی بهعنوان رییسجمهور شناختهشده و مراسم تحلیف را بهجا آورده است. آقای غنی در سخنرانی مراسم تحلیف وعده تشکیل یک حکومت همهشمول را داده است.»
ظاهرا تلاشها و رأیزنیها در پی این است که تیم «ثبات و همگرایی» که حالا خود را «دولت همهشمول» میخواند در یک حکومت توافقی با ارگ ریاستجمهوری مدغم شود. اما اسدالله سعادتی، معاون دوم عبدالله عبدالله در گفتوگو با روزنامه اطلاعات روز میگوید به هیچ صورت ادغام «دولت همهشمول» در حکومتی به رهبری اشرف غنی محتمل نیست. آقای سعادتی میافزاید که پیش از تحلیف امکان توافق میان ارگ و سپیدار زیاد بود، اما پس از تحلیف «ثبات و همگرایی» خود را در جایگاه یک دولت مشروع و مردمی میداند.
همزمان آقای سعادتی میافزاید که اگر ارگ ریاستجمهوری خواهان گفتوگو باشد، «دولت همهشمول» گفتوگوها را رد نمیکند، چون برای این که مشکل حل شود، هر طرفیکه بخواهد در دولت آینده با آنها کار کند، جزء پالیسی «دولت همهشمول» است: «بحث ادغام مطرح نیست. اگر احیانا قرار باشد که باب گفتوگو باز شود، آقای اشرف غنی از جایگاه ریاستجمهوری تقلبی پایین بیایید و بعد گفتوگو کنیم و مشکلات از طریق گفتوگو حل شود.»
تا کنون نه اشرف غنی و نه عبدالله موفق به تعیین هیأت مذاکرهکننده برای مذاکرات بینالافغانی نشده است. اشرف غنی که در مراسم تحلیف گفت روز 20 حوت هیأت مذاکرهکننده دولت افغانستان برای مذاکره با طالبان را نهایی میکند، تا کنون موفق به این امر نشده است. صرفا آقای غنی فرمانی برای رهایی پنج هزار زندانی طالب صادر کرده است که آن هم از طرف طالبان رد شده است. صدیق صدیقی، سخنگوی آقای غنی روز چهارشنبه، 21 حوت گفت که هیأت مذاکرهکننده تقریبا نهایی است، صرف دو-سه مشوره با برخی سیاستگذاران باقی مانده که تا آخر امروز یا فردا (22 حوت) هیأت مذاکرهکننده اعلام میشود. تا کنون این هیأت تعیین و اعلام نشده است.
اسدالله سعادتی، معاون دوم آقای عبدالله روز چهارشنبه به اطلاعات روز گفت که تعیین هیأت مذاکرهکننده از اولویت نخست «دولت همهشمول» است و فهرست افرادیکه قرار است عضو هیأت باشند، امروز نهایی و هیأت روز پنجشنبه از سوی رهبری «دولت همهشمول» تصویب میشود. اما تا کنون هیأت مذاکرهکننده از سوی سپیدار نیز تعیین نشده است.
آقای سعادتی میگوید که هرچند اولویت نخست «دولت همهشمول» تعیین هیأت مذاکرهکننده است، اما ثبات و همگرایی پالیسی را که پیش از مراسم تحلیف در مورد صلح داشت، پس از مراسم تحلیف در آن تجدید نظر میکند. او افزود که قرار نیست با طرف ارگ برای تعیین هیأت مشوره شود و آقای غنی میتواند بهعنوان یک شخصیت در روند صلح سهم بگیرد.
توافق سیاسیون بر ایجاد شورای عالی مصالحه
این در حالی است که روز شنبه، ۲۴ حوت شماری از سیاسیون بهشمول عبدالله عبدالله، حامدکرزی و گلبدین حکمتیار در نشستی به میزبانی کریم خلیلی، رییس شورای عالی صلح در مورد ایجاد زودهنگام شورای عالی مصالحه، آغاز گفتوگوهای بینالافغانی و چگونگی برونرفت از بحران سیاسی فعلی گفتوگو کردند.
گفته میشود در این نشست در مورد ایجاد شورای عالی مصالحه که رهبری روند صلح را به عهده خواهد داشت و آغاز گفتوگوهای بینالافغانی توافق شده است.
از ارگ ریاستجمهوری کسی در این نشست حضور نداشته و ارگ تا کنون به آن واکنش نشان نداده است. ایجاد شورای عالی مصالحه از سوی برخی سیاستگذاران درحالیست که قرار بود حکومت افغانستان این شورا را برای رهبری مذاکرات صلح افغانستان با گروه طالبان ایجاد کند. این اقدام سیاستگذاران بهشمول عبدالله عبدالله در واقع پیشدستی آنان بر ارگ ریاستجمهوری به رهبری اشرف غنی در راستای ایجاد این شورا است.
در این نشست همچنان صلاحالدین ربانی، رهبر حزب جمعیت اسلامی، محمد محقق، رهبر حزب وحدت مردم افغانستان، سید اسحاق گیلانی، رهبر حزب نهضت همبستگی ملی افغانستان، دادفر رنگین اسپنتا و شماری دیگر از چهرههای سیاسی حضور داشتهاند.
تشکیل کابینه در اولویت دو طرف نیست
اشرف غنی در روز مراسم تحلیف خود گفت که تا دو هفتهی آینده با کابینه باقیمانده از حکومت وحدت ملی کار میکند و پس از آن کابینه حکومت جدید را ایجاد میکند. همچنان تعیین والیها و تشکیل کابینه به ترتیب از اولویتهای دوم و سوم «دولت همهشمول» است.
اسدالله سعادتی میگوید که تشکیل کابینه در هر دولتی بحث فوری و عاجل نیست و موضوعی است که به زمان بیشتر ضرورت دارد. به گفتهی او، پس از تعیین والیها و ادامهی کار در ولایات، تشکیل کابینه «حکومت همهشمول» در اولویت قرار دارد.
وضعیت سیاسی افغانستان بحرانیتر میشود؟
دو طرف منازعه فعلی بر سر نتیجهی انتخابات نهایت تلاششان را میکنند که از این میدان، ماهی مقصود بگیرند. یکی پیامهای تبریکی خارجیها را به رخ میکشد، دیگری حامیان داخلی را. دو طرف در حال استفاده از کارتهای بازیاند و به باور کارشناسان اگر تمامی این کارتها را به بازی بگیرند و راه گفتوگو و مدارا را ببندند، وضعیت سیاسی افغانستان بیشتر از پیش بحرانیتر میشود.
هرچند فعلا ارگ ریاستجمهوری انتخابات و تشکیل حکومت جدید را مختومه میخواند، اما منابع از تیم «ثبات و همگرایی» میگویند که میدان بازی برای این تیم وسیع است و حامیان عبدالله عبدالله گزینههای مختلف از جمله راههای میانه را روی میز او گذاشتهاند.
حفیظ منصور، عضو شورای رهبری حزب جمعیت اسلامی افغانستان میگوید که عبدالله عبدالله مدارا میکند و پیش از تحلیف نیز تا آخرین فرصت انتظار کشید که اگر ارگ مراسم تحلیف را به تعویق بیندازد و زمینهی گفتوگو فراهم باشد، او نیز گفتوگو کند. آقای منصور در گفتوگو با اطلاعات روز میافزاید که از این به بعد نیز اقدامات عبدالله عبدالله اقدامات کُنشی نه بلکه واکنشی خواهد بود: «این مسائل در وضعیتیست که تیم عبدالله از قدرت و نفوذ بیشتر در میان مردم برخوردار است. زیر فشار نیست. فقط زیر این فشار است که در آینده نکند که اقدام او تنش بیشتر و معضلات بیشتر را در افغانستان خلق کند. توانایی اشرف غنی کدام چالش یا مانع سر راه داکتر عبدالله نیست.»
آقای منصور معتقد است که در وضعیت فعلی فرمان حوادث بعدی برای افغانستان بهدست اشرف غنی است و اگر او اراده کند وضعیت به طرف صلح، آشتی و آرامی میرود، اما اگر تصمیم بگیرد، میتواند وضعیت را به سمت بحران و جنگ پیش ببرد.
به باور منصور، راههای میانهی زیادی وجود دارد و هر توافقی ممکن است، اما تنها این مسأله ممکن نیست که اشرف غنی بهصورت یکجانبه قدرت و حکومت داشته باشد: «اگر غنی خواسته باشد که خودش فرمانروا باشد و امر و نهی کند، این را کسی قبول ندارد. چندین گزینه میتواند مطرح باشد. تیم داکتر عبدالله نهتنها که اشرف غنی را یکجانبه قبول ندارد، بلکه اگر امر و نهی را هم بهدست خود بگیرد، این را نیز نمیپذیرد.»
عمر صدر، دکترای مطالعات سیاست و فرهنگ معتقد است که اختلافات سیاسی در کابل شکافها را چنان عمیق ساخته که بهطور کل موقف جمهوری اسلامتی افغانستان را در وضعیت دشوار قرار داده است. آقای صدر در گفتوگو با اطلاعات روز میگوید که برگزاری دو مراسم تحلیف کار را در زمینهی تشکیل یک حکومت همهپذیر بسیار دشوار کرد، چون دو طرف در نهایت دو قطب متضاد قرار گرفتهاند.
با باور آقای صدر، در چنین وضعیتی هیچ یک از طرفها توان مقابله و مذاکره با طالبان را ندارد و پیش از مذاکره باید اولویت همهی طرفها یک توافق گستردهی سیاسی در داخل باشد. طالبان با دست بالای سیاسی که تا کنون داشته، میتواند هر یک از طرفها را بهصورت منفرد با شکست مواجه کند.
آقای صدر معتقد است که اختلاف اساسی و بحرانی فعلی ناشی از توزیع قدرت و نوعیت نظام سیاسی در افغانستان است و از آنجایی که این مسأله یک مشکل تاریخی میباشد، تا زمانیکه بهصورت اساسی حل نشود، ممکن است از بحران فعلی گذار شود، اما چند سال بعد دیگر دوباره افغانستان گرفتار آن خواهد شد.
صدر میگوید که راه میانه برای حل بحران فعلی درک مشکل اساسی است: «راه میانه این است که مشکل اساسی را درک کنیم. مشکل اساسی چگونگی نوعیت نظام و شریک ساختن قدرت است، نه اینکه فلان طرف چند سهم بگیرد. اگر این مشکل حل نشود، در مقطع فعلی از این شب و روزها گذار میشود، اما چند سال دیگر دوباره به همین چالش روبهرو میشویم.»
به گفتهی او، مسأله تیم عبدالله شراکت در قدرت نیست، بلکه مسأله چگونگی نظام سیاسی که توزیع قدرت را تعریف کند، است. وضعیت پیشآمده فراتر از اختلاف نظر دو تیم انتخاباتی برای کسب قدرت، بلکه اختلاف در مورد نوعیت نظام است.
