هادی خوشنویس
اداره ثبت و احوال نفوس در کابل روزانه هزاران مراجعهکننده دارد. به همان میزان که مردم برای گرفتن یا تأیید شناسنامه به این ادارهی شلوغ دولتی میآیند، بازار کمیشنکاری و فساد نیز گرم است. کمیشنکاران میگویند که در برابر پول، هر نوع کار غیرقانونی و زمانبر در اداره مرکزی یا ادارههای ولایتی ثبت احول نفوس اجرا میشود.
وقتی داخل حیاط بزرگ اداره ثبت احوال نفوس شدم با جمعیت زیادی مواجه شدم که همگی منتظر بودند تا کارشان تمام شود. با شماری از مراجعهکنندگان که صحبت کردم، برخیشان با ناامیدی و ناراحتی گفتند که برای انجام کارش، حدود یک ماه نیز منتظر ماندند و با بارها مراجعه نتوانستند کارشان را حل کنند. کسانی که به اداره ثبت احوال نفوس مراجعه میکنند، بیشتر برای تأیید شناسنامه، گرفتن شناسنامه (مثنی، جدید و غیابی)، تغییر سن، تغییر عکس … میآیند.
شاید گرفتن شناسنامه یا تأیید آن و یا هر کاری کوچکی که به این اداره تعلق گیرد، به ظاهر، کار سادهای بهنظر برسد، اما با مشکلات و سرگردانیهای زیادی همراه است. به همین سبب افرادی در گوشه و کنار در کمین هستند که در مقابل پول و بهصورت غیرقانونی کار را آسان و به سرعت انجام بدهند.
به بهانهی کهنهبودن شناسنامهام فورم شناسنامهی مثنی را گرفتم. با گرفتن فورم و نوشتن عریضه و طی مراحل آن میخواستم بدانم چند بار با کمیشنکار روبهرو میشوم. در جریان همین کارها سه نفر اطرافم را حلقه کردند و هر کدامش تلاش میکردند که کارم را در بدل پول به او بسپارم.
کمیشنکاران بهعنوان پل ارتباطی بین مراجعهکنندهها و مأموران اداره عمل میکنند. این افراد در خیلی موارد کارهایی را که در ادارات افغانستان دو هفته زمان میبرد، در دو روز تمام میکند و به همین دلیل مراجعهکنندگان مجاب میشوند که کارهایشان را در بدل مقدار پولی به کمیشنکاران واگذار کنند؛ بهویژه مراجعهکنندههای که عجله داشته باشند.
در مدت کمی که پیش روی محوطه ثبت و احوال بودم، روشن شد که کمیشنکاران اداره ثبت احوال نفوس زیادتر از طریق کودکان و نوجوانهای که آنجا هستند، مشتری پیدا میکنند. تیمور مردی 50 ساله که از ننگرهار برای گرفتن شناسنامه آمده است، برایم گفت «با وجود باسوادبودن هرقدر با محیط شهری ناآشنا باشیم، زودتر به دام کمیشنکاران میافتیم و از طرف دیگر، بهدلیل نابلدی و برخورد بد مسئولان مجبوریم که کارمان را به آنها بدهیم.»
در محاصرهی کمیشنکاران
مردی که بالای 30 سال سن داشت و بهنظر باتجربهتر میآمد با ظاهر نسبتا مرتب، مرا به گوشهای برد و وارد گفتوگو شدیم. این کمیشنکار برای اینکه توجه مرا جلب کند تا کار خودم را به او بسپارم گفت که هفت سال است کمیشنکاری میکند. فورم گرفتن شناسنامه را به او دادم. بعد از ورانداز گفت: «سه هزار میشود.» وقتی اعتراض کردم که خیلی زیاد است، گفت که از این مقدار پول کمی یعنی تنها 250 افغانی برای او میماند «یکهزار و 500 افغانی مدیر میگیرد، 500 افغانی باید به وکیل ناحیه بدهیم، 500 افغانی هم آرشیف میگیرد و 500 افغانی دیگر، دستمزد دو نفر است که دنبال این کار است.»
برای چند دقیقه که در صف تأیید شناسنامه ایستاد بودم، دو کمیشنکار بیهیچ ترسی برای مراجعان پیشنهاد داد که در بدل 800 تا یکهزار افغانی شناسنامهها را در نیم ساعت تأیید میکنند. تأیید شناسنامه برای مراجعهکنندگان معمولا دو روز وقت میگیرد.
با آن که طی مراحل اداری در اداره ثبت احوال نفوس نسبت به گذشته بهتر شده، اما هنوز مشکلاتی وجود دارد که مردم ناگزیر میشوند دست به دامن کمیشنکاران شوند. برای گرفتن شناسنامه در افغانستان نیاز است که وکیل گذر و ناحیه نیز عریضه را تأیید کند. این کار اجباری است. بیشتر کسانی که از ولایتهای دیگر برای گرفتن شناسنامه به کابل میآیند، بهدلیل بلد نبودن شهر یا اینکه وکیل گذری نمیشناسد، دست به دامن کمیشنکاران میشود. وکلای گذر نیز معمولا در بدل پول، عریضه را تأیید میکنند.
در وقتی که مشغول چانهزدن با یکی از کمیشنکاران بودم، صحبتهای کمیشنکار دیگری را که قرار بود برای یک کسی شناسنامه دومی بگیرد، نیز میشنیدم. دو طرف برای گرفتن یک شناسنامه مثنی روی سههزار افغانی توافق کردند. شنیدم که جوان کمیشنکار به مشتریاش گفت «سههزار میشود. تا 40 دقیقه بعد کارت را خلاص میکنم.»
کارهای که دلالان و کمیشنکاران میکنند تنها به اداره ثبت احوال نفوس خلاصه نمیشود. کمیشنکاران در ریاست پاسپورت، مدیریت ترافیک، در بخش تأیید اسناد وزارت خارجه و ادارات دیگر نیز وجود دارند و در انجام کارهای خیلی مهم نقش دارند.
«پول هر کاری را ممکن میکند»
تعویض شناسنامه و درج معلومات دلخواه متقاضی، گرفتن شناسنامهی غیابی با تفاوت سنی زیاد (سن بالا و سن پایین) از کارهای است کمیشنکاران از آن طریق پولهای زیادی به جیب میزنند. گرفتن شناسنامهی غیابی به احتمال زیاد از پردرآمدترین کارهای کمیشنکاران است.
بار دیگر برای گرفتن شناسنامه غیابی با یک کمیشنکار دیگر وارد گفتوگو شدم. برایم گفت 700 دالر آمریکایی کمترین پولی است که برای شناسنامهی غیابی میگیرد. گرفتن شناسنامهی غیابی کاری غیرقانونی و زمانبری است. اگر کسی بخواهد خودش شناسنامهی غیابی برای یکی از بستگانش در خارج از کشور بگیرد، دستکم یک ماه گاهی تا دو ماه زمان میبرد. اما کمیشنکاران در ظرف یک هفته میتوانند تمام کار را انجام دهند. با کمیشنکار جوانی که گفتوگو میکردم، هنگام چانهزدن گفت تا 1500 دالر نیز برای گرفتن شناسنامهی غیابی مشتری داشته است: «از مشتری نظر به وضعیتش پول میگیریم. کسی که پولدار باشد، بیشتر از یکهزار دالر میدهد و کسی که کمپول است 500 تا 700 دالر میگیریم.»
تغییردادن سن در شناسنامه از جنجالیترین کارهای اداره ثبت و احوال است. اما این مشکل به دست کمیشنکاران به راحتی حل میشود. از کمیشنکاری که در مورد گرفتن شناسنامهی غیابی حرف میزد، پرسیدم تغییر سن هم امکان دارد؟ پاسخ این بود: «پول باشد همه چیز ممکن است. تغییر سن را در بدل پنج هزار افغانی خلاص میکنیم.»
با کمیشنکاری که قرار بود کار شناسنامهی مثنی مرا تمام کند، برای گرفتن یک شناسنامهی غیابی با چانهزنیهای زیاد در بدل 500 دالر آمریکایی رضایت داد. برای اینکه مرا از دست ندهد و اعتمادم را جلب کند، به کسی به اسم فهیم تماس گرفت و گفت «مشتری دارد». برایم گفت فهیم از مأموران قدرتمند اداره ثبت احوال نفوس است و میتواند کارم را خیلی زودتر از آنچه انتظار میرود، انجام دهد. با کبیر خدا حافظی کردم و گفتم «فردا برایت تماس میگیرم یا خودم میآیم.»
کمیشنکاران یا دلالان که در اداره ثبت احوال نفوس مشغولند، اغلبشان تجربهی سالها کار در ادارات دولتی را دارند و با شیوههای دلالی در ادارات افغانستان آشنایند و به آسانی میتوانند مشکل را حل کنند. طی مراحل کارها بهصورت قانونی در ادارات دولتی، جنجالی، زمانبر و اغلب با اخم و برخورد متکبرانهی کارمندان روبهرو است؛ چیزی که برای مردم و مراجعان که خیلیهایشان بیسواد و با رفتوآمدهای اداری ناآشنایند، گیجکننده و ملالآور است.
پاسخ مسئولان
به دفتر وکیل گذر در یکی از نواحی کابل آمدم. فورم گرفتن شناسنامه مثنی را نشانش دادم. بدون این که مرا بشناسد یا بپرسد از کجا هستم در بدل تأیید هویتم، درخواست 150 افغانی پول کرد.
اداره ملی احصاییه با اظهار بیخبری از وظیفه وکلای گذر میگوید که پول گرفتن وکلای گذر در بدل تأیید هویت افراد غیرقانونی است و وکلای گذر بهجای درخواست پول باید هویت واقعی مراجعهکنندگانش را پیدا کرده و تثبیت کند.
با این هم اداره ملی احصاییه، فساد در اداره ثبت احوال را میپذیرد و بخشی از مشکلات و فساد در این اداره را عوامل قدرتمند بیرونی میداند که این اداره قادر به کنترل و مهار آن نیست.
رویینا شهابی، سخنگوی اداره ملی احصاییه مرکزی در صحبت با روزنامه اطلاعات روز گفت که اداره ثبت احوال نفوس روزانه بهطور اوسط بیش از چهار هزار نفر مراجعهکننده دارد و این باعث میشود که مراجعهکنندهها برای اینکه کارش زودتر به اتمام برسد، دست به دامن کمیشنکاران شوند و اینجاست که زمینهی فساد بهوجود میآید: «وقتی ازدحام بیش از حد باشد امضاها جعل میشود و کسانی دیگر به داخل اداره دسترسی پیدا میکنند. حتا مأمورین پایینرتبه ما هم در این میان وجود دارد.»
خانم شهابی میافزاید که اداره ملی احصاییه مرکزی در حال حاضر در حال آسیبشناسی است و از مردم میخواهد که در صورت روبهرو شدن با مشکلات در اداره ثبت احوال نفوس و کمیشنکاران که میخواهد کارشان را انجام دهد مستندسازی کرده و به تلفنهای مرکز شکایاتشان تماس بگیرند.
در حال حاضر اداره ثبت احوال نفوس پنج مرکز توزیع شناسنامههای الکترونیکی در کابل دارد، اما تعداد مراکز توزیع شناسنامههای کاغذی فقط یکی است. اداره ملی احصاییه در نظر دارد تا بهمنظور سهولت بیشتر برای مردم که از دوردستها میآیند و همچنان کاهش فساد اداری مراکز جدیدی را ایجاد کند.
مقامهای اداره ملی احصاییه میگویند برای کاهش فساد دست به تغییرات، تعویض و تبدیلی مأمورانش زده اما تا فعلا تأثیر چندانی نداشته است.
اداره احصاییه هیچ آماری ارایه نمیکند که با چه تعداد کارمندانش بهدلیل تخلف برخورد کرده است؛ اما سخنگوی این نهاد میگوید که تعداد از افراد مشکوک به نهاد امنیتی و تعدادی دیگر با برکناری از وظیفه به دادستانی کل معرفی شده است: «حتا در سال جاری یک بخش کامل از وظیفه برکنار و تغییر داده شد.»
