سفر به جیزه؛ سرزمین شگفتی‌ها، گورستان سنگی خدایان

ارت مگزین – تری کوک (محقق و سفرنامه‌نویس) و لون ابوت (استاد زمین‌شناسی دانشگاه کلرادو بولدر)
مترجم: جلیل پژواک

تعداد انگشت‌شماری از مناظر سیاره‌ی ما به اندازه‌ی «اهرام جیزه»، سه‌گانه‌ی بناهای باستانی عظیم برای نگهداری از بقایای سه فرعون «پادشاهان کهن مصر»، شناخته‌شده است. اهرام جیزه مسلما مشهورترین سازه‌های ساخت دست بشر است. مقیاس عظیم، تقارن بی‌نقص و موقعیت عالی آن در فلاتی بالاتر از دره‌ی حاصل‌خیز رود نیل، نشان‌دهنده‌ی نقش خداگونه‌ی رهبران مصر باستان است که در طول حیات و همچنین زندگی پس از مرگ خود داشته‌اند.

سال‌ها بود که می‌خواستیم این آثار تاریخی معماری باستانی چهارهزار و 500 ساله را از نزدیک ببینیم، اما تحولات اجتماعی و سیاسی بهار عربی و هرج‌ومرج ناشی از آن، سفر به مصر را ناممکن ساخته بود. پس از بازگشت ثبات به مصر و از سرگیری گردش‌گری در این کشور، سرانجام زمان آن رسید که ما به دیدن این عجایب جهان باستان برویم.

هرم‌سازان

اهرام جیزه در حاشیه جنوب‌غربی قاهره و در نقطه مقابل شهر و بیابان اطراف واقع شده است. به‌رغم منظره‌ی خیره‌کننده‌ی قله‌های برجسته‌ی اهرام که از میان مه و دود در طول مسیر جیزه نگاه هر مسافری را به خودش جلب می‌کند، صبح روز بعد از رسیدن‌مان به شهر، ما محو مقیاس، شکوه و ابهت این بناها از بالکن هتل‌مان شدیم.

اهرام ثلاثه روی فلات جیزه ساخته شده است. سطح آفتاب‌سوخته و صخره‌ای فلات بالاتر از کرانه‌ی غربی دره‌ی شاداب و سراسر نخلستان رود نیل واقع شده. این سه هرم مشهورترین بناهای تاریخی ساخته‌شده در شهر اموات جیزه طی حکم‌روایی چندین نسل از فراعنه دودمان چهارم (حدود 2575 تا 2465 قبل از میلاد) است. دوران حکم‌روایی دودمان چهارم دوران صلح و فراوانی و «عصر طلایی» پادشاهی کهن بود. طی این دوره، فرعون‌ها توانستند منابع و نیروی کار کافی را برای ساختن این سازه‌های عظیم گردآوری و به کار بندند. هدف از ساختن این بناهای عظیم، جا دادن «کا» و تمام ضروریات عملی از جمله تخت و دوشک، غذا و وسایل حمل‌ونقل بود که برای زندگی پس از مرگ فرعون‌ها ضروری دانسته می‌شدند. کا بخشی از روح فرعون‌ها بود که به باور مصریان باستان با بدن مومیایی‌شده تا ابد باقی می‌ماند.

«هرم بزرگ» که قدیمی‌ترین و بزرگ‌ترینِ این سه هرم است، با اضلاعی به طول 147 متر بر بالای فلات، بر افق آسمان مسلط است. نویسندگان باستان این هرم را که به دستور فرعون «خوفو»، دومین فرعون از هشت فرمان‌روای دودمان چهارم، ساخته شده، به‌عنوان یکی از عجایب هفت‌گانه جهان فهرست کرده‌اند. اهرام جیزه تنها مورد باقی مانده از آن فهرست باستانی است. هرم بزرگ که کار ساختش در حدود دوهزار و 560 سال قبل از میلاد تکمیل شده، برای بیش از چهارهزار سال بلندترین سازه‌ی ساخته‌شده به دست بشر در جهان بود.

هرم مرکزی که در فاصله چندصدمتری جنوب‌غرب هرم بزرگ واقع شده، به دستور «خفرع»، پسر و جانشین خوفو  که بین حدود 2520 تا 2494 قبل از میلاد فرمان‌روای مصر بوده، ساخته شده است. کوچک‌ترین هرم که سه گانه را تکمیل می‌کند، به دستور «منکورع»، نوه‌ی خوفو ساخته شده است. هر هرم بخشی از گورستان مردگان است که شامل معابد، اهرام کوچک برای ملکه‌های هر فرعون و مسیری است که از «معبد دره‌ای» ساخته شده در حاشیه رود نیل آغاز و به بالای فلات منتهی می‌شود.

ما از بالکن هتل نه‌تنها منظره‌ی شگفت‌انگیز سه هرم را داشتیم، بلکه مجسمه‌ی ابوالهول جیزه، با آن تن شیر و سر انسانش، مستقیما به ما زل زده بود.

هرم بزرگ

فلات جیزه که سطح صاف آن بیش از 100 متر از سطح بحر بالاتر است، بخشی از بیابان غربی وسیع مصر را تشکیل داده است. بخش عمده‌‌ی این فلات از لایه‌های کربنات انباشته تشکیل شده است که از دور «کرتاسه پسین» (100 تا 66 میلیون سال پیش) تا «ائوسن» (56 تا 33 میلیون سال پیش) روی کف اقیانوس باستانی «تتیس» ته‌نشین شده است. این اقیانوس به دنبال تجزیه «ابرقاره پانگه‌آ» که حدود 200 میلیون سال پیش شروع شد، آفریقا را از آسیا جدا می‌کرد. آنچه از این اقیانوس باستانی باقی مانده اکنون دریای مدیترانه را تشکیل می‌دهد.

خوفو و جانشینانش اهرام خود را روی «سنگ المقطم» که مجموعه‌ای از لایه‌های سنگ آهک نسبتا سخت تشکیل‌شده در دوره «ائوسن میانه» (50 میلیون سال پیش) است، بنا کرده‌اند. به‌نظر می‌رسد بسیاری از بلوک‌های سنگی که در ساخت هرم بزرگ به کار رفته، از همین لایه و در فاصله کوتاهی در جنوب اهرام حفاری و استخراج شده‌ است. سنگ المقطم دارای درزهای عمودی بسیار است و به صورت خطوط مستقیم در امتداد لایه زیرین برش می‌خورد. بنابراین می‌توان نتیجه گرفت که این سنگ حتا با ابزارهای دستی ساده که در اختیار سنگ‌کاران مصر باستان قرار داشته، برای برش‌کاری و تراش سنگ ایده‌آلی بوده است.

مقیاس این سه هرم شگفت‌انگیز است؛ برآورد می‌شود که هرم بزرگ به تنهایی از 2.3 میلیون بلوک سنگی ساخته شده که وزن هر بلوک به طور میانگین حدود 2.5 تُن است. اکثر این بلوک‌ها از سنگ آهک «نرومولیتی» تشکیل شده که دارای پوسته‌های فسیلی بسیاری از جمله «روزن‌داران» -شاخه‌ای از جانداران تک‌سلولی جنس «نومولیت»- است. اگر اطراف قاعده هرم بزرگ را جست‌وجو کنید، می‌توانید پوسته‌های گرد و مستطیل‌شکل این موجودات را که حدود 50 میلیون سال پیش در اقیانوس تتیس نشو و نمو کردند، به‌وضوح ببینید.

بلوک‌های سنگ آهک پس از استخراج از معدن احتمالا با استفاده از تناب و سورتمه‌ روی زمین کشیده‌ شده‌اند. برای کاهش اصطکاک در  طول انتقال احتمالا از شن و ماسه‌ی مرطوب استفاده شده است. برای قراردادن این بلوک‌ها روی هم نیز احتمالا از یک سری رمپ و سطوح مصنوعی شیب‌دار استفاده شده است، هرچند این تئوری‌ها به‌دلیل عدم وجود شواهد معتبر باستان‌شناسی، همچنان حل‌نشده و بحث‌برانگیز باقی مانده‌اند. کمال معماری در ساخت این بناهای باستانی، از جمله هم‌سویی آن‌ها با جهت‌های اصلی (شمال، جنوب، غرب و شرق) موضوع بحث‌های بسیاری بوده است. طراحان این سازه‌های عظیم به وضوح استادان معماری و سنگ‌کاری بوده‌اند. براساس مطالعات محققان مصری و فرانسوی، سازندگان اهرام توانسته‌اند حتا از توپوگرافی این ساحه به نفع خود استفاده کنند و هرم‌های خوفو و خفرع را در اطراف تپه‌های طبیعی که به ترتیب 23 و 12 درصد حجم دو هرم را تشکیل می‌دهند، بسازند.

بعد از عکس‌برداری از نمای بیرونی هرم بزرگ و جست‌وجوی نومولیت‌ در بلوک‌های سنگی، ما به در ورودی کوچکی رسیدیم که گردش‌گران از آن وارد هرم می‌شوند. پس از این‌که دید چشم‌مان با فضای داخلی تاریک عادت کرد، از طریق رمپ چوبی شیب‌داری که درون یک تونل باریک کشیده شده، عبور کردیم. تونل کوتاه است و به «گالری بزرگ» منتهی می‌شود. گالری بزرگ، گذرگاهی با شیب صعودی و با حدود 2 متر عرض، 9 متر ارتفاع و 50 متر طول است.

در آخر سطح شیب‌دار، گالری بزرگ به گذرگاه کوچکی وصل است که به مقبره خوفو منتهی می‌شود. درون اتاق تابوت گرانیتی بی‌دریچه چهار تُنی است که به باور باستان‌شناسان اول در آن‌جا قرار داده شده و بعد هرم دور آن ساخته شده است. برخلاف بقیه هرم که در آن سنگ آهک بسیار زیاد به کار رفته، روکش این اتاق مستطیلی بلوک‌های سنگ «سینیت» صاف به رنگ نیمه خاکستری است. این سنگ نسبتا تیره به همراه نور کم و تابوت گرانیتی، حس و حال یک مقبره‌ی با شکوه را به خوبی تداعی می‌کنند. بلوک‌های سینیتی که وزن هرکدام به 50 تُن  می‌رسد، از معدن «اسوان» در فاصله‌ی بیش از 800 کیلومتری جنوب هرم بزرگ استخراج و با قایق از طریق رود نیل به این‌جا منتقل شده است.

پس از دیدن اتاق پادشاه، ما از گذرگاه شیب‌داری پایین رفتیم تا از هرم خارج شویم. قبل از ادامه‌ی گردش، درست زیر ورودی توریست‌ها چشم‌مان به لایه‌ی پوششی افتاد که در آن از سنگ آهک براق به‌عنوان روبنا استفاده شده است. این لایه یکی از معدود لایه‌های باقی‌مانده از سنگ آهک «تورا» است که رنگ کاملا سفید دارد و با کیفیت‌تر از سایر سنگ‌های به‌کاررفته در هرم است. مصریان باستان از سنگ آهک تورا برای پوشاندن بلوک‌های کم‌کیفیت هرم استفاده کرده بودند. قطعات باقی‌مانده‌ی این سنگ از جمله یک تکه‌ی بزرگ و درخشان آن در بخش بالا و قله‌ی هرم خفرع، نشان می‌دهد که سه هرم پس از اتمام کار ساخت‌وسازشان چهار و نیم هزار سال قبل، چگونه درخشان و باشکوه به‌نظر می‌رسیدند.

اسرار ابوالهول

مجسمه ابوالهول برخلاف سه هرم، مستقیما بر بستر سنگ آهکی فلات جیزه تراشیده شده است. از آن‌جایی که لایه‌های زمین این قسمت از فلات حدود 10 درجه به سمت جنوب‌شرقی شیب‌ دارد، مجسمه ابوالهول با این‌که قاعده آن بر لبه‌ی شرقی فلات قرار گرفته، از همان سنگ المقطم که اهرام از آن ساخته شده، تراشیده شده است. مجسمه ابوالهول طوری طراحی و تراشیده شده که مسلط بر «معبد دره‌ای هرم خفرع» باشد. معبد دره‌ای خفرع در کنار کانالی که اکنون از بین رفته واقع شده است. این کانال اهرام و شهر اموات را به رود نیل وصل می‌کرد و از طریق آن تجهیزات و مصالح ساختمانی انتقال داده می‌شد.

مجسمه ابوالهول از سه بخش (زیرواحد) لایه المقطم تراشیده شده که هر زیرواحد نشان می‌دهد که شرایط در قعر اقیانوس تتیس چقدر متغییر بوده است. پنجه‌های ابوالهول از پایین‌ترین و در نتیجه از قدیمی‌ترین زیرواحد تراشیده‌شده که خود از مواد شکننده آب‌سنگ باستانی سخت‌شده تشکیل شده است. بیش‌تر بدن ابوالهول از مجموعه‌ای از لایه‌های نرم و سخت ساخته شده که خود نشان‌دهنده‌ی تغییرات اندک در عمق آب و انرژی رسوبی در یک محیط تالابی در عهد قدیم است. سرو گردن ابوالهول از سنگ آهک سخت‌تری تراشیده شده که می‌تواند پاسخ این باشد که چرا صورت این مجسمه از پیکرش بهتر باقی مانده. به‌رغم ماندگاری کلی سنگ آهک در آب‌وهوای خشک، ابوالهول بارها مورد مرمت قرار گرفته است. گفته می‌شود این مجسمه دست‌کم اولین‌بار در سال 1400 قبل از میلاد مرمت شده است. این مجسمه به دلایل مختلف از جمله «خراب‌گری برخاسته از دشمنی با علم و هنر»، استفاده نابه‌جا از ملات و مصالح‌ ساختمانی در مرمت آن و اخیرا افزایش سطح آب‌های زیرزمینی ناشی از آبیاری و نشت فاضلاب، خراب شده است. گفته می‌شود که افزایش سطح آب‌های زیرزمینی تهداب این مجسمه را تضعیف کرده و باعث جذب رطوبت شده است. این رطوبت تا سطح مجسمه رسیده و در نتیجه آب‌وهوای گرم، تبخیر رطوبت سطح مجسمه باعث ریزش دانه‌دانه‌ی سنگ شده است.

با تمام اطلاعاتی که در مورد این مجسمه وجود دارد، هنوز اسرار زیادی در ابوالهول کشف‌نشده باقی مانده است. از جمله این‌که چه زمانی این مجسمه تراشیده شده و صورت کدام فرعون روی بدن شیر قرار داده شده است. برخی از محققان گمانه‌زنی کرده‌اند که این سر صورت خفرع، سازنده هرم مرکزی است. با این‌که خفرع بنایی به این عظمت را از خود برجای گذاشته اما فقط یک تصویر شناخته‌شده از چهره‌ی او در مصر پیدا شده است و این صورت نیز روی مجسمه‌ی کوچکی نقش بسته که در موزیم مصر نگهداری می‌شود. بنابراین قضاوت در این خصوص دشوار است.

ساکارا، دهشور و قلعه

هرچند اهرام جیزه مشهورترین مقبره‌های مصر باستان است، اما اگر چندین فرعون قبل از خوفو و خفرع آزمایش‌های معماری خودشان را در مکان‌های اطراف از جمله «ساکارا» و «دهشور»، دو آرام‌گاه سلطنتی مصر باستان، انجام نداده بودند، ساختن اهرام ناممکن بود.

در اوایل تاریخ تمدن مصر باستان، آرامگاه‌های سلطنتی (موسوم به مصطبه) مقبره‌های زیرزمینی پوشیده‌شده توسط سازه‌های سنگی مستطیلی با سقف مسطح بود. در دودمان سوم و دوره فرمان‌روایی فرعون «جوزر»، معماری به‌نام «ایمهوتب» نوع جدیدی از مقبره را طراحی کرد. این مقبره طوری به‌نظر می‌رسد که گویا شش مصطبه به‌صورت طبقه‌طبقه روی‌هم قرار گرفته‌اند. ساخت «هرم پلکانی» در حدود دوهزار و 630 سال قبل از میلاد به اتمام رسیده و مورخان آن را نخستین هرم مصر می‌دانند که در شهر اموات ساکارا در حدود 23 کیلومتری جنوب قاهره واقع شده است. این قبرستان که در نزدیکی پایتخت «ممفیس» -که به‌لحاظ استراتژیکی در نزدیکی دهانه «دلتای رود نیل» واقع شده بود- قرار دارد، در جریان حکم‌روایی دودمان اول فراعنه در حدود سه‌هزار و 100 سال قبل از میلاد مورد استفاده قرار گرفته. ساکارا علاوه بر هرم پلکانی، میزبان هزاران مقبره‌ی دیگر است که بیش‌تر سلسله‌های فراعنه در آن دفن شده‌اند.

دهشور دیگر گورستان پادشاهی است که در آن «هرم سرخ» واقع شده. این هرم به دستور «سنفرو»، پدر خوفو ساخته شده است. این ساختار که نام خود را از بلوک‌های سنگ آهکی مایل به سرخ به‌کاررفته در هسته‌اش گرفته است، اولین هرم با وجه‌های صاف و یکی از سه هرمی است که به دستور سنفرو ساخته شده. هرم دومی «هرم خمیده» است. این هرم در میانه‌ی کار ساخت و ساز آن ترک برداشت و معماران مصر باستان مجبور شدند برای جلوگیری از فروریختن بنا، شیب وجه‌های آن را در میانه‌ی راه کاهش دهند. به همین دلیل این سازه به‌نام «هرم خمیده» یاد می‌شود.

هرم سرخ همانند هرم خوفو و خفرع، در اصل با سنگ‌ آهک براق تورا ساخته شده است. معدن این سنگ در ضلع شرقی رود نیل در نزدیکی مرکز قاهره امروزی است. این معدن را می‌توان هنگام بازدید از قلعه زیبای صلاح‌الدین دید. «قلعه صلاح‌الدین» بنای قرون وسطایی است که کار ساخت و ساز آن در سال 1183 میلادی به اتمام رسیده. هنگام بازدید از این قلعه می‌توانید سیری به مسجد خیره‌کننده ساخته‌شده به سبک عثمانی بین سال‌های 1830 و 1848 توسط «پاشا محمد علی» که پدر مصر مدرن شمرده می‌شود، داشته باشید.

با توجه به جنجال‌های سیاسی که در حال حاضر بخش‌هایی از خاورمیانه را فرا گرفته، نزدیک بود از سفر به مصر خودداری کنیم. ما را سرانجام لابی‌ سازمان‌یافته بچه‌های‌مان از جمله لیست بلندبالایی که آن‌ها از مزایا و معایب سفرمان تهیه کرده بودند، متقاعد کرد. وقتی در قلعه‌ی صلاح‌الدین ایستادیم و از میان مه و دود قاهره‌ی مدرن چشم مان اهرام جیزه را پیدا کرد، از این‌که به مصر رفته بودیم خوشحال شدیم. ما طی سفرمان به مشکلی برنخوردیم. هر مصری که ما ملاقات کردیم با گرمی از ما استقبال کرد. حالا ما بزرگ‌ترین بناهای تاریخی جهان عهد عتیق بشر را با چشمان خود دیده بودیم.